Նորարարական ծխախոտային արտադրատեսակները նոր մարտահրավեր են առողջապահական համակարգի համար։ Ոլորտի պատասխանատուներն ու մասնագետները վստահեցնում են, որ նոր տիպի ծխախոտային արտադրանքը վերջին տարիներին լայն տարածում է ստանում։ Ինչո՞ւ առողջությանը սպառնացող ակնհայտ նախազգուշացումները չեն կանխում ծխախոտի օգտագործումը, ինչպե՞ս է մարքեթինգն ազդում երիտասարդների վարքագծի վրա, և որքանո՞վ են արդյունավետ օրենսդրական սահմանափակումները։
Ծխելը վնասակար է առողջությանը, մահացու է, առաջացնում է թոքի քաղցկեղ, սիրտ-անոթային հիվանդություններ, վնասում է ձեր ապագա երեխային․․․երիտասարդները այս զգուշացումները տեսնում են անընդհատ՝ ծխախոտի տուփի վրա, միևնույնն է շարունակում են ծխել, ինչու՞
Չնայած օրենսդրական խստացումներին ու գովազդի սահմանափակումներին՝ մարքեթինգային նոր արշավների, բույրերի և վառ փաթեթավորումների պատճառով էլեկտրոնային ծխախոտների թիրախում են հայտնվում հատկապես կանայք, դեռահասներն ու երեխաները: Պարզելու համար, թե որքանո՞վ է հավանական, որ ծխախոտի գովազդը կարող է կախվածություն առաջացնել «Ռադիոլուր»-ը զրուցել է հոգեբան Ամալիա Սողոմոնյանի հետ:
«Դեռահասների և երիտասարդների մտքով անգամ չի անցնում, որ հիվանդությունները կամ մահը կարող են իրենց մոտենալ, քանի որ ժամանակի զգացողությունն այս տարիքում բոլորովին այլ է: Ապագան թվում է անվերջ, իսկ վտանգները՝ վերացական ու անհավանական հեռավորության վրա: Հենց այս հոգեբանական առանձնահատկությունն է պատճառը, որ սպառնալիքների վրա հիմնված ավանդական զգուշացումները հաճախ չեն աշխատում այս տարիքում»:
Այն, որ անընդհատ լսում ենք՝ ծխելը վնասակար է, չի կարելի, մինչև 18 տարեկան երեխաներին արգելվում է, իսկ ֆիլմերում էլ երբեմն դա որպես բացասական երևույթ է ցուցադրվում, ցավալի է, բայց հակառակ էֆեկտն է ունենում, ընդգծում է մասնագետը։
«Երբ դեռահասը տեսնում է արգելքը, նա անպայման ուզում է փորձել և հասկանալ, թե դա ինչ է։ Վիզուլիզացիային դուրս հանելը և անընդհատ դրա մասին չխոսելը, չհիշեցնելը երևի թե ավելի լավ կլինի»։
Մասնագետը վստահեցնում է, որ այսօր դեռահասները նոր տիպի ծխախոտների մասին տեղեկանում են սոցցանցերից՝ TikTok-ից Instagram-ից և այլ հարթակներից։ Հայտնի ինֆլուենսերներն ու գեղեցիկ վիդեոները «վեյփերը» ներկայացնում են ոչ թե որպես վտանգավոր երևույթ, այլ որպես «նորաձև աքսեսուար»։ Հենց այս մոլորեցնող և գրավիչ առցանց մարքեթինգն է, որ երբեմն չեզոքացնում է առողջապահական զգուշացումները։
«Կան ժամանակակից թրենդներ, որոնց հետևում են դեռահասները՝ կարծելով, թե այդ տիպի ծխախոտ օգտագործելը գեղեցիկ է ու էսթետիկ։ Աղջիկները ևս սկսել են ավելի շատ օգտագործել, և գլխավոր պատճառը հենց այդ գեղեցիկ ու էսթետիկ երևալն է»։
Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպության տվյալներով՝ ծխախոտի պատճառով աշխարհում ամեն տարի մահանում է ավելի քան 8 միլիոն մարդ: Այդ ընդհանուր մահացության թվից շուրջ 1.3 միլիոնը բաժին է ընկնում այսպես կոչված երկրորդային կամ պասիվ ծխին, երբ մարդիկ իրենք չեն ծխում, բայց գտնվում են ծխի ազդեցության տակ:
Վ. Ա. Ֆանարջյանի անվան Ուռուցքաբանության ազգային կենտրոնի Կրծքային վիրաբուժության և ինտերվենցիոն թոքաբանության բաժանմունքի վարիչ, վիրաբույժ Տիգրան Բյուզանդյանը, տեղեկացնում է, որ ծխախոտի այրման պատճառով առաջանում են գազային թույներ, որոնք ներթափանցում են շնչառական ուղիներ, այնուհետև այլ օրգաններ։ Ծխախոտի օգտագործումը մեծ ռիսկ է և կարող է քաղցկեղի պատճառ դառնալ։
«Թոքի քաղցկեղը հանդիպում է հիմնականում 50-ից բարձր տարիքի մարդկանց շրջանում, գերակշռում են տղամարդիկ։ Բուժառուներին ուղղված մեր հորդորն է թողնել ծխելը։ Ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ այդ դեպքում վիրահատական բուժումից հետո, երբ ստանում են դեղորայքային բուժում, ապրելիությունը լավանում է 5-10 տոկոսով»։
Ըստ ՀՀ առողջապահության նախարարության հանրային առողջության բաժնի պետ Մարիամ Մնացականյանի ներկայացրած վիճակագրական տվյալների, Հայաստանում 18-ից բարձր բնակչության շրջանում ծխում է 25.5 տոկոսը. նրանք ամենօրյա ծխողներ են։ Տղամարդկանց շրջանում ծխում է 53 տոկոսը, կանանց շրջանում՝ 2-ը, մինչդեռ երեխաների շրջանում ծխախոտի օգտագործման ցուցանիշները շարունակում են բարձր մնալ։
«15 տարեկան տղաների 25, աղջիկների 4 տոկոսն է ծխում։ Ինչպես ամբողջ աշխարհում, այնպես էլ մեր երկրում լուրջ մարտահրավեր է էլեկտրոնային ծխախոտների օգտագործումը։ Մեր երկրում արդեն 11 տարեկանից առաջին անգամ ծխախոտ փորձում են, իսկ 13 տարեկանների շրջանում մոտ 5 տոկոսն օգտագործում է տարբեր տեսակի ծխախոտային արտադրատեսակներ»։
Ըստ մասնագետների չափահաս կանանց շրջանում գրանցված ցածր ցուցանիշը մեծ մասամբ պայմանավորված է ավանդական մոտեցումներով, մինչդեռ նոր տիպի ծխախոտային սարքերի ի հայտ գալուց հետո ցուցանիշները փոխվում են։
Հայաստանում տարիներ առաջ էականորեն բարելավվել է հակածխախոտային օրենսդրությունը։
Մասնավորապես, արգելվել է․
«Արգելվում է ծխախոտի և նոր տիպի սարքերի՝ վեյփերի ու տաքացվող ծխախոտների օգտագործումը բոլոր փակ հասարակական ու ժամանցային վայրերում: Խստացվում է նաև գովազդի և խանութներում բաց ցուցադրության արգելքները։ Իսկ կանոնները խախտելու համար սահմանված են տուգանքներ. քաղաքացիների համար՝ 50 000 դրամ, իսկ տնտեսվարողների ու պատասխանատուների համար՝ 150 000-ից 200 000 ՀՀ դրամ»։
Չնայած սահմանված խիստ պահանջներին դեռևս կան օրենսդրական խախտումներ։
Տեսչական մարմինը տարբեր տնտեսվարողների մոտ (այդ թվում՝ անհատ ձեռնարկատերերի և խոշոր սուպերմարկետների ցանցերում) բացահայտել է ծխախոտային արտադրատեսակների բաց վաճառքի, ինչպես նաև առանց համապատասխանության գնահատման փաստաթղթերի իրացման դեպքեր։ Նման խախտումներ թույլ տված տնտեսվարող սուբյեկտները ենթարկվում են վարչական պատասխանատվության՝ օրենքով սահմանված կարգով: