Իրանի օդային շրջափակման պայմաններում Հայաստանը պահպանում է կապը Թեհրանի հետ

ԱՄՆ կառավարությունը սեպտեմբերի 23-ից Իրանի ավիացիոն արդյունաբերության դեմ պատժամիջոցների նոր փուլ է սկսել՝ գործնականում ընդլայնելով իրանական ավիաընկերությունների նկատմամբ սահմանափակումները: Դեռ սեպտեմբերի 8-ին ԱՄՆ ֆինանսների նախարարությունը պատժամիջոցների ցանկում ներառել էր Իրանի 27 ավիաընկերություն՝ դրանք դիտարկելով որպես երկրի ավիացիոն ոլորտի նկատմամբ «Operation Economic Outcast» գործողության շրջանակում թիրախավորված կառույցներ:

Առանց այդ էլ Իրանի ավիացիոն արդյունաբերությունը տարիներ շարունակ լուրջ խնդիրների է բախվել՝ կապված պահեստամասերի սահմանափակ մատակարարումների, տեխնիկական սպասարկման դժվարությունների եւ միջազգային ավիացիոն կապերի սահմանափակման հետ: Սակայն ԱՄՆ-ի ճնշումների նոր փուլն առանձնանում է նրանով, որ այն այլեւս չի սահմանափակվում իրանական ընկերությունների եւ կառույցների նկատմամբ ուղղակի պատժամիջոցներով: Ճնշումն աստիճանաբար տարածվում է նաեւ Իրանի տնտեսությունը արտաքին աշխարհի հետ կապող ցանցի եւ դրան հարակից ծառայությունների վրա:

Իրանի օդային տրանսպորտային ցանցի նկատմամբ ԱՄՆ-ի նոր քաղաքականությունը դժվար է դիտարկել պարզապես որպես պատժամիջոցների հերթական փաթեթ: Վերջին շաբաթների զարգացումները ցույց են տալիս, որ Վաշինգտոնը փորձում է միաժամանակ սահմանափակել Իրանի ֆինանսական, օդային եւ ծովային հաղորդակցության հնարավորությունները:

ԱՄՆ-ը փորձում է նաեւ այլ երկրների համոզել սահմանափակել կամ դադարեցնել Իրանի հետ տնտեսական եւ ավիացիոն կապերը: Ընդ որում՝ ճնշումը տարածվում է ոչ միայն իրանական ավիաընկերությունների, այլեւ երրորդ երկրներում գործող օդանավակայանների, վառելիք մատակարարող ընկերությունների եւ այլ ծառայություններ մատուցողների վրա: ԱՄՆ ֆինանսների նախարար Սքոթ Բեսենտը հայտարարել էր, որ իրանական օդանավերին նման ծառայություններ մատուցող օտարերկրյա ընկերությունները կարող են հայտնվել ամերիկյան պատժամիջոցների ռիսկի տակ:

Յոթօրյա առաջարկի մերժումը եւ ճնշումների նոր փուլը

Իրանի ավիացիոն համակարգի նկատմամբ նոր սահմանափակումները հաջորդեցին Դոնալդ Թրամփի կողմից Իրանի՝ յոթօրյա առաջարկի մերժմանը: Թեհրանի առաջարկը, որը փոխանցվել էր միջնորդների միջոցով, նախատեսում էր յոթօրյա ժամկետում դադարեցնել ռազմական գործողությունները եւ վերաբացել Հորմուզի նեղուցը՝ բանակցությունների վերսկսման պայմանով:

Իրանի առաջարկի բովանդակությունը ներառում էր նաեւ մի շարք փոխադարձ քայլեր՝ ծովային շրջափակումը վերացնելու, նավթային պատժամիջոցները մեղմելու եւ Իրանի սառեցված ակտիվների մի մասը ապասառեցնելու ուղղությամբ:

Այս զարգացումների համադրումը թույլ է տալիս որպես վերլուծական ենթադրություն դիտարկել այն հնարավորությունը, որ Սպիտակ տունը փորձում է որեւէ հնարավոր բանակցությունից առաջ մեծացնել Թեհրանի տնտեսական եւ ռազմավարական ծախսերը՝ բանակցային գործընթացում Իրանի հնարավորությունները սահմանափակելու համար: Սակայն սա վերլուծական ենթադրություն է եւ ոչ թե Թրամփի մտադրության հաստատված փաստ: Հրապարակված փաստաթղթերը ինքնին չեն ապացուցում, որ հենց այդ նպատակն է եղել յոթօրյա նախաձեռնությունը մերժելու հիմնական դրդապատճառը:

Միաժամանակ, օդային եւ ֆինանսական ցանցերի թուլացումը կարող է սահմանափակել Իրանի արտաքին կապերը, ռեսուրսների ձեռքբերումը եւ տնտեսական որոշ կարողությունների պահպանումը: Այդ պատճառով պատժամիջոցների նոր փուլը պետք է դիտարկել նաեւ Իրանի նկատմամբ ընդհանուր տնտեսական ճնշման համատեքստում:

Ճնշման թիրախում՝ ոչ միայն ավիաընկերությունները

The Wall Street Journal-ի ներկայացրած տեղեկությունների համաձայն՝ ավիացիայի ոլորտում սահմանափակումները վերաբերում են ոչ միայն իրանական ավիաընկերություններին, այլեւ երրորդ երկրներում գործող ընկերություններին, օդանավակայաններին եւ ծառայություններ մատուցող կազմակերպություններին:

ԱՄՆ-ի նպատակն է բարձրացնել իրանական ավիափոխադրողների հետ համագործակցության արժեքը: Վառելիքի մատակարարումը, օդանավակայանային սպասարկումը, ցամաքային ծառայությունները եւ տոմսերի վաճառքն այն ոլորտներից են, որոնց միջոցով հնարավոր է ճնշում գործադրել ոչ միայն անմիջապես իրանական ավիաընկերությունների, այլեւ նրանց սպասարկող օտարերկրյա կառույցների վրա:

Այս քաղաքականության հետեւանքով սեպտեմբերի 23-ից Իրանի միջազգային ավիահաղորդակցությունը զգալիորեն կրճատվել է: Իրանական չվերթների նկատմամբ սահմանափակումներ են կիրառվել, մասնավորապես, Արաբական Միացյալ Էմիրություններում, Օմանում, Ադրբեջանում, Վրաստանում եւ Իրաքում: Բաղդադի օդանավակայանը դադարեցրել է իրանական փոխադրողների սպասարկումը, մինչդեռ որոշ չվերթներ շարունակել են իրականացվել Նաջաֆի ուղղությամբ:

Արաբական Միացյալ Էմիրությունները սեպտեմբերի 24-ից դադարեցրել է իրանական ավիաընկերությունների բոլոր չվերթները դեպի երկրի օդանավակայաններ եւ դրանցից՝ հղում անելով ԱՄՆ նոր պատժամիջոցներին:

Միեւնույն ժամանակ, իրավիճակը բոլոր երկրներում նույնը չէ: Թուրքիայում, օրինակ, սեպտեմբերի վերջին իրանական որոշ չվերթներ դեռ շարունակվում էին, իսկ Չինաստանի եւ Ռուսաստանի դիրքորոշումները տարբերվում են Վաշինգտոնի պատժամիջոցային քաղաքականությունից:

Թեհրանի հակադարձ սպառնալիքը

Իրանի դեմ օդային սահմանափակումների ընդլայնմանը նախորդել էին Թեհրանի նախազգուշացումները: Իրանի Ազգային անվտանգության բարձրագույն խորհրդի քարտուղար Մոհսեն Ռեզային հայտարարել էր, որ եթե տարածաշրջանի եւ հարեւան երկրները մասնակցեն Իրանի դեմ ԱՄՆ-ի պատժամիջոցներին եւ խոչընդոտեն իրանական ինքնաթիռների թռիչքներին, Թեհրանն էլ կդադարեցնի այդ երկրների ինքնաթիռների թռիչքները:

Ռեզային հարեւան երկրներին կոչ էր արել զերծ մնալ «ԱՄՆ-ի արկածախնդրություններին» ներգրավվելուց եւ թույլ չտալ, որ Վաշինգտոնի պատժամիջոցների հետեւանքով իրանական ավիաընկերությունների չվերթները դադարեցվեն:

Ավելի ուշ Իրանի Ազգային անվտանգության բարձրագույն խորհրդի քարտուղարությունը պարզաբանել էր, որ վերջին օդային սահմանափակումներին ի պատասխան ռազմական հակաքայլերի մասին պնդումները ճիշտ չեն, եւ նշել էր, որ Թեհրանը համապատասխան երկրների հետ բանակցում է սահմանափակումները վերացնելու ուղղությամբ: Միաժամանակ խոսվել էր հնարավոր ոչ ռազմական հակաքայլերի մասին:

Հայաստանը՝ Իրանի օդային կապի պահպանվող ուղղություններից մեկը

Այս իրավիճակում առանձնահատուկ ուշադրության է արժանի Հայաստանի դիրքորոշումը:

Ի տարբերություն մի շարք հարեւան երկրների՝ Հայաստանը չի դադարեցրել Իրանի հետ օդային հաղորդակցությունը: Սեպտեմբերի 23-ից հետո եւս պահպանվել են Երեւան-Թեհրան ուղիղ չվերթներ: Թռիչքների տվյալների համաձայն՝ սեպտեմբերի 23-ին, 25-ին եւ 27-ին Երեւանից Թեհրան չվերթներ են իրականացվել «Armenia Airways»-ի կողմից:

Ավելին, սեպտեմբերի վերջին առկա չվացուցակներում Երեւան-Թեհրան ուղղությունը շարունակում էր պահպանվել:

Այս հանգամանքը Հայաստանի համար կարեւոր է ոչ միայն որպես երկկողմ օդային հաղորդակցության պահպանման հարց: Իրանի միջազգային օդային կապերի կրճատման պայմաններում Հայաստանը կարող է պահպանել իր նշանակությունը որպես Իրանի համար դեպի արտաքին աշխարհ հաղորդակցության հնարավոր այլընտրանքային ուղղություններից մեկը: Իրանցի ուղեւորների համար Հայաստանի ցամաքային ուղղությունը եւս օգտագործվում է որպես տարանցիկ ճանապարհ դեպի այլ երկրներ, ինչի մասին արձանագրվել է վերջին օրերի միջազգային հաղորդումներում:

Սակայն Հայաստանի կողմից Իրանի հետ օդային կապի պահպանումը ինքնին դեռ չի նշանակում, որ Երեւանը պաշտոնապես որեւէ կերպ «միացել» կամ «չի միացել» ԱՄՆ-ի բոլոր պատժամիջոցներին: Այդպիսի գնահատական անելու համար անհրաժեշտ է տարբերակել ԱՄՆ-ի պատժամիջոցներին իրավական միանալը, երրորդական պատժամիջոցների ռիսկից խուսափելը եւ կոնկրետ ավիացիոն ծառայությունների մատուցման քաղաքականությունը:

Հենց այս պատճառով Հայաստանի պարագայում առավել ճշգրիտ է արձանագրել, որ սեպտեմբերի վերջին Հայաստանը շարունակում էր պահպանել Իրանի հետ օդային հաղորդակցությունը, այն դեպքում, երբ մի շարք հարեւան երկրներ արդեն սահմանափակել կամ դադարեցրել էին իրանական ավիափոխադրողների սպասարկումը:

Ի՞նչ կարող է նշանակել սա Հայաստանի համար

Իրանի օդային կապերի սահմանափակումը Հայաստանի համար ստեղծում է միաժամանակ եւ՛ հնարավորություններ, եւ՛ ռիսկեր:

Մի կողմից՝ Իրանի միջազգային ավիահաղորդակցության կրճատումը կարող է մեծացնել Հայաստանի՝ որպես Իրանի հետ կապը պահպանող հարեւան երկրի նշանակությունը: Երեւանը կարող է դառնալ այն քիչ հասանելի ուղղություններից մեկը, որի միջոցով իրանցի ուղեւորները կկարողանան հասնել տարածաշրջանի եւ դրանից դուրս գտնվող այլ ուղղություններ:

Մյուս կողմից, Իրանի հետ օդային կապի պահպանումը տեղի է ունենում ԱՄՆ-ի երկրորդային պատժամիջոցների բարձր ռիսկի պայմաններում: Հետեւաբար, Հայաստանի ավիացիոն եւ ֆինանսական կառույցների համար կարեւոր է դառնում այդ ռիսկերի գնահատումը եւ միջազգային սահմանափակումների պահանջների հետ հարաբերությունների հստակեցումը:

Այսպիսով, Հայաստանի դիրքորոշումը հատկապես ուշագրավ է այն պատճառով, որ տարածաշրջանում Իրանի օդային կապերի ցանցի կրճատման պայմաններում Երեւան-Թեհրան ուղղությունը դեռ պահպանվում է: Դա Հայաստանի համար կարող է վերածվել տարածաշրջանային տարանցիկ նշանակության լրացուցիչ գործոնի, սակայն միաժամանակ մեծացնում է այն տնտեսական եւ քաղաքական ռիսկերը, որոնք կապված են ԱՄՆ-ի պատժամիջոցային քաղաքականության հետ:

ԳՐԻԳՈՐ ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ

Իրանագետ