Իրանի դեսպանի հայտարարությունները եւ Բաքվի արձագանքը

TRIP-ի շուրջ նոր բանավեճ

Հայաստանի եւ ԱՄՆ-ի միջեւ ստորագրված TRIPP (Trump Route for International Peace and Prosperity՝ «Թրամփի ուղի՝ հանուն միջազգային խաղաղության եւ բարգավաճման») նախագծի շուրջ առկա մտահոգությունների եւ աշխարհաքաղաքական ռիսկերի վերլուծությանը նվիրված «TRIPP. վտանգավոր հարցերի ճամփաբաժանին» խորագրով աշխատաժողովի ժամանակ Հայաստանում Իրանի դեսպան Խալիլ Շիրղոլամին եւս մեկ անգամ հստակեցրեց նախագծի վերաբերյալ Թեհրանի պաշտոնական դիրքորոշումը:

Դեսպանը նշեց, որ Իրանը հասկանում է Հայաստանի աշխարհաքաղաքական իրավիճակը եւ ըմբռնումով է մոտենում Երեւանի՝ TRIPP-ին աջակցելու որոշմանը: Միաժամանակ նա ընդգծեց, որ Թեհրանի համար սկզբունքային նշանակություն ունի Հայաստանի ինքնիշխանության եւ տարածքային ամբողջականության պահպանումը:

Դեսպան Շիրղոլամին, մասնավորապես, հայտարարեց. «Իրանն այն երկիրն է, որը մշտապես դեմ է արտահայտվել «Զանգեզուրի միջանցք» տերմինին, քանի որ այն վնասում է ՀՀ ազգային ինքնիշխանությանը: Մենք կրկին հայտարարում ենք, որ ՀՀ ինքնիշխանությունն Իրանի համար կարմիր գիծ է»:

Նրա խոսքով՝ այս փուլում կանխակալ դատողությունների անհրաժեշտություն չկա, սակայն Իրանի դիրքորոշումը հստակ է. եթե Հայաստանի ազգային ինքնիշխանության կամ տարածքային ամբողջականության համար վտանգ առաջանա, Իրանը կոշտ եւ վճռական կարձագանքի:

Թեհրանի համար կարեւոր է նաեւ հաղորդակցությունների փոխադարձությունը

Աշխատաժողովի ընթացքում Իրանի դեսպանը անդրադարձավ նաեւ տարածաշրջանային հաղորդակցությունների ապաշրջափակման հարցին եւ ընդգծեց, որ եթե Հայաստանը պատասխանատու կերպով աջակցում է TRIPP-ի իրականացմանը եւ նպաստում Ադրբեջանի ու Նախիջեւանի միջեւ ցամաքային կապի ստեղծմանը, ապա Ադրբեջանը նույնպես պետք է պատասխանատու կերպով ապահովի Հայաստանի եւ Իրանի միջեւ երկաթուղային կապի հնարավորությունը՝ Նախիջեւանի տարածքով: «Ինչպես Հայաստանն է պատասխանատու կերպով աջակցում այս նախագծին եւ TRIPP-ի շրջանակում փորձում օգնել Ադրբեջանին՝ Նախիջեւանի հետ ցամաքային կապ հաստատելու հարցում ու ջանքեր է գործադրում խաղաղության հաստատման ուղղությամբ, այնպես էլ Ադրբեջանը պետք է պատասխանատու կերպով ապահովի Նախիջեւանի միջոցով Հայաստանի եւ Իրանի միջեւ երկաթուղային կապի հնարավորությունը»,- ասել է Շիրղոլամին:

Դեսպանի համոզմամբ, Երասխ-Ջուլֆա երկաթուղային կապի ստեղծումը կարող է նոր ներուժ հաղորդել Հայաստանին՝ այն վերածելով Պարսից ծոցը եւ Սեւ ծովը կապող կարեւոր տրանսպորտային հանգույցի:

Այսպիսով, Թեհրանի մոտեցման մեջ TRIPP-ի հարցը դիտարկվում է ոչ միայն Հայաստանի ինքնիշխանության ապահովման, այլեւ տարածաշրջանային հաղորդակցությունների փոխադարձության համատեքստում: Իրանը, փաստորեն, շեշտադրում է այն հանգամանքը, որ եթե տարածաշրջանում ապաշրջափակվում են հաղորդակցությունները, ապա այդ գործընթացը պետք է ներառի նաեւ Հայաստանի եւ Իրանի միջեւ երկաթուղային կապի վերականգնման հնարավորությունը:

Բաքվի լռությունը՝ ադրբեջանական մամուլի ակտիվության ֆոնին

Դեսպան Շիրղոլամիի հայտարարությունները, հատկապես Նախիջեւանի միջոցով Հայաստանի եւ Իրանի միջեւ երկաթուղային կապի վերաբերյալ նրա շեշտադրումը, բավական արագ արձագանք են առաջացրել Ադրբեջանում:

Սակայն այստեղ կարեւոր է տարբերակել պաշտոնական Բաքվի դիրքորոշումը ադրբեջանական լրատվամիջոցների արձագանքից:

Մինչեւ 2026 թվականի սեպտեմբերի 22-ը Ադրբեջանի արտաքին գործերի նախարարության կողմից Շիրղոլամիի՝ սեպտեմբերի 17-ի հայտարարություններին ուղղակիորեն նվիրված պաշտոնական արձագանք հրապարակված չի հայտնաբերվում: Միեւնույն ժամանակ, Ադրբեջանի իշխանությունները TRIPP-ի նկատմամբ իրենց ընդհանուր դիրքորոշումը շարունակում են պաշտոնական մակարդակով ներկայացնել: Օրինակ՝ սեպտեմբերի 8-ին Ադրբեջանի ԱԳՆ-ն ԱՄՆ-ի ներկայացուցչի հետ հանդիպման մասին հաղորդագրությունում նշել էր TRIPP-ի իրականացման ընթացքը եւ նախագծի ենթակառուցվածքների կառուցումը վերահսկող TRIPP Development Company-ի ստեղծումը:

Այս հանգամանքը հատկապես ուշագրավ է, քանի որ Շիրղոլամիի հայտարարությունների վերաբերյալ պաշտոնական լռությունը զուգորդվում է ադրբեջանական լրատվամիջոցների բավական արագ եւ կոշտ արձագանքով:

Modern.az-ը սեպտեմբերի 17-ին հրապարակել է «Իրանի դեսպանը անցել է սահմանը՝ Ադրբեջանին պահանջ ներկայացնելով» վերնագրով հոդված: Հրապարակման մեջ Շիրղոլամիի խոսքերը ներկայացվում են որպես Ադրբեջանի հասցեին ներկայացված կոնկրետ պահանջ, իսկ նրա դիրքորոշումը՝ որպես «սադրիչ»: Հոդվածում առանձնահատուկ շեշտադրվում է դեսպանի այն հայտարարությունը, որ Ադրբեջանը պետք է ապահովի Նախիջեւանի միջոցով Հայաստանի եւ Իրանի միջեւ կապի հնարավորությունը:

Սեպտեմբերի 18-ին նույն թեմային անդրադարձել է նաեւ Yeni Sabah-ը՝ «Իրանի դեսպանից Ադրբեջանին՝ Նախիջեւանի պահանջ» շեշտադրությամբ: Հոդվածում նույնպես կենտրոնական տեղ է հատկացվել Նախիջեւանի տարածքով Հայաստանի եւ Իրանի երկաթուղային կապի ապահովման մասին Շիրղոլամիի հայտարարությանը:

Նույնաբովանդակ հրապարակում է տարածել նաեւ Demokrat.az-ը: Այն նույնպես Շիրղոլամիի խոսքը ներկայացրել է որպես Ադրբեջանի նկատմամբ ներկայացված պահանջ եւ վերնագրում առանձնացրել է «Ադրբեջանը պետք է ապահովի» ձեւակերպումը:

Այսպիսով, սեպտեմբերի 17-22-ի դրությամբ ձեւավորվել է ուշագրավ իրավիճակ. Իրանի դեսպանի հայտարարություններին առաջին եւ առավել կոշտ արձագանքներից մի քանիսը հնչել են ոչ թե Ադրբեջանի ԱԳՆ-ի, այլ ադրբեջանական լրատվամիջոցների կողմից: Սակայն դրանցում օգտագործվող բառապաշարը եւ շեշտադրումները ցույց են տալիս, որ Շիրղոլամիի հայտարարություններն ադրբեջանական տեղեկատվական դաշտում ընկալվել են որպես քաղաքականորեն զգայուն եւ վիճահարույց թեմա:

Հատկապես ուշադրության է արժանի այն, որ քննադատության առանցքում հայտնվել է ոչ այնքան Իրանի կողմից TRIPP-ի նկատմամբ ներկայացված ընդհանուր դիրքորոշումը, որքան Նախիջեւանի տարածքով Հայաստանի եւ Իրանի երկաթուղային կապի վերաբերյալ Ադրբեջանի պատասխանատվության մասին հայտարարությունը:

TRIPP-ը՝ Բաքվի պաշտոնական օրակարգում

Պաշտոնական Բաքվի ներկայիս լռությունը չպետք է մեկնաբանել որպես TRIPP-ի նկատմամբ հետաքրքրության նվազում: Ընդհակառակը, Ադրբեջանի պաշտոնական հայտարարությունները վկայում են, որ նախագիծը շարունակում է մնալ Բաքվի արտաքին քաղաքական եւ տարածաշրջանային հաղորդակցությունների օրակարգի կարեւոր ուղղություններից մեկը:

Սեպտեմբերի 8-ին Ադրբեջանի ԱԳՆ-ն TRIPP-ի թեման քննարկել էր ԱՄՆ-ի ներկայացուցչի հետ հանդիպման ընթացքում՝ այն կապելով տարածաշրջանում խաղաղության գործընթացի, կայունության եւ անվտանգության հետ:

Ավելին, Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիեւի՝ ՄԱԿ-ի Գլխավոր ասամբլեայի 80-րդ նստաշրջանին ուղղված ուղերձում TRIPP-ը ներկայացվել է որպես Վաշինգտոնի գագաթնաժողովի առանցքային արդյունք, որը, Ադրբեջանի պաշտոնական ձեւակերպմամբ, պետք է ապահովի անխոչընդոտ հաղորդակցություն «Զանգեզուրի միջանցքով» եւ նպաստի տարածաշրջանային կապակցվածությանը:

Հետեւաբար, պաշտոնական Բաքվի այս պահին չարձագանքելը Շիրղոլամիի կոնկրետ հայտարարություններին կարելի է դիտարկել որպես կարճաժամկետ դիվանագիտական լռություն, այլ ոչ թե TRIPP-ի կամ տարածաշրջանային հաղորդակցությունների վերաբերյալ դիրքորոշման փոփոխություն:

Կարո՞ղ է մամուլի արձագանքին հետեւել պաշտոնական արձագանքը

Այս փուլում չի կարելի բացառել, որ Ադրբեջանի ԱԳՆ-ն հետագայում նույնպես անդրադառնա Շիրղոլամիի հայտարարություններին: Այդպիսի նախադեպ արդեն կա:

Մասնավորապես, 2025 թվականի հունիսին Ադրբեջանի ԱԳՆ-ն արձագանքել էր ՀՀ-ում Իրանի նախկին դեսպան Մեհդի Սոբհանիի հայտարարություններին եւ դրանք որակել որպես «սադրիչ»: Այդ դեպքում եւս Իրանի դիվանագետի հայտարարությունների նկատմամբ ադրբեջանական տեղեկատվական դաշտում արձագանքը նախորդել էր պաշտոնական մակարդակով արձագանքին:

Ուստի Շիրղոլամիի հայտարարությունների դեպքում եւս ադրբեջանական մամուլի ակտիվությունը կարող է առնվազն ցույց տալ այն հարցերը, որոնց շուրջ Բաքվում ձեւավորվում է քաղաքական եւ տեղեկատվական հակազդեցություն:

Սակայն առայժմ պետք է սահմանափակվել փաստով. սեպտեմբերի 22-ի դրությամբ պաշտոնական Ադրբեջանի կողմից Շիրղոլամիի սեպտեմբերի 17-ի հայտարարություններին ուղղակի պատասխան չի հրապարակվել:
 

Ամփոփում

Շիրղոլամիի հայտարարությունները ցույց են տալիս, որ Թեհրանը TRIPP-ի նկատմամբ իր վերաբերմունքը շարունակում է պայմանավորել երկու հիմնական սկզբունքով՝ Հայաստանի ինքնիշխանության եւ տարածքային ամբողջականության պահպանումով եւ տարածաշրջանային հաղորդակցությունների ապաշրջափակմամբ՝ առանց Հայաստանի ինքնիշխանությունը սահմանափակող հատուկ ռեժիմի:

Միաժամանակ, Իրանը փորձում է տարածաշրջանային հաղորդակցությունների հարցը ներկայացնել փոխադարձության սկզբունքով. եթե Հայաստանը նպաստում է Ադրբեջանի եւ Նախիջեւանի միջեւ կապի ստեղծմանը, ապա Ադրբեջանը նույնպես պետք է հնարավորություն տա Հայաստանի եւ Իրանի միջեւ երկաթուղային կապի գործարկմանը՝ Նախիջեւանի տարածքով:

Այս առաջարկի հենց այդ հատվածն է, ըստ էության, հայտնվել ադրբեջանական մամուլի քննադատության կենտրոնում: Modern.az-ի, Yeni Sabah-ի եւ Demokrat.az-ի հրապարակումներում Շիրղոլամիի հայտարարությունը ներկայացվել է որպես Ադրբեջանի նկատմամբ ներկայացված պահանջ:

Միեւնույն ժամանակ, պաշտոնական Բաքուն առայժմ խուսափել է դեսպանի այդ կոնկրետ հայտարարությանը հրապարակային պատասխանելուց՝ շարունակելով TRIPP-ի վերաբերյալ իր ընդհանուր քաղաքականությունը ներկայացնել պաշտոնական մակարդակով:

TRIPP-ի հետագա ընթացքի համար կարեւոր կլինի, թե արդյոք այս հարցը կմնա՞ ադրբեջանական լրատվամիջոցների քննադատության մակարդակում, թե՞ կտեղափոխվի պաշտոնական դիվանագիտական հարթակ: Եթե Բաքուն պաշտոնապես արձագանքի Շիրղոլամիի հայտարարություններին, դա արդեն հնարավորություն կտա ավելի հստակ գնահատելու, թե Նախիջեւանի միջոցով Հայաստանի եւ Իրանի երկաթուղային կապի հարցը ի՞նչ տեղ է զբաղեցնում Ադրբեջանի պաշտոնական մոտեցումներում:

Այս իմաստով TRIPP-ի շուրջ ձեւավորվող բանավեճը աստիճանաբար դուրս է գալիս միայն Հայաստան-ԱՄՆ հարաբերությունների շրջանակից: Այն ներառում է Հայաստանի ինքնիշխանության, Ադրբեջանի եւ Նախիջեւանի միջեւ հաղորդակցության, Հայաստան-Իրան երկաթուղային կապի եւ տարածաշրջանային տրանսպորտային ուղիների փոխկապակցված հարցերը: Հենց այս բազմաշերտությունն էլ TRIPP-ը դարձնում է Հարավային Կովկասում ձեւավորվող նոր հաղորդակցային եւ աշխարհաքաղաքական համակարգի կարեւոր բաղադրիչ:

ԳՐԻԳՈՐ ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ

Իրանագետ