Ընտանիքի հետ հեռախոսազրույցի ժամանակ Ռուբեն Վարդանյանը փոխանցել է փետրվարի 10-ի նիստում իր վերջին խոսքի բովանդակությունը։ Հրաժարվելով մասնակցել արդարադատության իմիտացիային՝ Ռուբեն Վարդանյանը խոսել է արժանապատվության, պատասխանատվության և խաղաղության մասին, որը հնարավոր է միայն հավասարների միջև։ Ստորև ներկայացվում է Ռուբեն Վարդանյանի ձայնային հաղորդագրության հայերեն տեքստը.
«Փետրվարի 10-ին հանդես եկավ եզրափակիչ խոսքով՝ փաստաբանին արգելելով ներկայացնել պաշտպանական փաստարկներ, որովհետեև տեղի ունեցողը համարում եմ ոչ թե դատ, այլ դատական ֆարս, քանի որ դատական նորմալ գործընթացի որևէ հնարավորություն չի եղել։ Ուստի, չնայած դատավորների դիմադրությանը, փաստաբանը չներկայացրեց որևէ փաստարկ կամ հիմնավորում: Իսկ ես խոսեցի շատ կարճ։ Չեմ ուզում կրկնել, հիմնական մտքերի մասին արդեն խոսել եմ դեկտեմբերին։ Բայց ես կարդացի մի կարևոր բանաստեղծություն, որը կցանկանայի կարդալ նաև ձեզ համար․ ես այնտեղ երկու բանաստեղծություն եմ կարդացել։ Հիմա ուզում եմ դրանցից մեկը ներկայացնել ձեզ։ Ու այն ավելի շատ երևի Հայաստանի՛ մասին է, քան այն վայրի, որտեղ ես գտնվում եմ։
Այս բանաստեղծությունը գրվել է 16-րդ դարի սկզբին, հեղինակը ադրբեջանցի գրող Ֆիզուլին է, ռուսերեն թարգմանությունը՝ Վլադիմիր Լուգովսկոյի.
Падишах золотой земли подкупает людей серебром,
Он готовит полки для захвата другой страны,
Сотней козней и хитростей он побеждает её,
Но и в этой стране нету радостей и тишины.
И в тот гибельный час, когда рок совершил поворот,
Гибнет сам падишах, и страна, и миллионы людей.
Посмотри: это я властелин, дервиш, сильный войсками слов.
Громоносное слово — источник победы моей.
Видишь, каждое слово моё — великан, что из истины силу берёт,
Если слово захочет, будут море и суша покорны ему.
И куда б я его ни послал, слову чужды почёт и казна;
Слово, взявши страну, никого не заточит в тюрьму.
Все стихии вселенной слово моё не сотрут,
Не раздавит его колесо вероломной судьбы.
Пусть властители мира мне не даруют благ;
У меня в голове есть корона скромной моей резьбы.
Я свободен во всём! Кто б ты ни был, слушатель мой,
Ты не должен за корку хлеба преходящего быть слугой (Մի կտոր անցողիկ հացի համար ծառա մի՛ եղիր).
Եվ անգամ բենզինի գնացքների համար: Ասել ու կրկնում եմ․ պետք է հասկանանք, որ մեզ խաղաղության երկար ճանապարհ է սպասվում, ինչը հեշտ չէ։ Մենք դեռ պետք է անցնենք ներքին մեծ վերածննդի միջով, առաջին հերթին վերականգնենք ինքներս մեզ, որովհետև, կրկնում եմ, խաղաղություն կարող է լինել միայն այն ժամանակ, երբ կլինեն երկու հավասար հարևաններ։
Եթե մեկը ստորանալու է մյուսի առաջ, ոչինչ չի ստացվի, ոչ մի խաղաղություն չի լինի։ Հույս ունեմ, որ մենք սա կգիտակցենք ու կհասկանանք, որ ամեն ինչ կախված է միմիայն մեզնից, ինքնավերականգնվելու, ինքներս մեզ հարգելու մեր կարողությունից՝ չկորցնելով այն գիտակցումը, որ մենք իսկապես պետք է ապրենք խաղաղության մեջ մեր տարածաշրջանում։
Դատին ասել ու երեք անգամ կրկնել եմ այն, ինչն ասելուց ինձ փորձում էին ընդհատել․ Արցախը եղել է, Արցախը կա և Արցախը կլինի հենց գոյաբանական առումով։ Այն, որ Արցախը եղել է, կա և կլինի։
Սա իրավական բնույթի հարց չէ, այլ այն մասին է, որ պարզապես չի կարելի վերցնել և ջնջել ոչ ոքի։ Եվ ես խորապես համոզված եմ դրանում։ Ասել եմ, որ ամեն ինչ կանեմ, որպեսզի դեռ մեր, դեռ իմ, հուսով եմ, կյանքի ընթացքում հակամարտության երեք կողմերի ղեկավարները միասին ծաղիկներ խոնարհեն ամեն մի ազգի ու կրոնի ներկայացուցիչների շիրիմներին և ներողություն հայցեն բոլոր մայրերից իրենց զոհված զավակների համար։ Հույս ունեմ, որ դա մի օր տեղի կունենա, և որ տեղի կունենա հենց հարգանքով՝ բոլորի ու միմյանց նկատմամբ։
Ես նաև ասացի, որ երջանիկ եմ այստեղ` այս դատին ներկայացնել հայ ժողովրդին, որևէ պատժից կամ որոշումից չեմ վախենում ու պատրաստ եմ ընդունել այն բացարձակ հանգիստ, որովհետև տեղի ունեցողը ոչ թե դատ է, այլ դատաստան։ Եվ, ցավոք, նրանք չօգտագործեցին առիթը, չօգտվեցին դատական նորմալ գործընթաց անցկացնելու հնարավորությունից, որը թույլ կտար իսկապես երկարաժամկետ խաղաղության հիմք դնել։ Դրա փոխարեն նրանք կազմակերպեցին անհասկանալի, ոչ պրոֆեսիոնալ շոու, որը, ցավոք, որևէ մեկին որևէ օգուտ չտվեց, և առաջին հերթին՝ հենց ադրբեջանական պետությանը։ Վստահ եմ»։
[RUS]
Во время телефонного разговора с семьёй Рубен Варданян передал содержание своего последнего слова на заседании 10 февраля.
Отказавшись участвовать в имитации правосудия, Рубен Варданян говорил о достоинстве, ответственности и о мире, возможном лишь между равными.
Мы публикуем полную версию его последнего слова, переданную через семью в телефонном разговоре.
Я 10-го числа выступил с последним словом, запретив адвокату выступать с доводами защиты, потому что считаю, что это не суд, а судилище, не было никаких возможностей для нормального судебного процесса. Поэтому, несмотря на всё сопротивление судей, адвокат задержал и не выступил ни с какими аргументами, ни с какими доводами. А я выступил очень коротко. Не буду повторяться — я ключевые мысли уже говорил в декабре. Но я прочёл одно важное стихотворение, которое я хотел бы прочитать и вам, а я прочёл два стихотворения. Я хочу прочесть одно стихотворение, которое относится больше даже к Армении, чем к тому месту, где я нахожусь.
Это стихотворение написано в начале XVI века азербайджанским поэтом Физули в переводе Луговского.
Падишах золотой земли подкупает людей серебром,
Он готовит полки для захвата другой страны,
Сотней козней и хитростей он побеждает её,
Но и в этой стране нету радостей и тишины.
И в тот гибельный час, когда рок совершил поворот,
Гибнет сам падишах, и страна, и миллионы людей.
Посмотри: это я властелин, дервиш, сильный войсками слов.
Громоносное слово — источник победы моей.
Видишь, каждое слово моё — великан, что из истины силу берёт,
Если слово захочет, будут море и суша покорны ему.
И куда б я его ни послал, слову чужды почёт и казна;
Слово, взявши страну, никого не заточит в тюрьму.
Все стихии вселенной слово моё не сотрут,
Не раздавит его колесо вероломной судьбы.
Пусть властители мира мне не даруют благ;
У меня в голове есть корона скромной моей резьбы.
Я свободен во всём! Кто б ты ни был, слушатель мой,
Ты не должен за корку хлеба преходящего быть слугой.
И даже за составы с бензином. То, что я сказал, и хочу ещё раз сказать, что мы должны понимать, что нам предстоит долгая дорога мира, это очень непросто. Нам надо будет пройти большое внутреннее возрождение, восстановить самих себя, в первую очередь, потому что мир может быть только, ещё раз хочу сказать, когда будут два равных соседа.
Если один будет унижаться перед вторым, ничего не получится, никакого мира не будет. Я надеюсь, что мы это осознаем и поймём, что всё зависит только от нас самих, насколько мы сможем сами восстановить себя, восстановить своё уважение к самим себе и восстановить себя, сохранив разумность того, что нам надо жить действительно в регионе в мире. Я сказал на суде, три раза произнёс то, что меня пытались прервать: Арцах был, Арцах есть и Арцах будет именно экзистенциально. То, что он был, есть и будет.
Тогда вопрос не правовой формы, а то, что это нельзя просто взять и стереть никому. И я в этом глубоко убеждён. Я сказал, что я сделаю всё, чтобы ещё при нашей жизни, при моей, я надеюсь, жизни, три руководителя трёх сторон, которые были участникамиконфликта, возложили бы цветы к могилам погибших любой национальности, любой религии и извинились бы перед всеми матерями за погибших детей. Я надеюсь, что это когда-нибудь произойдёт и это будет сделано именно с уважением, относясь ко всем, друг к другу.
И я счастлив, я сказал, что я представляю армянский народ здесь, на этом суде, не боюсь никакого наказания или решения и готов принять его совершенно спокойно, потому что это не суд, а судилище. И, к сожалению, они не воспользовались случаем, не воспользовались возможностью сделать нормальный судебный процесс, который позволил бы действительно заложить основу для долгосрочного мира, а устроили непонятное непрофессиональное шоу, которое, к сожалению, никакой пользы никому не принесло, в первую очередь, азербайджанскому государству. Я уверен.