Աշխատանքային ստաժը միայն այն տարիների հանրագումարը չէ, որոնց ընթացքում քաղաքացին աշխատել է։ ՀՀ օրենսդրությամբ առանձնացվում են աշխատանքային ստաժի մի քանի տեսակներ, որոնցից յուրաքանչյուրն ունի իր առանձնահատկություններն ու իրավական նշանակությունը։
Հետևաբար, նույնքան տարիներ աշխատած երկու անձանց ստաժը կարող է տարբեր կերպ գնահատվել՝ կախված նրանց զբաղեցրած պաշտոնից, մասնագիտությունից, աշխատանքային գործունեության վայրից և աշխատանքային հարաբերությունների միջև եղած ընդմիջումներից։
Օրինակ՝ 10 տարվա աշխատանքային փորձը դեռ չի նշանակում, որ այդ ամբողջ ժամանակահատվածը բոլոր դեպքերում կարող է համարվել մասնագիտական կամ անընդմեջ ստաժ։
Iravaban.net-ը ներկայացնում է ՀՀ աշխատանքային օրենսգրքի 20-րդ հոդվածով սահմանված աշխատանքային ստաժի հիմնական տեսակները։
Աշխատանքային ստաժը այն ժամանակահատվածն է, որի ընթացքում քաղաքացին գտնվել է աշխատանքային հարաբերությունների մեջ։
Միաժամանակ, օրենքով կամ կոլեկտիվ պայմանագրերով նախատեսված դեպքերում ստաժի մեջ կարող են ներառվել նաև այլ ժամանակահատվածներ։
Ստաժի ճիշտ հաշվարկը կարևոր է, քանի որ աշխատողի որոշ իրավունքների, արտոնությունների և լրացուցիչ երաշխիքների տրամադրումը կարող է պայմանավորված լինել նրա աշխատանքային գործունեության տևողությամբ։
Ուստի յուրաքանչյուր դեպքում անհրաժեշտ է պարզել՝ տվյալ իրավունքի համար աշխատանքային ստաժի ո՞ր տեսակն է պահանջվում։
1. Ընդհանուր աշխատանքային ստաժ․ հաշվարկվում է աշխատանքային գործունեության ամբողջ ժամանակահատվածը
Ընդհանուր աշխատանքային ստաժը ներառում է այն ամբողջ ժամանակը, որի ընթացքում անձը գտնվել է աշխատանքային հարաբերությունների մեջ։
Այսինքն՝ հաշվի են առնվում տարբեր գործատուների մոտ, տարբեր կազմակերպություններում և ոլորտներում աշխատած ժամանակահատվածները՝ օրենքով սահմանված կարգով։
Այս տեսակի ստաժի հաշվարկման ժամանակ հիմնական նշանակություն ունի աշխատանքային հարաբերությունների ընդհանուր տևողությունը, այլ ոչ թե այն, թե քաղաքացին քանի գործատու է փոխել կամ ինչ ոլորտներում է աշխատել։
2. Մասնագիտական աշխատանքային ստաժ․ կարևոր է ոչ միայն աշխատած տարիների քանակը
Մասնագիտական ստաժի հաշվարկման դեպքում էական նշանակություն ունի կատարված աշխատանքի համապատասխանությունը անձի մասնագիտությանը կամ ստացած որակավորմանը։
Օրենսդրության համաձայն՝ մասնագիտական աշխատանքային ստաժ է համարվում այն աշխատանքային ժամանակահատվածը, որը համապատասխանում է անձի մասնագիտական կամ բարձրագույն կրթությանը։
Եթե տվյալ պաշտոնի համար սահմանված են մասնագիտական կամ բարձրագույն կրթության պահանջներ, ապա հաշվի է առնվում կրթությունը հավաստող փաստաթղթում նշված մասնագիտությանը կամ որակավորմանը համապատասխանող աշխատանքային փորձը։
Օրինակ՝ քաղաքացին ունի իրավաբանական կրթություն, սակայն մի քանի տարի աշխատել է այնպիսի ոլորտում, որն անմիջականորեն կապ չունի իր մասնագիտության հետ։ Այդ դեպքում նրա ամբողջ աշխատանքային փորձը պարտադիր չէ, որ հաշվարկվի որպես մասնագիտական ստաժ։
Կարևոր է գնահատել՝ արդյոք զբաղեցրած պաշտոնն ու իրականացված աշխատանքը համապատասխանում են ստացած կրթությանը կամ որակավորմանը։
Միևնույն ժամանակ, մասնագիտական ստաժը հաշվարկվում է համապատասխան որակավորում ստանալուց հետո իրականացված աշխատանքային գործունեության ժամանակահատվածով։
Եթե քաղաքացին իր մասնագիտությանը համապատասխան աշխատանք է կատարել մասնավոր կազմակերպությունում, այդ ժամանակահատվածը նույնպես կարող է ներառվել մասնագիտական ստաժում։ Նույն սկզբունքը կիրառելի է պետական համակարգում իրականացված համապատասխան աշխատանքի նկատմամբ։
Հետևաբար, գնահատման հիմնական չափանիշը կատարված աշխատանքի համապատասխանությունն է անձի մասնագիտությանը կամ որակավորմանը, այլ ոչ թե գործատուի սեփականության ձևը։
3. Միևնույն գործատուի մոտ աշխատանքային ստաժ․ ինչո՞ւ է այն առանձնացվում
Օրենսգիրքն առանձնացնում է նաև միևնույն կազմակերպությունում կամ գործատուի մոտ աշխատած ժամանակահատվածը։
Այս դեպքում հաշվարկվում է, թե քաղաքացին որքան ժամանակ է աշխատել տվյալ գործատուի մոտ։
Այս հանգամանքը կարող է կարևոր լինել այն իրավիճակներում, երբ աշխատողի որևէ իրավունք, արտոնություն կամ լրացուցիչ երաշխիք պայմանավորված է հենց տվյալ գործատուի մոտ ունեցած աշխատանքային ստաժով։
Օրինակ՝ քաղաքացին կարող է ընդհանուր առմամբ ունենալ 15 տարվա աշխատանքային ստաժ, սակայն որոշակի իրավունքի համար նշանակություն ունենա միայն այն ժամանակահատվածը, որի ընթացքում նա աշխատել է ներկայիս գործատուի մոտ։
4. Անընդմեջ աշխատանքային ստաժ․ արդյո՞ք գործատու փոխելիս այն ընդհատվում է
Աշխատանքային ստաժի մյուս տեսակը անընդմեջ աշխատանքային ստաժն է։
Այն ներառում է նույն կամ տարբեր կազմակերպություններում աշխատած ժամանակահատվածները, եթե մեկ աշխատանքից մյուսին անցումը կատարվել է օրենքով նախատեսված պայմաններով։
Մասնավորապես, անընդմեջ ստաժը կարող է պահպանվել, եթե՝
- աշխատանքի փոփոխությունը կատարվել է գործատուների փոխադարձ համաձայնությամբ,
- առկա են օրենքով նախատեսված՝ աշխատանքային ստաժը չընդհատող այլ հիմքեր,
- մի աշխատանքից մյուսին անցնելու միջև եղած ընդմիջումը չի գերազանցել մեկ ամիսը։
Այսպիսով, գործատու փոխելը դեռևս չի նշանակում, որ աշխատողի անընդմեջ ստաժը պարտադիր ընդհատվում է։
Աշխատանքների միջև մեկամսյա ընդմիջումը
Աշխատանքային օրենսգրքով նախատեսված կարգավորման համաձայն՝ մի աշխատանքից մյուսին անցնելու ժամանակահատվածը որոշ դեպքերում չպետք է գերազանցի մեկ ամիսը։
Օրինակ՝ եթե քաղաքացին դադարեցրել է աշխատանքային հարաբերությունները մեկ գործատուի հետ և նոր աշխատանքի է անցել 20 օր անց, կարող է պահպանվել անընդմեջ աշխատանքային ստաժը։
Իսկ եթե աշխատանքների միջև ընդմիջումը գերազանցում է մեկ ամիսը, կարող է առաջանալ ստաժի ընդհատման հարց։
Այնուամենայնիվ, միայն ընդմիջման տևողությունը բավարար չէ բոլոր դեպքերում վերջնական եզրակացության գալու համար։ Անհրաժեշտ է հաշվի առնել նաև աշխատանքից ազատման և նոր աշխատանքի ընդունվելու հիմքերը, ինչպես նաև տվյալ իրավիճակի նկատմամբ կիրառելի իրավական կարգավորումները։
Ինչո՞ւ է պետք տարբերակել աշխատանքային ստաժի տեսակները
Աշխատանքային ստաժի տեսակները տարբերակելը կարևոր է ոչ միայն աշխատանքային փորձը հաշվարկելու, այլև աշխատողի իրավունքները ճիշտ գնահատելու տեսանկյունից։
Տարբեր իրավական իրավիճակներում կարող է պահանջվել ստաժի տարբեր տեսակ։
Օրինակ՝
- որոշակի պաշտոն զբաղեցնելու համար կարող է անհրաժեշտ լինել համապատասխան մասնագիտական ստաժ,
- լրացուցիչ երաշխիքների տրամադրումը կարող է պայմանավորված լինել նույն գործատուի մոտ աշխատած տարիներով,
- որոշ դեպքերում կարող է նշանակություն ունենալ անընդմեջ աշխատանքային գործունեության տևողությունը։
Հետևաբար, միայն ընդհանուր աշխատանքային փորձի տարիները հաշվելը բավարար չէ․ անհրաժեշտ է հասկանալ նաև, թե տվյալ իրավունքի կամ արտոնության համար ինչ տեսակի ստաժ է պահանջվում։
ՀՀ աշխատանքային օրենսգրքի համաձայն՝ աշխատանքային ստաժի հաշվարկման կարգը սահմանում է Հայաստանի Հանրապետության կառավարությունը։
Այսինքն՝ Աշխատանքային օրենսգիրքը սահմանում է ստաժի հիմնական տեսակներն ու դրանց ընդհանուր բնութագրերը, իսկ հաշվարկման մանրամասն ընթացակարգը կարգավորվում է կառավարության համապատասխան իրավական ակտերով։
Ամփոփելով՝ ՀՀ օրենսդրությամբ առանձնացվում են աշխատանքային ստաժի չորս հիմնական տեսակներ՝
- Ընդհանուր աշխատանքային ստաժ՝ աշխատանքային հարաբերությունների մեջ գտնվելու ընդհանուր ժամանակահատվածը։
- Մասնագիտական աշխատանքային ստաժ՝ անձի մասնագիտությանը կամ որակավորմանը համապատասխանող աշխատանքային գործունեության ժամանակահատվածը։
- Միևնույն գործատուի մոտ աշխատանքային ստաժ՝ կոնկրետ կազմակերպությունում կամ գործատուի մոտ աշխատած ժամանակը։
- Անընդմեջ աշխատանքային ստաժ՝ օրենքով սահմանված պայմաններով պահպանվող աշխատանքային ժամանակահատվածը, այդ թվում՝ որոշ դեպքերում գործատու փոխելու պարագայում։