Ամեն անգամ սուպերմարկետից սնունդ գնելիս մենք նայում ենք հիմնականում ժամկետին ու թարմությանը։ Իսկ ի՞նչ է թաքնված հենց փաթեթավորման տակ։ Հեղինակավոր CNN-ը հրապարակել է Բնապահպանական արդարադատության հիմնադրամի՝ Environmental Justice Foundation-ի (EJF) նոր ու աղմկահարույց զեկույցը, որի տվյալները պարզապես ցնցող են։ Պարզվում է՝ EJF-ի ուսումնասիրությամբ՝ սննդի հետ շփվող պլաստիկներում օգտագործված քիմիական նյութերի մոտ 92.8%-ը գնահատվել է մարդու առողջության համար բարձր ռիսկ ունեցող։ Այս քիմիական նյութերի մի մասը կարող է խաթարել հորմոնալ համակարգը և առաջացնել մի շարք առողջական խնդիրների։ Բայց սա միայն առողջապահական խնդիր չէ։ Իրականում ինչ գին ենք վճարում մեզ այդքան հարմարավետ թվացող փայլուն փաթեթների համար։
Քիմիական «լրտեսները» մեր սեղանին. ի՞նչ են դրանք իրականում
Պարզվում է՝ պլաստիկն ինքնին միայն պոլիմեր չէ․ դրան ճկունություն, գույն և այլ հատկություններ տալու համար արտադրողները օգտագործում են հազարավոր քիմիական նյութեր։ Այդ նյութերը՝ բիսֆենոլները, ֆտալատներն ու PFAS-ը, կարող են պլաստիկից դուրս գալ և անցնել սննդի մեջ, հատկապես որոշ պայմաններում՝ օրինակ, ջերմության կամ երկարատև շփման դեպքում։ PFAS-ի որոշ տեսակներ օգտագործվում են յուղակայուն սննդային փաթեթավորման նյութերում, այդ թվում՝ պիցցայի որոշ տուփերում։ Մեր օրգանիզմ ներթափանցելով՝ որոշ քիմիական նյութեր կարող են ազդել հորմոնային համակարգի բնական աշխատանքի վրա։ Մեր հորմոնները մարմնի գլխավոր «կառավարիչներից» են. նրանք մասնակցում են ախորժակի, աճի, նյութափոխանակության, վերարտադրողական գործընթացների և տրամադրության կարգավորմանը։ Իսկ էնդոկրին համակարգը խանգարող որոշ քիմիական նյութեր կարող են ընդօրինակել հորմոնների ազդեցությունը կամ խանգարել դրանց բնական ազդանշաններին։
Ինչ է կատարվում մեր մարմնում
Այս քիմիկատներից մի քանիսը կարող են ազդել տղամարդկային ու կանացի հորմոնների բնական հավասարակշռության և վերարտադրողական համակարգի վրա։ Տոքսինները մոր օրգանիզմից կարող են հասնել պտղին, և որոշ քիմիական նյութերի նախածննդյան ազդեցությունը կապվել է երեխայի զարգացման խնդիրների հետ։ Գիտական ուսումնասիրություններում արձանագրվել են նաև վաղաժամ ծննդի և երեխաների ճանաչողական զարգացման, այդ թվում՝ IQ-ի ցուցանիշների հետ կապված ազդեցություններ։ Պլաստիկում օգտագործվող որոշ քիմիական նյութեր կարող են ազդել նաև վահանաձև գեղձի և նյութափոխանակության վրա։ Դրանց ազդեցությունը ուսումնասիրվում է նաև ճարպակալման ու շաքարային դիաբետի ռիսկի համատեքստում։
Եվ վերջապես՝ սրտանոթային համակարգը։ Պլաստիկում օգտագործվող քիմիական նյութերի ազդեցությունը կապվել է սրտի իշեմիկ հիվանդության և ինսուլտի հետ։ 2015 թվականի տվյալների հիման վրա 38 երկրներում կատարված գնահատականը, օրինակ, BPA-ի ազդեցության հետ կապել է 5.4 միլիոն սրտի իշեմիկ հիվանդության և 346 հազար ինսուլտի դեպք։
Պլաստիկն արդեն մեր ուղեղում է
Ավելին, հեղինակավոր Nature Health ամսագրում հրապարակված նոր հետազոտությունը ցույց է տվել, որ միկրո- և նանոպլաստիկի մասնիկներ հայտնաբերվում են մարդու ուղեղում։ Չինացի գիտնականները հետազոտել են ուղեղի ուռուցք ունեցող 113 պացիենտի 156 նմուշ, ինչպես նաև հինգ առողջ դոնորների ուղեղի 35 նմուշ։ Արդյունքներն իսկապես ահազանգող են․ պլաստիկի մասնիկներ են հայտնաբերվել հիվանդ նմուշների 99.4%-ում, իսկ առողջ դոնորների բոլոր՝ 100% նմուշներում։ Հեղինակները նշում են, որ անհրաժեշտ են լրացուցիչ ուսումնասիրություններ՝ առողջական հետևանքներն ու պատճառահետևանքային կապերը հասկանալու համար։ Դեմենցիայի հետ կապված 3-5 անգամ ավելի բարձր ցուցանիշը վերաբերում է մեկ այլ՝ 2025 թվականի Nature Medicine-ում հրապարակված հետազոտությանը։ Ըստ այդմ` դեմենցիայով մարդկանց ուղեղներում միկրո և նանոպլաստիկի մակարդակն ավելի բարձր էր, սակայն հեղինակներն ընդգծել էին, որ դա կապ է և ոչ թե պատճառահետևանքային կապի ապացույց։
Ո՞վ է իրականում վճարում այս ամենի համար
Այս քիմիական նյութերի հետ կապված հիվանդությունների բուժման, վաղաժամ մահերի, ճանաչողական վնասների և աշխատունակության կորստի տնտեսական հետևանքները արդեն վերածվել են գլոբալ ֆինանսական խնդրի։ Թվերը պարզապես ցնցող են։ 2024 թվականի PNAS-ում հրապարակված հետազոտությունը գնահատել է, որ դրանց առողջական հետևանքների տնտեսական արժեքը 2015 թվականին 38 երկրներում կազմել է մոտ 1.5 տրիլիոն դոլար։ Այդ երկրները միասին ընդգրկում էին աշխարհի բնակչության մոտ մեկ երրորդը։
Ինչպե՞ս կոտրել այս շղթան. 5 քայլ
CNN-ն իր նյութերում խորհուրդ է տալիս նվազեցնել պլաստիկի հետ շփումը և մի շարք առօրյա սովորություններ փոխել։
1. Երբեք մի՛ տաքացրեք պլաստիկը
Միկրոալիքային վառարանում սնունդը պլաստիկ տարայով տաքացնելիս որոշ քիմիական նյութերի՝ սննդի մեջ անցնելու հավանականությունը կարող է աճել։ Ուտելիքը տաքացնելիս օգտագործե՛ք ապակի կամ կերամիկա։
2. Ուշադրություն դարձրե՛ք 3, 6 և 7 թվերին
Պլաստիկ տարաների հատակին հաճախ կա վերամշակման կոդ՝ եռանկյունի, որի մեջ թիվ է գրված։ CNN-ի առողջապահական խորհուրդներում առաջարկվում է խուսափել 3, 6 և 7 համարներով պլաստիկներից՝ որոշակի քիմիական նյութերի ազդեցությունը նվազեցնելու համար։ Սակայն այդ թվերը ինքնին չեն նշանակում, որ տվյալ պլաստիկը «ամենատոքսիկն» է կամ պարտադիր վտանգավոր է։
3. Անցե՛ք ապակու և պողպատի
Պլաստիկ շշերն ու սննդի տուփերը հնարավորության դեպքում փոխարինե՛ք չժանգոտվող պողպատով, ապակիով կամ կերամիկայով։
4. Նվազեցրե՛ք պահածոների օգտագործումը
Պահածոների մետաղական տուփերի ներքին պատերը կարող են ունենալ պլաստիկային ծածկույթներ, իսկ որոշ նման ծածկույթներում նախկինում լայնորեն օգտագործվել է բիսֆենոլ A-ն (BPA)։ Դրա համար հատկապես զգույշ պետք է լինեն հղիները և նրանց, ովքեր ցանկանում են նվազեցնել BPA-ի ազդեցությունը։
5. Պարզապես լվացե՛ք ձեռքերը
Կենցաղային իրերից և փոշուց որոշ պլաստիկային քիմիական նյութեր կարող են հայտնվել ձեռքերին։ Ուտելուց առաջ ձեռքերը լվանալը կարող է նվազեցնել դրանց պատահական կլանումը։