Մայիս 28-ին, Հայաստանի Ա. Հանրապետութեան օրուան առիթով Սարդարապատ այցելեցին «Հայաստան» դաշինքի անդամները` Հայաստանի նախկին նախագահ, դաշինքի առաջնորդ Ռոպերթ Քոչարեանի գլխաւորութեամբ:
Ձեռնարկը սկսաւ Տէրունական աղօթքով, ապա Արթուր Խաչենցի մեկնաբանութեամբ հնչեց «Գինի լից» երգը:
Օրուան խորհուրդին վերաբերող խօսքեր արտասանեցին ՀՅԴ Բիւրոյի ներկայացուցիչ Արմէն Ռուստամեան, հասարակական գործիչ Մելիք Գարագաւորեան, Աննա Յարութիւնեան, ՀՅԴ Հայաստանի Գերագոյն Մարմինի ներկայացուցիչ Իշխան Սաղաթէլեան եւ Քոչարեան:
Ռուստամեան Դաշնակցութեան անունով շնորհաւորեց ներկաները:
«Այս օրը մեզ համար միշտ եղել է սրբազան: Այն ունի մեծ խորհուրդ, որն առաջին հերթին կապուած է նրա հետ, թէ որքանով ենք կարեւորում մեր ինքնութիւնը, անկախութիւնն ու պետականութիւնը», ըսաւ Ռուստամեան` մէջբերելով մեծանուն բանաստեղծ Պարոյր Սեւակի խօսքը. «Սերունդներ, դուք ձեզ ճանաչէ՛ք Սարդարապատից»:
«1918-ին չկար պետութիւն, բայց կար համախմբուած հայութիւն: Կար ինքնութիւնը պահպանելուն նուիրուած հայութիւն: Այդ հաւաքական ուժը` պետութիւն չունենալով, կարողացաւ երեք ճակատով կանգնեցնել թշնամուն` Բաշ Ապարանում, Ղարաքիլիսայում եւ Սարդարապատում», նշեց Ռուստամեան:
«Պատմութիւնը ցոյց տուեց, որ թշնամուն կարելի էր կանգնեցնել դատարկ ձեռքերով, եթէ ունես պայքարի ոգի ու հասկանում ես, որ գոյութիւնդ անիմաստ է դառնում, եթէ ինքնութիւնից հեռացել ու հրաժարուել ես: Ի՛նչ ունենք այսօր, ունենք մի վիճակ, երբ մեր աչքի առաջ նորից տեղի ունեցաւ ցեղասպանութիւն. հայաթափուեց Արցախը, կորցրինք մեր հայրենիքի մի մասը եւ տարածքներ ունենք կորցրած արդէն Հայաստանից, ու այն պատճառով, որ մեր ուժի աղբիւրներից հեռացանք: Սա ակնյայտ ցոյց է տալիս, որ ունենալով նոյնիսկ երկու պետութիւն` չունէինք այնպիսի ղեկավարութիւն, որ հասկանար ինքնութեան կարեւորութիւնը: Պետութեան, պետականութեան ու իրական ինքնիշխանութիւն ունենալու կարեւորութիւնը հասկանար: Մեզ առաջնորդեցին մարդիկ, որոնք մեզ տարան ինքնակործանման ճանապարհով: Պետականութիւն ունենալու պարագայում առաջին անգամ մեր պատմութեան մէջ տեսանք ցեղասպանութիւն», նշեց ՀՅԴ Բիւրոյի ներկայացուցիչը:
«Հայ եւ յաղթանակ բառերը դարձել են այս իշխանութիւնների համար մերժելի, վախենում են դրանից: Այս մարդիկ ապացուցում են մեզ, որ պարտութիւնը մեզ յաջողութիւն է բերել: Մեզ ասում են` Արցախում պարտուել ենք մտածուած, որ պահպանենք Հայաստանի անկախութիւնը: Սրանից աւել ինքնախոստովանութիւն, որ իսկապէս կապ չունի այս մարդը մեր սերնդի հետ, կապ չունի այս մարդը Սարդարապատի, Ղարաքիլիսայի ու Բաշ Ապարանի մեր հերոսների հետ, չկայ», եզրափակեց Ռուստամեան:
Գարագաւորեան իր խօսքին մէջ դիտել տուաւ, որ սփիւռքը կը միանայ համընդհանուր այս պայքարին` ամէն գնով հեռացնելու թրքամէտ վարչախումբը: «Սփիւռքը կը միանայ այս պայքարին, որովհետեւ Հայաստանի Հանրապետութեան շարունակութիւնն է: Սփիւռքը հայութեան անբաժանելի մասն է: Սփիւռքը անքակտելի է հայրենիքէն», հաստատեց ան:
Սաղաթէլեան դիտել տուաւ, որ պետութեան հիմքը թշնամիին երաշխիքներն ու ողորմածութիւնը չեն, այլ սեփական ուժն ու արժանապատուութիւնը: Ան յիշեցուց հայոց պատմութեան ընթացքը փոխած փառահեղ յաղթանակները, երբ պատերազմի պայմաններուն մէջ հայ ժողովուրդը մնաց առանձին` դէմ յանդիման զինք ոչնչացնել միտող թշնամիին: Սակայն կար յաղթելու անկոտրում կամք:
«Առանց չափազանցութեան, մայիսի 28-ը մեր ազգային օրացոյցի ամենակարեւոր օրերից մէկն է: 108 տարի առաջ, Հայոց ցեղասպանութիւնից ընդամէնը երեք տարի անց, գաղթական ու սովահար մեր ժողովուրդը տարածաշրջանում տիրող կատարեալ քաոսի եւ կայսրութիւնների փլուզման պայմաններում կարողացաւ փոխել իր պատմութեան ընթացքը: Այդ օրերին մեզ համար չկային միջազգային երաշխիքներ, չկար օրէնք, չկային գծուած սահմաններ: Մենք մենակ էինք` դէմ յանդիման մեր ճակատագրին եւ մեզ բնաջնջել ցանկացող թշնամուն: Բայց այդ կատարեալ մղձաւանջի մէջ կար ամենակարեւորը` պայքարելու անկոտրում կամքն ու անմնացորդ խիզախութիւնը: Սարդարապատում, Բաշ Ապարանում ու Ղարաքիլիսայում հայ ժողովուրդը դաշնակցական գործիչների առաջնորդութեամբ համախմբուեց եւ կասեցրեց թուրքական բանակի առաջխաղացումը: 600 տարուայ դադարից յետոյ մոխիրներից յառնեց Հայաստանի Առաջին Հանրապետութիւնը», շեշտեց ան:
Սաղաթէլեան դիտել տուաւ, որ այսօր մեզ կը փորձեն համոզել, որ միակ ուղին զիջիլն ու ծունկի գալն է, «առաջ է մղւում այն կեղծ թէզը, որ թշնամու ցանկութիւնները բաւարարելով` կարելի է ապրել խաղաղ ու երջանիկ»: Բայց եւ այնպէս, ան հաստատեց, որ պէտք է մայիս 28-էն դասեր քաղել եւ գիտակցիլ, որ` «պետութեան հիմքը ոչ թէ թշնամու ողորմածութիւնն է կամ թշնամու երաշխիքը, այլ սեփական ուժը, ազգային միասնականութիւնն ու արժանապատուութիւնը: Սարդարապատը ցոյց տուեց, որ իրական խաղաղութիւնը նուաճւում է միայն պայքարով եւ դիմադրութեամբ»:
Իր խօսքը եզրափակելով` Գերագոյն մարմնի ներկայացուցիչը հաստատեց. «Մենք կա՛նք, մենք վերականգնուելու ենք եւ տէր ենք կանգնելու մեր հայրենիքին: Մենք ունենք առաքելութիւն` ուժերը միաւորելու, հաւատը վերականգնելու եւ անվտանգ ու մրցունակ Հայաստան կառուցելու: Հայաստան, որն ապրում է խաղաղութեան մէջ, բայց եւ պատրաստ է պաշտպանել իրեն: Հայաստան, որն առաջնորդւում է ազգային շահերով եւ տէր է իր ազգի հաւաքական իրաւունքներին: Հայաստան, որը վստահ է իր ուժերին, հպարտ իր պատմութեամբ եւ վճռական իր ապագայի հարցում: Հայաստան, որի հիմքը արդարութիւնն է, արժանապատիւ կեանքը, ազգային ինքնութիւնը»:
Քոչարեան իր խօսքին մէջ շեշտեց. «Սարդարապատը մեր պատմութեան պարզապէս հերոսական էջը չէ, Սարդարապատը յիշեցնում է` ինչ կարող է անել հայ ժողովուրդը, երբ վտանգուած է պետականութիւնը եւ երբ միասնական են: 108 տարի առաջ մեր ժողովուրդը կանգնեց ընտրութեան առաջ եւ ընտրեց պետութիւնն ու պայքարը: Այսօր իրավիճակն այլ է, բայց վտանգը նոյնքան իրական»:
Ան յայտնեց, որ վերջին տարիներուն Հայաստան տկարացած է, իսկ անոր պատճառը ժողովուրդին պառակտումն է: «Մարդիկ յոգնել են ստից, ատելութիւնից, անպատասխանատուութիւնից, յաւերժ խոստումներից, քաոսից, յոգնել են պարտութիւններից, բոլորս ենք յոգնել: Պետութիւնը չի պահպանւում ինքնիրենով, պետութիւնը պահում են մարդիկ` իրենց կամքով ու պատասխանատուութեամբ եւ որոշմամբ: Յունիսի 7-ին սովորական ու հերթական ընտրութիւն չէ, սա ընտրութիւն է` կը կարողանա՞նք նոյն պատասխանատուութեամբ պահպանել մեր պետականութիւնը, թէ՞ թոյլ կը տանք վերջնականապէս քայքայել այն», նշեց ան:
«Ոչ ոք ձեզանից զոհաբերութիւններ չի պահանջում, ինչպէս 108 տարի առաջ: Ընդամէնը սթափ որոշում: Մենք պարտաւոր ենք ինքներս մեզ հարց տալ` ինչպիսի՞ երկրում ենք ուզում ապրել եւ ի՞նչ երկիր ենք թողնելու երեխաներին: Ուժեղ, հայկական, ինքնիշխա՞ն, թէ՞ տարածք, որի ճակատագիրը որոշում են ուրիշները: Մեր ժողովուրդը 108 տարի առաջ ապացուցեց, որ կարող է պահպանել եւ փրկել պետականութիւնը: Վստահ եմ` կը կարողանայ նաեւ հիմա», ընդգծեց Քոչարեան: