Իրանը կովկասյան հարթակում հարցեր լուծելու ռեալ շանսեր չունի

Վերլուծություն

27 Օգոստոս, 2025 23:00

­Վա­շինգ­տո­նում ստո­րագր­ված փաս­տաթղ­թե­րի եւ «Զան­գեզու­րի մի­ջանց­քի» հետ կապ­ված Ի­րա­նում եր­կու ուղղ­վա­ծութ­յան ռեակ­ցիա էր տե­սա­նե­լի: Ծայ­րա­հեղ սուր, այս­պես ա­սենք, Գե­րա­գույն ա­ռաջ­նոր­դի թե­ւից ե­կող: Եվ շատ ա­վե­լի մեղմ, ո­րը գա­լիս էր նա­խա­գահ Փե­զեշ­քիա­նի թե­ւից: Ընդ ո­րում, այդ հա­կա­սութ­յունն այն­քան ակն­հայտ էր, որ Փե­զեշ­քիա­նին ուղղ­ված քննա­դա­տութ­յու­նը, այդ թվում՝ մյուս թե­ւի ան­գամ բարձ­րաս­տի­ճան ան­ձանց կող­մից, հա­ճախ դառ­նում էր ծայ­րա­հեղ սուր, ընդ­հուպ՝ նա­խա­գա­հի հաս­ցեին դա­վա­ճա­նութ­յան մե­ղադ­րանք­նե­րի կար­գի:

ԽՈՐԸ ՆԵՐՔԻՆ ՀԱԿԱՍՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ ԻՐԱՆՈՒՄ

Ի­հար­կե, ի­րա­նա­կան ներ­քին դաշ­տում այս հա­կա­սութ­յու­նն­երը նոր չեն եւ ա­մե­նե­ւին էլ կապ­ված չեն միայն «Զան­գե­զու­րի մի­ջանց­քի» հետ: Վեր­ջին օ­րի­նակ­նե­րից մե­կը, երբ ի­րա­նա­կան հե­ղի­նա­կա­վոր գե­նե­րալ Ման­սուր Հա­ղի­ղաթ­պու­րը Փե­զեշ­քիա­նի որ­դուն մե­ղադ­րեց, թե նա «գոր­ծում է պան­թուր­քա­կան շարժ­ման հա­մա­հունչ»: Կապ­ված այն բա­նի հետ, որ Փե­զեշք­իա­նի որ­դին՝ Յու­սեֆ Փե­զեշ­քիա­նը, փոր­ձել էր մեղ­մել երկ­րի ներ­սում ընդ­լայն­վող քննա­դա­տութ­յու­նը՝ կապ­ված Ադր­բե­ջա­նի հետ հա­րա­բե­րութ­յուն­նե­րը բա­րե­լա­վե­լու նա­խա­գա­հա­կան կուր­սի հետ, այդ թվում, թե ո­րե­ւէ հիմ­նա­վո­րում չու­նեն Բաք­վին ուղղ­ված մե­ղադ­րանք­նե­րը, թե վեր­ջին հա­կա­մար­տութ­յան ժա­մա­նակ Իս­րա­յե­լին ա­ջակ­ցել է: Իսկ դա գե­նե­րա­լի կող­մից միան­գա­մայն թա­փան­ցիկ ակ­նարկ էր, որ ինչ­պես որ­դին, այն­պես էլ նա­խա­գահ Փե­զեշ­քիա­նը Ի­րա­նի քա­ղա­քա­կան կուր­սը կա­ռու­ցում են՝ ել­նե­լով ի­րենց ադր­բե­ջա­նա­կան ծա­գում­նա­բա­նութ­յու­նից:

Ա­մեն դեպ­քում, այն մո­տե­ցում­նե­րը, ո­րոնք շա­րու­նա­կա­բար գա­լիս են Ի­րա­նի նա­խա­գա­հա­կան թե­ւից, այդ թվում՝ վա­շինգ­տոն­յան փաս­տաթղ­թե­րի ստո­րագր­ման ժա­մա­նակ, ա­պա՝ Փե­զեշ­քիա­նի հա­յաս­տան­յան այ­ցի ֆո­նին եւ մինչ այ­ժմ ի­րոք տա­րա­կու­սանք­ներ ա­ռա­ջաց­նում են: Նա, ըստ էութ­յան, ա­ռաջ է տա­նում այն գա­ղա­փա­րը, որ «Զան­գե­զու­րի մի­ջանցք» աս­վածն ըն­դա­մե­նը ճա­նա­պարհ է, ո­րը չի կա­րող լուրջ ազ­դե­ցութ­յուն ու­նե­նալ Ի­րա­նի անվ­տան­գութ­յան վրա: Ան­գամ այն պա­րա­գա­յում, երբ այդ ու­ղին գտնվի ա­մե­րի­կա­ցի­նե­րի կա­ռա­վար­ման տակ: Մո­տա­վո­րա­պես այն, ին­չը պնդում է նաեւ Նի­կո­լը, թե՝ ԱՄՆ-ի հետ կնքված փաս­տա­թուղ­թը ո­րե­ւէ կերպ չի վնա­սում Մոսկ­վա­յի եւ Թեհ­րա­նի շա­հե­րը: Ու սա այն դեպ­քում, երբ ան­գամ ԱՄՆ-ից են հնչում հե­ղի­նա­կա­վոր կար­ծիք­ներ, որ «Թ­րամ­փի մի­ջանցք» աս­վածն ի­րա­կա­նում լուրջ վտանգ է Ի­րա­նի հա­մար: Օ­րի­նակ, հե­ղի­նա­կա­վոր պրո­ֆե­սոր Ջեֆ­րի Սաքսն օ­րերս խո­սեց մին­չեւ իսկ երկ­րի հա­րա­վը՝ Ի­րա­նի հետ սահ­մա­նը, ՆԱՏՕ-ի վե­րահս­կո­ղութ­յա­նը հանձ­նե­լու Հա­յաս­տա­նի պատ­րաս­տա­կա­մութ­յան մա­սին. «Հա­յաս­տա­նը, ըստ էութ­յան, ԱՄՆ-ին ա­սում է՝ ի­հար­կե, վերց­րեք այս հո­ղը Ի­րա­նի հետ սահ­մա­նին։ Մենք գի­տենք, որ դուք պա­տե­րազ­մի մեջ եք Ի­րա­նի հետ։ Մենք գի­տենք, որ ձեր դաշ­նա­կից Իս­րա­յե­լը պա­տե­րազ­մի մեջ է Ի­րա­նի հետ։ Մենք գի­տենք, որ Ադր­բե­ջա­նը Իս­րա­յե­լի դաշ­նա­կիցն է: Սա թվում է, թե ու­ղիղ ճա­նա­պարհ է դե­պի Հա­յաս­տա­նին պա­տե­րազ­մի մեջ ներ­քա­շե­լը։ Ան­կեղծ ա­սած, ես չեմ հաս­կա­նում, թե ինչ է մտա­ծում Հա­յաս­տա­նի քա­ղա­քա­կան ղե­կա­վա­րութ­յու­նը, բայց սա չա­փա­զանց սադ­րիչ եւ վ­տան­գա­վոր քայլ է: Աշ­խար­հա­քա­ղա­քա­կան տե­սանկ­յու­նից սա նշա­նա­կում է Հա­յաս­տա­նի փաս­տա­ցի ներգ­րա­վու­մը Իս­րա­յե­լի կող­մից Ի­րա­նի դեմ պա­տե­րազ­մին»:

Եվ, կրկնենք, ի հա­կադ­րումն Ի­րա­նի նա­խա­գա­հի եւ նրա թե­ւի նման տա­րօ­րի­նակ մո­տե­ցում­նե­րին (նաեւ չմո­ռա­նանք Շու­շիում Ա­լիե­ւի հետ նրա ջերմ գրկա­խառ­նութ­յուն­նե­րի մա­սին), ինչ­պես Ի­րա­նի Գե­րա­գույն ա­ռաջ­նորդն ու ան­մի­ջա­կա­նո­րեն նրան են­թա­կա հա­մա­կար­գը, այդ թվում` Իս­լա­մա­կան հե­ղա­փո­խութ­յան պա­հա­պան­նե­րի կոր­պու­սը (ԻՀՊԿ), այն­պես էլ այդ թե­ւին հա­րող փոր­ձա­գետ­նե­րը «Զան­գե­զու­րի մի­ջանցք» աս­վա­ծը ծայ­րա­հեղ մեծ վտանգ են հա­մա­րում Ի­րա­նի հա­մար: Ա­վե­լին, ե­ղան պաշ­տո­նա­կան մի շարք հայ­տա­րա­րութ­յուն­ներ, որ դա թույլ չտա­լու հա­մար պատ­րաստ են ան­գամ ու­ժի դի­մել: Ընդ ո­րում, այդ բնույ­թի հայ­տա­րա­րութ­յուն­ներն ակ­տի­վո­րեն շա­րու­նակ­վում են: Այդ թվում՝ ԻՀՊԿ-ի կող­մից ե­ղավ շատ թա­փան­ցիկ ակ­նարկ, թե՝ «Նա­խա­գա­հի կող­մից թույլ տրված բա­նա­վոր սխալ­նե­րի թիվն ա­ճել է»: Իսկ ա­հա «Զան­գե­զու­րի մի­ջանց­քի» հետ կապ­ված նա­խօ­րեին Գե­րա­գույն ա­ռաջ­նորդ ա­յա­թոլ­լահ Ա­լի Խա­մե­նեիի ա­վագ խորհր­դա­կան Վե­լա­յա­թին եւս մեկ ան­գամ հայ­տա­րա­րեց, որ. «Ի­րա­նը թույլ չի տա ա­մե­րիկ­յան մի­ջանց­քի ստեղ­ծու­մը Կով­կա­սում՝ ան­կախ Մոսկ­վա­յի դիր­քո­րո­շու­մից»:

Ի՞ՆՉ ՍՊԱՍԵԼ ԹԵՀՐԱՆԻՑ

Ա­հա այս ի­րա­վի­ճա­կում, երբ Ի­րա­նից գա­լիս են նման հա­կա­սա­կան մե­սիջ­ներ, օ­րա­կար­գում է մնում այն հար­ցը, թե ի՞նչ ի­րա­կան սպա­սե­լիք­ներ Հա­յաս­տա­նը (խոս­քը նի­կոլ­յան ռե­ժի­մի մա­սին չէ) կա­րող է ու­նե­նալ Ի­րա­նից, ե­թե ի­րա­վի­ճա­կը զար­գա­նա ծայ­րա­հեղ սրա­ցում­նե­րի ուղ­ղութ­յամբ: Ի վեր­ջո, ան­կախ այն բա­նից, թե ինչ են ստո­րագ­րել Վա­շինգ­տո­նում, Ա­լիե­ւը շա­րու­նա­կում է սուր հա­կա­հայ­կա­կան հռե­տո­րա­բա­նութ­յու­նը, եւ նա­խօ­րեին էլ հա­սավ այն մտքին, թե՝ «Այս (հայ) հա­սա­րա­կութ­յու­նը հի­վանդ է, եւ­ ես սա բա­ցա­հայտ ա­սում եմ»: Ընդ ո­րում, նույն Ի­րա­նում խո­սում են շատ ա­վե­լի բարդ հե­ռան­կար­նե­րի մա­սին: Ինչ­պես, օ­րի­նակ, Կով­կա­սի հար­ցե­րով փոր­ձա­գետ, պրո­ֆե­սոր Հու­սեյն Ահ­մա­դիի այն կար­ծիքն է, թե՝ Արեւ­մուտ­քի ծրա­գիրն է Զան­գե­զու­րում ստեղ­ծել «Թուր­քա­կան Հան­րա­պե­տութ­յուն» եւ­ այն­տեղ տե­ղա­կա­յել 5000 ա­հա­բե­կիչ­նե­րի։ Նաեւ, որ. «Ի­րան­ցի պաշ­տոն­յա­նե­րի սխալն այն է, որ նրանք չա­փա­զանց պար­զեց­նում են Զան­գե­զու­րի հար­ցը՝ չտար­բե­րա­կե­լով այն­պի­սի հաս­կա­ցութ­յուն­ներ, ինչ­պի­սիք են մի­ջանց­քը, տրանս­պոր­տա­յին ու­ղին, տա­րան­ցիկ զար­կե­րա­կը եւ­ աշ­խար­հա­քա­ղա­քա­կան ան­ցու­մը»։

Ընդ ո­րում, հենց ի­րան­ցի պրո­ֆե­սո­րի մոտ նույն հար­ցադ­րումն է. «Ե­թե մի օր ՆԱՏՕ-ն, այն պատր­վա­կով, որ Զան­գե­զու­րի մի­ջանց­քի անվ­տան­գութ­յու­նը վե­րահս­կող ըն­կե­րութ­յու­նը, իբր, չի կա­տա­րում իր պար­տա­կա­նութ­յուն­նե­րը, սկսի ան­մի­ջա­կա­նո­րեն կա­ռա­վա­րել հայ­կա­կան սահ­մա­նը, ինչ­պի­սի՞ն կլի­նի մեր ար­ձա­գան­քը»։

Ի­հար­կե, Գե­րա­գույն ա­ռաջ­նոր­դի թե­ւից պնդում են, թե կդի­մեն ա­մե­նավճ­ռա­կան քայ­լե­րին: ԻՀՊԿ-ից մին­չեւ իսկ նման զգու­շա­ցում ե­կավ. «Պա­րոն Նի­կոլ Փա­շին­յան, ձեր խոս­քե­րը վստա­հութ­յուն չեն ներշն­չում եւ մեզ չեն հա­մո­զում։ Մենք գոր­ծո­ղութ­յուն­ներ կձեռ­նար­կենք մեր սե­փա­կան անվ­տան­գութ­յու­նը պաշտ­պա­նե­լու հա­մար»: Բայց ամ­բողջ հարցն այն է, թե որ­քա­նո՞վ են ի­րա­տե­սա­կան նման հայ­տա­րա­րութ­յուն­նե­րը: Նախ, նման հայ­տա­րա­րութ­յուն­ներ Ի­րա­նից շատ են լսվել այլ ուղ­ղութ­յուն­նե­րի հետ կապ­ված եւս, օ­րի­նակ՝ Սի­րիա­յի: Իսկ արդ­յունքն այն է, ինչ այս պա­հին կա: Երկ­րոր­դը, որ­քան էլ որ Ի­րա­նում կա Գե­րա­գույն ա­ռաջ­նորդ, սա­կայն դա ա­մե­նե­ւին էլ չի նշա­նա­կում, որ նա­խա­գահն ու նրա ղե­կա­վա­րած հա­մա­կար­գը ռեալ ֆունկ­ցիա­ներ չու­նեն: Իսկ այդ հա­մա­կար­գը, կրկնենք, «Զան­գե­զու­րի մի­ջան­ցքի» հար­ցում այլ պատ­կե­րա­ցում­ներ ու­նի: Վեր­ջա­պես, խո­շոր հաշ­վով Ի­րա­նը մի­ջազ­գա­յին ի­րա­վուն­քի տե­սանկ­յու­նից այս հար­ցում ու­նի խիստ թույլ դիրք: Ի­րա­վա­կան ա­ռու­մով «Թ­րամ­փի մի­ջանցք» աս­վա­ծը հե­տեւ­յալն է. կոնկ­րետ երկր­ներ փոր­ձում են կո­մու­նի­կա­ցիոն հա­ղոր­դակ­ցութ­յուն ձե­ւա­վո­րել, ընդ ո­րում, հայ­տա­րա­րե­լով, որ դա ոչ մե­կի դեմ չի ուղղ­ված: Իսկ էր­դո­ղա­նը, դեմ­քի ա­մե­նաաղ­վե­սա­յին ար­տա­հայ­տութ­յամբ մի գլուխ խո­սում է տա­րա­ծաշր­ջա­նա­յին խա­ղա­ղութ­յու­նից, նոր դա­րաշր­ջա­նից եւ նման բա­նե­րից: Ու դրա դեմ քայ­լեր, ա­ռա­վել եւս՝ ու­ժա­յին գոր­ծո­ղութ­յու­ններ ձեռ­նար­կե­լու դեպ­քում Ի­րա­նին, ի­հար­կե, ան­մի­ջա­պես կհռչա­կեն ագ­րե­սոր՝ բո­լոր հե­տե­ւանք­նե­րով հան­դերձ:

Այս ա­մե­նը հաշ­վի առ­նե­լով` ա­սել, թե Թեհ­րա­նը, ա­վե­լի ճիշտ՝ Թեհ­րա­նի մի մա­սը, բա­ցի ռազ­մա­կան հռե­տո­րա­բա­նութ­յու­նից, կոնկ­րետ գոր­ծո­ղութ­յուն­ներ կա­րող է ի­րա­կա­նաց­նել, ե­թե ան­գամ սկսեն Մեղ­րիի եր­կա­թու­ղին վե­րա­կանգ­նել, սխալ կլի­ներ: Ա­ռա­վել եւս, որ նույ­նիսկ Ռու­սաս­տա­նից ներ­կա պա­հին չկա հրա­պա­րա­կա­յին ռեակ­ցիա՝ «կջար­դենք, կփշրենք» ո­ճի մեջ: Ընդ­հա­կա­ռա­կը, «Թ­րամ­փի մի­ջանց­քի» հետ կապ­ված քիչ հայ­տա­րա­րութ­յուն­նե­րից մե­կը հնչեց­րել է ՌԴ փոխ­վար­չա­պետ Ա­լեք­սեյ Օ­վեր­չու­կը, գնա­հա­տե­լով «Թ­րամ­փի ճա­նա­պար­հի» սցե­նա­րը, որն այսկերպ է հնչում. «Կ­րեմ­լը պատ­րաստ է ա­ջակ­ցել Հա­յաս­տա­նին` Ադր­բե­ջա­նի հետ, այս­պես կոչ­ված, «տրանս­պոր­տա­յին մի­ջանցք» ստեղ­ծե­լու իր ծրագ­րե­րում, ո­րը հայտ­նի է որ­պես «Թ­րամ­փի ճա­նա­պարհ», ե­թե Եր­եւա­նը անհ­րա­ժեշտ հա­մա­րի այս քայ­լը»:

Ի­հար­կե, սա ա­մե­նե­ւին էլ չի նշա­նա­կում, որ կոնկ­րետ գոր­ծո­ղութ­յու­ններ չեն լի­նե­լու: Ա­վե­լին, այն, որ հայ­կա­կան գյուղմ­թերք­նե­րի մեծ խմբա­քա­նակ­ներ սկսում են ռու­սա­կան սահ­մա­նից հետ վե­րա­դառ­նալ Հա­յաս­տան, ար­դեն իսկ կոնկ­րետ գոր­ծո­ղութ­յուն է: Հաշ­վի առ­նե­լով, որ ա­ռանց դրա էլ այս ո­լոր­տում կան լրջա­գույն ան­կում­ներ: Այդ թվում, այս հուն­վար-օ­գոս­տո­սին Հա­յաս­տա­նից ար­տա­հա­նու­մը նվա­զել է մոտ կի­սով չափ, ար­տա­քին ա­ռեւ­տու­րը՝ մոտ 40 տո­կո­սի կար­գի, ո­րը, ի­հար­կե, բա­ցա­ռա­պես Նի­կո­լի ներ­կա ար­տա­քին կուր­սի հե­տե­ւանքն է: Բայց դրա­նով հան­դերձ, Մոսկ­վա­յից կոշտ կամ սպառ­նա­լից ճնշում­ներ չեն լսվում: Ու նաեւ ա­սել, թե Ի­րա­նը կա­րող է ա­ռանց Մոսկ­վա­յի ա­ջակ­ցութ­յան, ա­ռա­վել եւս՝ «ան­կախ Մոսկ­վա­յի դիր­քո­րո­շու­մից», ինչ­պես ա­սում է Վե­լա­յա­թին, կով­կաս­յան հար­թա­կում գլո­բալ նշա­նա­կութ­յան հար­ցեր լու­ծել, միամ­տութ­յուն կլի­ներ: Եվ այս տե­սանկ­յու­նից մեծ հարց է՝ նա­խա­գահ Փե­զեշ­քիա­նի կո՞ւրսն է ա­վե­լի ի­րա­տե­սա­կան, թե՞ Գե­րա­գույն ա­ռաջ­նոր­դի:

Այլ հարց է, թե Մոսկ­վան ի՞նչ քա­ղա­քա­կան կուրս է տես­նում հա­րավ­կով­կաս­յան հար­թա­կում, թե՞ դեռ ա­մեն բան թո­ղել է պաու­զա­յի վրա՝ սպա­սե­լով ուկ­րաի­նա­կան պա­տե­րազ­մի ա­վար­տին:

Տես նաեւ https://t.me/iravunk/56864