Թվում էր՝ Հայաստանում հունիսի 7-ին անցկացված խորհրդարանական ընտրությունների շուրջ քննարկումների էջն արդեն փակված է։ Ընտրական գործընթացի ընթացքում բարձրաձայնված խախտումները, ճնշումների վերաբերյալ ահազանգերն ու իրավական հարցադրումներն աստիճանաբար դուրս էին մղվում հանրային օրակարգից։ Սակայն երեկ հրապարակային քննարկման առարկա դարձած ԵԽԽՎ զեկույցը այդ թեման կրկին վերադարձրեց ուշադրության կենտրոն՝ արդեն եվրոպական կառույցի պաշտոնական փաստաթղթում արձանագրված մտահոգությունների տեսքով։
Փաստաթղթում արձանագրված խնդիրների շրջանակը բավականին լայն է՝ պետական ծառայողների նկատմամբ ճնշումներից և ընտրություններից առաջ կառավարության հայտարարած սոցիալական ու տնտեսական միջոցառումներից մինչև քարոզարշավի ֆինանսավորման ոչ բավարար կարգավորումն ու բազմաթիվ քրեական հետապնդումները, հատկապես՝ ընդդիմադիր թեկնածուների և ակտիվիստների նկատմամբ։
Առանձնահատուկ ուշադրության է արժանի Կենտրոնական ընտրական հանձնաժողովի (ԿԸՀ) կողմից մի քանի ընտրատեղամասերի արդյունքների անվավեր ճանաչումը, քանի որ այդ որոշումը վճռորոշ նշանակություն է ունեցել ընդդիմադիր ուժի խորհրդարանական ներկայացվածության հարցում։ Վերջնական արդյունքներով՝ այդ ուժը ստացել է ձայների 3,99 տոկոսը՝ ընդամենը մեկ հարյուրերորդական տոկոսով չհաղթահարելով խորհրդարան անցնելու 4 տոկոսի շեմը։
ԵԽԽՎ զեկուցողը հստակ արձանագրում է, որ համապատասխան տեղամասերում նոր քվեարկության անցկացումը լիովին ընդունելի տարբերակ կլիներ, մինչդեռ ԿԸՀ-ն մերժել է այն՝ առանց իրական հիմնավորման։ Ավելին, զեկուցողն ընդգծում է, որ նման նշանակության որոշումը պետք է հիմնված լիներ ամուր, թափանցիկ և ստուգելի հիմքերի վրա, ինչն, նրա գնահատմամբ, այս դեպքում չի ապահովվել։
Սա այլևս պարզապես ընտրական վարչարարության տեխնիկական դրվագ չէ։ Երբ պետական մարմնի որոշումից է կախված քաղաքական ուժի խորհրդարանական ներկայացվածությունը, այդ որոշման համար անհրաժեշտ են իրավական հստակություն, թափանցիկություն, ստուգելի հիմնավորում և արդյունավետ իրավական պաշտպանության հնարավորություն։
Զեկույցի թերևս ամենաուշագրավ մասը Հայաստանի իշխանություններին ուղղված առաջարկություններն են։ Դրանց ձևակերպումները շատ ավելի ուղիղ են և, որոշ դեպքերում, աննախադեպ հստակ։
ԵԽԽՎ-ն, ի թիվս այլ քայլերի, Հայաստանի իշխանություններին կոչ է անում.
Ամրապնդել ընտրական վարչարարության մարմիններում նշանակումների անկախությունը,
Ամբողջությամբ կարգավորել վարչական ռեսուրսի օգտագործումը և արդյունավետ պատասխանատվություն նախատեսել դրա չարաշահման համար,
Վերանայել իրավապահ մարմինների գործելակերպը՝ այն համապատասխանեցնելով մարդու իրավունքների եվրոպական չափանիշներին,
Ապահովել ընտրական գործընթացներին առնչվող դատավարություններում պատշաճ իրավական ընթացակարգը։
Հատկապես կարևոր եմ համարում զեկույցի հետևյալ ձևակերպումը. ԵԽԽՎ-ն Հայաստանի իշխանություններին բառացիորեն կոչ է անում «վերջ դնել ընդդիմության նկատմամբ ԸՆՏՐՈՎԻ ՔՐԵԱԿԱՆ ՀԵՏԱՊՆԴՈՒՄՆԵՐԻՆ»։
Սա այլևս միայն ընդդիմության քաղաքական գնահատականը չէ։ Երբ Եվրոպայի խորհրդի խորհրդարանական վեհաժողովի ընտրական դիտորդական զեկույցում Հայաստանի իշխանություններին ուղղված առաջարկությունների շարքում հայտնվում է «ընդդիմության նկատմամբ ընտրովի քրեական հետապնդումներին վերջ դնելու» պահանջը, չափազանց լուրջ ազդակ է հնչում Հայաստանի իրավական և ժողովրդավարական համակարգի վիճակի վերաբերյալ։ Այդ ձևակերպումը պետք է կարդալ հենց այնպես, ինչպես գրված է՝ առանց դրա նշանակությունը մեղմացնելու։
Նույնքան կարևոր է ընտրական վարչարարության անկախության վերաբերյալ ԵԽԽՎ պահանջը։ Այս համատեքստում դժվար է անտեսել այն փաստը, որ Կենտրոնական ընտրական հանձնաժողովի ներկայիս նախագահ Վահագն Հովակիմյանը մինչ այդ եղել է իշխող «Քաղաքացիական պայմանագիր» կուսակցության անդամ, ղեկավար մարմնի անդամ և նույն քաղաքական ուժի պատգամավոր, իսկ ԿԸՀ նախագահի պաշտոնում նրա թեկնածությունն առաջադրել է «Քաղաքացիական պայմանագիր» խմբակցությունը։ Հետևաբար, ընտրական վարչարարության իրական և ընկալվող անկախության հարցը վերացական ինստիտուցիոնալ խնդիր չէ, այլ հանրային վստահության հիմնարար պայման։
Զեկույցում ԵԽԽՎ-ն Հայաստանի իշխանություններին նաև կոչ է անում պարզեցնել տեղահանված և խոցելի ընտրողների՝ ընտրություններին մասնակցելու համար անհրաժեշտ իրավական ու փաստաթղթային ընթացակարգերը և արագացնել քաղաքացիության ու գրանցման գործընթացները։ Այս հարցը հատկապես կարևոր է Լեռնային Ղարաբաղից բռնի տեղահանված հայերի համատեքստում, որոնց մի մասի համար քաղաքացիության և համապատասխան փաստաթղթերի հետ կապված իրավական կարգավիճակը գործնական խոչընդոտ է դարձել Հայաստանի քաղաքական կյանքին, այդ թվում՝ ընտրություններին լիարժեք մասնակցելու համար։
Այս ամենի ֆոնին արժե մեջբերել «Ուժեղ Հայաստան» դաշինքի ներկայացուցիչ, ԱԺ փոխնախագահ Արամ Վարդևանյանի գնահատականը․ «Իշխող ուժի կողմից թույլ տրված համակարգային խախտումները հստակ բացահայտված են, և սա կարելի է ու պետք է համարել հաղթանակ՝ «Քաղաքացիական պայմանագիր» կուսակցության միակողմանի քարոզչության դեմ»։
«Amsterdam & Partners»-ը ևս ամիսներ շարունակ միջազգային կառույցների ուշադրությունն է հրավիրել Հայաստանում տեղի ունեցող գործընթացների վրա։ Մեր դիմումներում և նամակներում ներկայացրել ենք նախընտրական քարոզարշավի ընթացքում և ընտրությունների օրն արձանագրված խնդիրները, ընդդիմադիր գործիչների նկատմամբ քրեական հետապնդումները, հոգևորականների նկատմամբ ճնշումները և քաղաքական իշխանության միջամտությունը Հայ Առաքելական Եկեղեցու ներքին կյանքին։
Այս հարցերը մեզ համար երբեք չեն եղել քաղաքական համակրանքի կամ հակակրանքի խնդիր։ Խոսքը հիմնարար սկզբունքների մասին է՝ օրենքի առջև հավասարություն, քաղաքական բազմակարծություն, ազատ և արդար ընտրություններ, արդյունավետ իրավական պաշտպանություն, կրոնի ազատություն և անկախ ինստիտուտների պաշտպանություն պետական միջամտությունից։
Ուստի ԵԽԽՎ այս զեկույցը որոշակի տեղաշարժի նշան եմ համարում։ Դրանում միանշանակորեն իր ներդրումն ունի Հայաստանի ընդդիմության և բոլոր այն անձանց ու կազմակերպությունների հետևողական աշխատանքը, որոնք ամիսներ շարունակ փաստագրել, բարձրաձայնել և միջազգային կառույցներին են ներկայացրել տեղի ունեցողը։ Երբ փաստերը շարունակաբար ներկայացվում են, և դրանց ծավալը մեծանում է, դրանք անտեսելն ի վերջո դառնում է անհնար։
Եվ այստեղ կա ևս մեկ կարևոր հանգամանք։ Հայաստանի գործող իշխանությունները վերջին տարիներին վայելել են եվրոպական բազմաթիվ գործընկերների ընդգծված քաղաքական աջակցությունը։ Հենց այդ պատճառով առավել նշանակալի է, որ այսօր եվրոպական կառույցի պաշտոնական փաստաթղթում արձանագրվում են ընտրական գործընթացի այնպիսի խնդիրներ, որոնք այլևս հնարավոր չէ շրջանցել կամ ներկայացնել որպես ներքաղաքական սովորական հակադրության դրսևորումներ։
Սա դեռ բավարար չէ, байց ողջունելի է, որ միջազգային կառույցների արձագանքներում արդեն նկատելի է այն, ինչի անհրաժեշտության մասին մենք բազմիցս բարձրաձայնել ենք՝ Հայաստանում տեղի ունեցող գործընթացները գնահատել ոչ թե քաղաքական նախապատվությունների, այլ ժողովրդավարության, մարդու իրավունքների և իրավունքի գերակայության նույն չափանիշներով, որոնք կիրառվում են Եվրոպայի խորհրդի բոլոր անդամ պետությունների նկատմամբ։
Թերևս կարելի է ասել՝ սայլը վերջապես սկսել է տեղից շարժվել։
Հաջորդ քայլը պետք է լինի ոչ միայն խնդիրների արձանագրումը, այլև դրանց նկատմամբ հետևողական միջազգային ուշադրությունը։ Ժողովրդավարական չափանիշներն արժեք ունեն միայն այն դեպքում, երբ դրանք կիրառվում են հավասարապես՝ անկախ նրանից, թե ով է իշխանության ղեկին։
Ռոբերտ Ամստերդամ, միջազգային իրավապաշտպան, փաստաբան
Eng.
It seemed that the chapter of public discussion surrounding Armenia’s June 7 parliamentary elections was already coming to a close. The violations raised during the electoral process, reports of pressure, and legal concerns were gradually fading from the public agenda. However, the PACE report that became the subject of public discussion yesterday has brought these issues back into focus — this time in the form of concerns reflected in an official document of a European institution.
The range of problems identified in the document is extensive: from pressure on public servants and social and economic measures announced by the government ahead of the elections, to inadequate regulation of campaign financing and numerous criminal proceedings, particularly against opposition candidates and activists.
Particular attention should be paid to the Central Electoral Commission’s decision to invalidate the results from several polling stations, as that decision proved decisive for the parliamentary representation of an opposition political force. In the final result, that political force received 3.99% of the vote, falling just one hundredth of a percentage point short of the 4% threshold required to enter parliament.
The PACE rapporteur explicitly notes that holding a new vote in the polling stations concerned would have been a perfectly valid option, yet the CEC rejected that option without any real explanation. Moreover, the rapporteur stresses that a decision of such significance should have been based on sound, transparent and verifiable grounds — something that, in his assessment, was not ensured in this case.
This is no longer merely a technical matter of electoral administration. When the parliamentary representation of a political force depends on a decision by a state body, that decision must meet particularly high standards of legal clarity, transparency, verifiable justification, and access to an effective legal remedy.
Perhaps the most noteworthy part of the report is its recommendations to the Armenian authorities. Their wording is much more direct and, in some cases, unprecedentedly explicit.
Among other measures, PACE calls on the Armenian authorities to strengthen the independence of appointments in election administration, fully regulate the use of administrative resources and ensure effective sanctions for any abuse, review law enforcement tactics to ensure compliance with European human rights standards, and guarantee full due process in election-related trials.
I consider one formulation in the report particularly important: PACE literally calls on the Armenian authorities to “END SELECTIVE PROSECUTION OF THE OPPOSITION.”
This is no longer merely a political assessment made by the opposition. When an election observation report of the Parliamentary Assembly of the Council of Europe includes, among its recommendations to the Armenian authorities, a call to “end selective prosecution of the opposition,” it sends an extremely serious signal about the state of Armenia’s legal and democratic system. This wording should be read exactly as it is written, without diminishing its significance.
Equally important is PACE’s call to strengthen the independence of election administration. In this context, it is difficult to ignore the fact that the current Chair of the Central Electoral Commission, Vahagn Hovakimyan, was previously a member of the ruling Civil Contract party, a member of its governing body, and an MP representing the same political force, while his candidacy for the position of CEC Chair was nominated by the Civil Contract parliamentary faction. The actual and perceived independence of election administration is therefore not an abstract institutional issue, but a fundamental condition of public trust.
The report also calls on the Armenian authorities to simplify the legal and documentation procedures necessary for displaced and vulnerable voters to participate in elections and to accelerate citizenship and registration processes. This issue is particularly important in the context of Armenians forcibly displaced from Nagorno-Karabakh, for some of whom legal status issues related to citizenship and the required documentation have become a practical obstacle to full participation in Armenia’s political life, including elections.
Against this background, it is worth quoting the assessment of Aram Vardevanyan, representative of the Strong Armenia alliance and Deputy Speaker of the National Assembly:
“The systemic violations by the ruling party are clearly exposed, and this can and should be considered a victory against the one-sided propaganda of the Civil Contract party.”
Amsterdam & Partners has likewise spent months drawing the attention of international institutions to developments in Armenia. In our submissions and letters, we have documented problems observed during the election campaign and on election day, criminal proceedings against opposition figures, pressure on members of the clergy, and political interference by the authorities in the internal affairs of the Armenian Apostolic Church.
For us, these issues have never been a matter of political sympathy or antipathy. They concern fundamental principles: equality before the law, political pluralism, free and fair elections, effective legal protection, freedom of religion, and the protection of independent institutions from state interference.
I therefore regard this PACE report as a sign of a certain shift.
The persistent work of Armenia’s opposition, as well as all those individuals and organisations that have spent months documenting these developments, speaking out about them, and bringing them to the attention of international institutions, has undoubtedly contributed to this. When facts are presented consistently and the body of evidence continues to grow, they eventually become impossible to ignore.
There is another important consideration. In recent years, Armenia’s current authorities have enjoyed pronounced political support from many European partners. It is precisely for this reason that it is particularly significant that an official document of a European institution now records problems in the electoral process that can no longer simply be overlooked or dismissed as manifestations of ordinary domestic political confrontation.
This is still not enough. But it is encouraging that the responses of international institutions are beginning to reflect something we have repeatedly called for: developments in Armenia must be assessed not according to political preferences, but according to the same standards of democracy, human rights and the rule of law that are applied to every member state of the Council of Europe.
Perhaps we can finally say that things are beginning to move.
The next step must be not merely to document these problems, but to ensure sustained international attention to them.
Democratic standards have value only when they are applied equally — regardless of who holds power.