Այսօր նշվում է Շյոգրենի համախտանիշի իրազեկման համաշխարհային օրը։ Այս օրը նվիրված է Շյոգրենի համախտանիշի՝ աուտոիմուն հիվանդության մասին իրազեկվածության բարձրացմանը և հիվանդությունն ունեցողներին աջակցելուն: Այս օրը նաև նպատակ ունի խթանել հիվանդության հետ կապված հետազոտությունները, կրթությունը, ներդրումները և իրազեկման գործունեությունը:
Այն կոչվել է ի պատիվ շվեդ ակնաբույժ Հենրի Շյոգրենի, ով առաջին անգամ նկարագրել է այս համախտանիշը։
ԵՊԲՀ առողջապահության ծրագրերի ազգային գիտահետազոտական «Հերացի» կենտրոնից մանրամասնում են, 4 որ Շյոգրենի համախտանիշը աուտոիմուն խանգարում է, որի դեպքում իմունային համակարգը սխալմամբ գրոհում և ախտահարում է սեփական բջիջները և հյուսվածքները: Այն ախտորոշվում է աշխարհի բնակչության 0.1-1%-ի մոտ: Ըստ վերջին եվրոպական մետաանալիզի` գլոբալ առումով գրանցվում է հիվանդության 60.82 դեպք 100.000 բնակչության հաշվով` մեծապես կապված լինելով կոնկրետ երկրի կամ տարածաշրջանի հետ: Նախորդ ուսումնասիրությունը գնահատել է աշխարհագրական դիրքի և էթնիկ պատկանելության ազդեցությունը Շյոգրենի համախտանիշի դրսևորման վրա և գտել է ախտանիշների և լաբորատոր պրոֆիլի զգալի տարբերություններ Եվրոպայում, Ասիայում և Ամերիկայում միջմայրցամաքային վերլուծության մեջ, ինչպես նաև տարբերություններ «էթնիկ պատկանելության» հիման վրա:
Գիտնականները վստահ չեն, թե ինչու է որոշ մարդկանց մոտ զարգանում Շյոգրենի համախտանիշը: Որոշ գեներ մարդկանց դարձնում են այս համախտանիշի նկատմամբ ավելի բարձր ռիսկային, սակայն, ըստ երևույթին, հրահրող (տրիգերային) մեխանիզմը, ինչպիսին է որոշակի վիրուսներով կամ բակտերիաներով վարակը, նույնպես անհրաժեշտ է հիվանդության առաջացման համար:
Շյոգրենի համախտանիշի դեպքում իմունային համակարգը նախ թիրախավորում է արցունքագեղձերն ու թքագեղձերը: Սակայն, դրանցից բացի, կարող են ախտահարվել այլ օրգան-համակարգեր նույնպես, ինչպիսիք են՝
- հոդեր
- վահանաձև գեղձ
- երիկամներ
- լյարդ
- թոքեր
- մաշկ
- նյարդեր
Շյոգրենի համախտանիշը սովորաբար զարգանում է մեկ կամ մի քանի հայտնի ռիսկի գործոններով մարդկանց մոտ:
Տարիք. Շյոգրենի համախտանիշ սովորաբար ախտորոշվում է 45-55 տարեկան մարդկանց մոտ։
Սեռ. կանանց շրջանում Շյոգրենի համախտանիշը շատ ավելի տարածված է, քան տղամարդկանց մոտ:
Ռևմատիկ հիվանդություն. Շյոգրենի համախտանիշ ունեցող մարդկանց մոտ սովորական է նաև ռևմատիկ հիվանդությունների առկայությունը, ինչպիսիք են ռևմատոիդ արթրիտը կամ գայլախտը (լուպուս):
Այս հիվանդությունն ունեցող մարդկանց 9/10 կանայք են, որոնք գտնվում են դաշտանադադարի փուլում` չնայած հիվանդությունը կարող է դրսևորվել ցանկացած տարիքի կանանց և տղամարդկանց մոտ։ ԱՄՆ-ում հիվանդների քանակը մոտավորապես 4.000.000 է, որ դարձնում է այն երկրորդը աուտոիմուն հիվանդությունների շարքում։
Այն կարող է դրսևորվել որպես առաջնային հիվանդություն և կարող է առաջանալ այլ ռևմատիկ հիվանդությունների հետևանքով, ինչպիսիք են ռևմատոիդ արթրիտը, համակարգային կարմիր գայլախտը, համակարգային սկլերոդերմիան, առաջնային բիլիար ցիռոզը և այլն (երկրորդային Շյոգրենի համախտանիշ):
Շյոգրենի համախտանիշի դեպքում տարբերակող ախտանշաններից են հանդիսանում լորձաթաղանթների տարածուն չորացում, առավել հաճախ իր մեջ ներառելով․
- Քսերօֆթալմիա (աչքերի չորություն)։ Սկզբնական շրջանում մարդիկ կարող են չգանգատվել նշված ախտանշանից, սակայն համախտանիշի հետագա զարգացման դեպքում գանգատվում են աչքերում «ավազահատիկների» առկայությունից, այրոցի զգացողությունից և ծակծկոցից։
- Քսերոստոմիա (բերանի չորություն)։ Նկատվում է թքարտադրության նվազում թքագեղձերի վնասման հետևանքով։ Զարգանում է քրոնիկ պարօտիտ, ստոմատիտ, կարիես։ Հիվանդները նշում են բերանում չորության զգացում, կարող է առաջանալ անգուլյար խեյլիտ, խոսելու դժվարացում, ավելի ուշ փուլում կլման ակտի խանգարում (դիսֆագիա)։
Շյոգրենի համախտանիշը կարող է վնասել կենսական օրգանները կայուն վիճակի, աստիճանական հարաճի կամ, ընդհակառակը, երկարատև ռեմիսիայի անցումով։ Այս երևույթը բնորոշ է նաև այլ աուտոիմուն հիվանդություններին։
Հիվանդներից ոմանք կարող են ունենալ աչքերի և բերանի չորության մեղմ ախտանիշներ, իսկ մյուսների մոտ առաջանում են լուրջ բարդություններ։ Ոմանց ամբողջությամբ օգնում է սիմպտոմատիկ բուժումը, մյուսները ստիպված են անընդհատ պայքարել տեսողության խանգարման, աչքերում մշտական անհանգստության, բերանի խոռոչի հաճախ կրկնվող վարակների, հարականջային թքագեղձի այտուցվածության, ծամելու և կուլ տալու դժվարության հետ։ Ուժի անընդհատ կորուստը և հոդացավերը լրջորեն նվազեցնում են կյանքի որակը։
Շյոգրենի սինդրոմ ունեցողների մոտ ոչ-հոջկինյան լիմֆոմայի զարգացման ավելի մեծ ռիսկ կա՝ համեմատած առողջ մարդկանց և այլ աուտոիմուն հիվանդություններով մարդկանց հետ: Հիվանդությունն ունեցողների մոտ 5%-ի մոտ առաջանում է լիմֆոմայի որոշակի ձև։
Բացի այդ, հաստատվել է, որ հղիության ընթացքում Շյոգրենի համախտանիշ ունեցող կանանց երեխաների մոտ նորածնային կարմիր գայլախտի զարգացման ավելի մեծ ռիսկ կա:
Շյոգրենի համախտանիշի համաճարակաբանության վերջին մետա-վերլուծությունը ցույց է տվել, որ ընդհանուր հիվանդացության մակարդակը (incidence rate (IR) կազմել է 6.92 (95%` 4.98-8.86 միջակայքում) 100.000 բնակչի հաշվով, ովքեր ռիսկային գոտում են գտնվում, իսկ տարածվածության ընդհանուր մակարդակը (prevalence rate (PR)՝ կազմել է 60.82 (95%` 43.69–77.94 միջակայքում) դեպք 100.000 բնակչի հաշվով: Տարածաշրջանների հետ կապված տարբերություններ են նկատվել, քանի որ Ասիայի, Եվրոպայի և ԱՄՆ-ի տվյալները կազմել են համապատասխանաբար` 6.57, 3.9-5.3 և 3.9: Ասիական երկրներից տարածվածության ցուցանիշն ամենաբարձրն է եղել Թուրքիայում (0.21-1.56), Չինաստանում (0.21-1.56), Ճապոնիայում (0.33), Լատինական Ամերիկայի տարածքում գերակշռում ե Կոլումբիայում (0.08-0.28), Բրազիլիայում (0.17), և Արգենտինայում (0.17), Եվրոպայում ամենացածր տարածվածությունը գրանցվել է Ֆրանսիայում (0.01), Իտալիայում (0.03), Հունաստանում (0.09-0.6), Նորվեգիայում (0.22), Մեծ Բրիտանիայում (0.4-2.1), Շվեյցարիայում (2.7):
«Եզրափակելով, կարող ենք նշել, որ մայրցամաքային պատկանելիությունը զգալիորեն ազդում է Շյոգրենի համախտանիշի կլինիկական շրջանակի վրա: Այս տարբերությունները կարող են մասամբ բացատրվել յուրաքանչյուր մայրցամաքում բնակվող բնակչության ծագումնաբանությամբ, ինչը որոշում է անհատների գենետիկական բնութագրերը: Այնուամենայնիվ, շրջակա միջավայրի գործոնների, նախորդ վարակների և մշակութային առանձնահատկությունների ազդեցությունները տարբերվում են մայրցամաքային բնակչության միջև և դրանց ներսում, ինչը կարող է նաև ազդել դիտարկվող տարբերությունների վրա: Աճող միգրացիան կհստակեցնի շրջակա միջավայրի գործոնների ազդեցությունը աուտոիմուն հիվանդությունների զարգացման վրա, քանի որ նմանատիպ ծագում ունեցող, բայց տարբեր աշխարհագրական տարածքներում բնակվող պոպուլյացիաների համեմատությունը կարող է օգնել բացահայտելու գենետիկական և շրջակա միջավայրի գործոնները, որոնք ազդում են Շյոգրենի համախտանիշի և այլ աուտոիմուն հիվանդությունների կլինիկական պրոֆիլի և ընթացքի վրա»,- նշում են «Հերացի» կենտրոնից։