Ադրբեջանի կառավարության՝ կեղծ պատմությունն ընդունելն ուղղակի սպառնալիք է Հայաստանի հետ խաղաղության գործընթացին։
Ադրբեջանում հայկական մշակութային վայրերը «կովկասյան աղվանական» վերաձևակերպելու փորձերը կասկածի տակ են դնում նրա հավատարմությունը Հայաստանի հետ խաղաղության գործընթացին։
Վերջին շաբաթներին Ադրբեջանի պաշտոնյաները հյուրընկալել են օտարերկրյա դիվանագետների, գիտնականների և միջազգային հյուրերի՝ Լեռնային Ղարաբաղում (Արցախ) կազմակերպված շրջագայության ժամանակ։ Ճանապարհին այցելուներին ցույց են տվել հին եկեղեցիներ, վանքեր և մշակութային վայրեր, որոնք վաղուց ճանաչվել են որպես հայկական , և ասել, որ այդ վայրերը ընդհանրապես հայկական չեն, այլ՝ « կովկասյան աղվանական»։
Շատերի համար շրջագայությունը կարող է թվալ ոչ այլ ինչ, քան տարածաշրջանային պատմության վերաբերյալ ակադեմիական ներկայացում։
Բայց դա ամենևին էլ այդպես չէր։
Լեռնային Ղարաբաղում հայկական մշակութային ժառանգության վերաիմաստավորման արշավը գիտական բանավեճ չէ: Այն պետության կողմից հովանավորվող քաղաքական նախագիծ է, որը խոր հետևանքներ ունի Հարավային Կովկասում խաղաղության, հաշտեցման և երկարաժամկետ կայունության համար: Այն պահին, երբ միջազգային հանրության մեծ մասը տոնում է Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև խաղաղության համաձայնագրի ուղղությամբ դիվանագիտական առաջընթացը, տեղի է ունենում մշակութային ժառանգության համակարգված վերանայման գործընթաց:
2023 թվականի սեպտեմբերին Ադրբեջանի կառավարությունը փաստացի ավելի քան 120,000 հայերի արտաքսեց Լեռնային Ղարաբաղից, ինչը շատ դիտորդներ որակեցին որպես էթնիկ զտում: Արտագաղթը գրեթե մեկ գիշերվա ընթացքում վերջ դրեց այդ տարածքում հայերի դարավոր ներկայությանը և հաջորդեց ինտենսիվ շրջափակմանը և ռազմական հարձակմանը: Մինչդեռ այդ հարկադիր տեղահանության անմիջական մարդասիրական հետևանքները լայնորեն լուսաբանվեցին, շատ ավելի քիչ ուշադրություն է դարձվել Լեռնային Ղարաբաղում հուշարձանների ինքնությունը վերաշարադրելու Ադրբեջանի ջանքերին։
Պատմությունը վերաշարադրելու այս ջանքերը չեն սահմնափակվում Լեռնային Ղարաբաղով։ Հանրային ելույթներում և պաշտոնական պետական լրատվամիջոցներում Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիևը բազմիցս ինքնիշխան Հայաստանի Հանրապետությունն անվանել է « Արևմտյան Ադրբեջան»՝ պնդելով, որ ներկայիս Հայաստանի մեծ մասը կառուցվել է պատմականորեն ադրբեջանական հողի վրա։ Այս իռեդենտիստական հռետորաբանությունը ցույց է տալիս, որ Բաքուն գաղափարախոսական հիմք է ստեղծում տարածքային ընդլայնման համար։ Երբ որևէ պետությունը պնդում է, որ իր հարևանի պատմությունը առասպել է, և նրա տարածքն իրավամբ իրենն է, ցույց է տալիս, որ նա չի ցանկանում խաղաղություն Հայաստանի հետ, այլ Հայաստանն է ուզում։
Որպես Հայոց ցեղասպանությունը վերապրածների թոռ, ես հասկանում եմ հիշողության ուժը և դրա ժխտման կործանարար հետևանքները: Պատմությունը մեզ սովորեցնում է, որ խաղաղությունը չի կառուցվում միայն ժամանակավոր հրադադարների, պայմանագրերի կամ բեմականացված դիվանագիտական հայտարարությունների միջոցով: Այն կառուցվում է իրականության ճանաչման միջոցով, ներառյալ հարևան ժողովուրդների պատմությունը, մշակույթը և մարդկայնությունը: Երբ պետությունները ձգտում են ջնջել այդ իրականությունները, նրանք ոչնչացնում են այն հիմքը, որից կախված է երկարատև խաղաղությունը:
Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև հարաբերությունների կարգավորման կողմնակիցները հաճախ կենտրոնանում են սահմանազատման, տարանցիկ միջանցքների, անվտանգության երաշխիքների և տնտեսական ինտեգրման վրա: Այս հարցերը, անկասկած, կենսական նշանակություն ունեն տարածաշրջանային կայունության համար: Սակայն մի հիմնարար հարց մնում է չլուծված. ինչպե՞ս կարող են երկու ազգերը հաշտվել, եթե կողմերից մեկը ակտիվորեն աշխատում է մյուսի պատմական ներկայությունը ջնջելու ուղղությամբ:
Դարեր շարունակ Գանձասարի և Դադիվանքի նման սրբազան վանքերը կենտրոնական դեր են խաղացել հայ կրոնական, գեղարվեստական և մշակութային կյանքում: Այսօր համակարգված ջանքեր են գործադրվում այս վայրերն իրենց ժառանգությունից զրկելու համար:
Պատմական ռևիզիոնիզմը հազվադեպ է վերաբերում միայն անցյալին։ Այն ձևավորում է ներկայիս պնդումներն այն մասին, թե ով է տերը, ով ունի օրինական արմատներ տվյալ տարածաշրջանում և ով ունի վերադառնալու իրավունք։ Երբ ժողովրդի սրբավայրերի պատմական ինքնությունը վերաձևավորվում կամ ջնջվում է, ստեղծում է վտանգավոր շրջանակ, որի միջոցով նրանց կապը հողի հետ և նրանց կարգավիճակը կարող են կասկածի տակ դրվել և անտեսվել։
Լեռնային Ղարաբաղից տեղահանված հայերի համար սա խորապես կարևոր է։ Եթե որևէ ժողովրդի ֆիզիկական պատմությունը ջնջվում է որևէ բնապատկերից, անհամեմատ ավելի հեշտ է դառնում պնդել, որ նրանց կապը այդ վայրի հետ երբեք էլ գոյություն չի ունեցել։
Իրական կարգավորումը պահանջում է ավելին, քան ակտիվ պայքարի ժամանակավոր բացակայությունը։ Այն պահանջում է փոխադարձ ճանաչում։ Աշխարհի ամենահաջողակ խաղաղության գործընթացները երբեք կախված չեն եղել մի կողմի ինքնությունից հրաժարվելուց կամ պատմական հորինվածքի հիմքի վրա կապիտուլյացիայից։ Փոխարենը՝ դրանք պահանջել են մրցակցող պատմությունների, ցավոտ հիշողությունների և անհարմար ճշմարտությունների դժվարին ճանաչում։ Հաշտեցումը չի իրականացվում պատմականորեն հանձնվելու պահանջելով։ Այն իրականացվում է համակեցության համար տարածք ստեղծելով։
Միջազգային հանրությունը նույնպես կարևորագույն պատասխանատվություն ունի։ Արևմտյան կառավարություններն ու միջազգային հաստատությունները հաճախակիորեն աջակցություն են հայտնում տարածաշրջանում խաղաղության հաստատման ջանքերին, սակայն դիվանագիտական ներգրավվածությունը չպետք է լինի մշակութային ճշմարտության հաշվին։
Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև երկարատև խաղաղությունը հնարավոր է, բայց խաղաղությունը պահանջում է ազնվություն: Այն պահանջում է ընդունել, որ հայերն ապրել են Լեռնային Ղարաբաղում, կառուցել են եկեղեցիներ, երկրպագել են այնտեղ և սերնդեսերունդ մշակութային խոր կապեր են զարգացրել այդ հողի հետ:
Պատմությունը չի կարող բանակցային ճանապարհով մերժվել։ Որպես մեկը, որի ընտանեկան պատմությունը ձևավորվել է ժխտման և ջնջման հետևանքների ազդեցությամբ, ես գիտեմ, որ հիշողությունը կարևոր է, ոչ թե որովհետև անցյալը պետք է մեզ կաշկանդի, այլ որովհետև այն հասկանալը միասին առաջ շարժվելու միակ ճանապարհն է։ Հարավային Կովկասը կանգնած է ընտրության առաջ՝ ճանաչման վրա կառուցված ապագայի և ջնջման վրա կառուցված ապագայի միջև։ Այդ ուղիներից միայն մեկն է տանում դեպի երկարատև կայունություն։
Ստեֆան Պեչդիմալջի
Հաղորդակցության մասնագետ և գրող. բնակվում է Սան Ֆրանցիսկոում: Նա առաջին սերնդի ամերիկահայ է և Հայոց ցեղասպանությունը վերապրածների թոռ:
***
How Azerbaijan Is Erasing Armenian Heritage in Nagorno-Karabakh
The Azerbaijani government’s embrace of pseudohistory is a direct threat to the peace process with Armenia.
In recent weeks, Azerbaijani officials hosted foreign diplomats, academics, and international guests on a carefully choreographed tour of Nagorno-Karabakh (Artsakh). Along the way, visitors were shown ancient churches, monasteries, and cultural landmarks long recognized as Armenian, and were told that these sites were not Armenian at all, but rather “Caucasian Albanian.”
To many attendees, the exercise may have seemed little more than an academic presentation on regional history. It was anything but.
The campaign to redefine Armenian cultural heritage in Nagorno-Karabakh is not a scholarly debate. It is a state-sponsored political project with profound implications for peace, reconciliation, and long-term stability in the South Caucasus. At a moment when much of the international community is celebrating diplomatic progress toward a peace agreement between Armenia and Azerbaijan, this systematic revisionism deserves far more scrutiny than it is receiving.
In September 2023, the Azerbaijani government effectively expelled more than 120,000 Armenians from Nagorno-Karabakh, in what many observers described as ethnic cleansing. The exodus ended a centuries-long Armenian presence in the area virtually overnight and followed an intense blockade and military offensive. While the immediate humanitarian implications of that forced displacement were widely covered, far less attention has been paid to Azerbaijan’s accelerating effort to rewrite the identity of Nagorno-Karabakh’s monuments long associated with Armenian heritage.
These efforts to rewrite history do not stop at Nagorno-Karabakh’s borders. In public addresses and official state media, Azerbaijani President Ilham Aliyev has repeatedly referred to the sovereign Republic of Armenia itself as “Western Azerbaijan,” claiming that much of present-day Armenia was built on historically Azerbaijani land. This irredentist rhetoric signals that Baku is laying the ideological groundwork for territorial expansion. When a state claims that its neighbor’s history is a myth and its territory is rightfully theirs, it signals that it does not want peace with Armenia—it wants Armenia.
As the grandson of Armenian Genocide survivors, I understand the power of memory and the destructive consequences of its denial. History teaches us that peace is not built merely through temporary ceasefires, treaties, or staged diplomatic declarations. It is built through recognition of reality, including the history, culture, and humanity of neighboring peoples. When states seek to erase those realities, they destroy the very foundation on which lasting peace depends.
Supporters of normalization between Armenia and Azerbaijan often focus on border delimitation, transit corridors, security guarantees, and economic integration. Those issues are undeniably vital to regional stability. But a fundamental question remains unaddressed: How can two nations reconcile if one side is actively working to erase the other’s historical presence?
For centuries, sacred monasteries such as Gandzasar and Dadivank have been central to Armenian religious, artistic, and cultural life. Today, coordinated efforts are underway to strip these sites of their heritage and reassign them to a state-approved historical narrative.
Historical revisionism is rarely just about the past. It shapes current claims about who belongs, who has legitimate roots in a region, and who possesses the right to return. When the historical identity of a people’s holy sites is recast or wiped away, it creates a dangerous framework through which their very connection to the land, and their status as human beings, can be questioned and dismissed.
For displaced Armenians from Nagorno-Karabakh, this matters profoundly. If the physical history of a people is erased from a landscape, it becomes infinitely easier to argue that their connection to that place never existed in the first place.
True normalization requires more than the temporary absence of active combat. It requires mutual recognition. The most successful peace processes around the world have never depended on one side abandoning its identity or capitulating to historical fiction. Rather, they have required difficult acknowledgments of competing narratives, painful memories, and inconvenient truths. Reconciliation is not achieved by demanding historical surrender. It is achieved by creating space for coexistence.
The international community also has a crucial responsibility. Western governments and international institutions frequently express support for peace efforts in the region, but diplomatic engagement must not come at the expense of cultural truth.
A durable peace between Armenia and Azerbaijan remains possible, but peace requires honesty. It requires acknowledging that Armenians lived in Nagorno-Karabakh, built churches there, worshipped there, and developed deep cultural connections to the land over generations.
History cannot be negotiated away. As someone whose family history was shaped by the consequences of denial and erasure, I know that memory matters, not because the past should imprison us, but because understanding it is the only way to move forward together. The South Caucasus faces a choice between a future built on recognition and one built on erasure. Only one of those paths leads to lasting stability.
About the Author: Stephan Pechdimaldji
Stephan Pechdimaldji is a communications strategist and writer living in the San Francisco Bay Area. He is a first-generation Armenian American and grandson of survivors of the Armenian genocide. You can follow him on X at @spechdimaldji