Լեռնային Ղարաբաղի դե ֆակտո վարչակազմի նախկին բարձրաստիճան պաշտոնյա Ռուբեն Վարդանյանը, ով Ադրբեջանում 20 տարվա ազատազրկման պատիժ է կրում, հայտնում է, որ իրեն և 18 այլ հայ գերիների զրկում են ընտանիքի հետ կանոնավոր շփումից, բավարար ֆիզիկական վարժություններից, բժշկական հետազոտություններից և ադրբեջանական օրենսդրությամբ նախատեսված այլ իրավունքներից։ Գրում է HRW-ն։
Սեպտեմբերի 16-ին ձայնագրված և երկու օր անց հրապարակված աուդիոուղերձում Վարդանյանը դիմել է Ադրբեջանի մարդու իրավունքների հարցերով լիազոր (օմբուդսմեն) Սաբինա Ալիևային։ Նա նշել է, որ «Ումբակի» բանտում գտնվող որոշ կալանավորներ չեն ստանում շաբաթական հեռախոսազանգի հնարավորություն, և ոչ ոք չի կարողանում տեսազանգ կատարել։ «Երբ իմ խցակիցը ձերբակալվեց, նրա երեխան 10 ամսական էր», — ասել է Վարդանյանը։ «Այժմ երեխան 3 տարեկանից ավելի է և չի տեսել հորը»։
Վարդանյանը հայտնել է, որ չի կարողացել անցնել բժշկական հետազոտություններ նույնիսկ սեփական միջոցների հաշվին, օգտվել նոտարական ծառայություններից կամ գրավոր պատասխաններ ստանալ իր բողոքների վերաբերյալ։ Նա նշել է, որ կալանավորներին շաբաթական ընդամենը 20-40 րոպե է հատկացվում բացօթյա զբոսանքի կամ ֆիզիկական վարժությունների համար՝ օրական մեկ ժամվա փոխարեն։
Human Rights Watch-ը այս պնդումների անկախ ստուգում չի իրականացրել:
Սեպտեմբերի 19-ին Ալիևայի գրասենյակը հերքել է կալանավորների իրավունքների խախտման վերաբերյալ պնդումները։
Գերիների՝ ընտանիքների հետ շփումն ավելի է բարդացել այն բանից հետո, երբ Ադրբեջանի կառավարությունը փակել է Կարմիր խաչի միջազգային կոմիտեի (ԿԽՄԿ) ներկայացուցչությունն այդ երկրում։ ԿԽՄԿ-ն հայտնում է, որ Ժնևում տեղակայված կազմակերպության ներկայացուցիչները դեկտեմբերին այցելել են կալանավորներին, առանձնազրույց ունեցել նրանց հետ, հնարավորություն ընձեռել կապ հաստատել ընտանիքների հետ, ինչպես նաև գնահատել նրանց նկատմամբ վերաբերմունքն ու պահման պայմանները։ Այնուամենայնիվ, այցելություններն այժմ ավելի քիչ կանոնավոր բնույթ են կրում։
Վարդանյանը ձերբակալվել էր 2023 թվականի սեպտեմբերին Լեռնային Ղարաբաղից Հայաստան մեկնելիս ավելի քան 100 000 էթնիկ հայերի հետ, որոնք փախել էին Ադրբեջանի կողմից տարածաշրջանի ռազմական զավթումից հետո։ 2026 թվականի փետրվարի 17-ին Բաքվի ռազմական դատարանը նրա նկատմամբ դատավճիռ է կայացրել ահաբեկչության, ռազմական հանցագործությունների և մարդկության դեմ հանցագործությունների մեղադրանքներով։ Դատական նիստը լուրջ մտահոգություններ է առաջացրել արդար դատաքննության վերաբերյալ: Քաղաքացիական անձինք, այդ թվում ՝ Վարդանյանը, ռազմական դատարանի առաջ են կանգնել լսումների ժամանակ, որոնք հիմնականում փակված են անկախ հետաքննության համար։ Amnesty International-ը հայտնել է, որ ապացույցները ներկայացվել են այնպիսի լեզվով, որը մեղադրյալները չեն հասկացել և պատշաճ կերպով չեն թարգմանվել:
Ադրբեջանը պետք է ապահովի, որ բոլոր բանտարկյալները կարողանան կանոնավոր կապ պահպանել ընտանիքի հետ, ստանալ նամակներ և թույլատրված ծանրոցներ, ստանալ անհրաժեշտ բժշկական օգնություն և ամեն օր բավարար ֆիզիկական վարժություններ կատարել մաքուր օդում: Այն նաև պետք է ԿԽՄԿ-ին ապահովի կանոնավոր հասանելիություն հակամարտության հետ կապված ձերբակալվածներին:
«Անկախ նրանից, թե որքան ժամանակ ենք մնալու Ումբակիում, — ասել Վարդանյանը, — Ես խնդրում եմ ձեզ, գոնե, պահպանել ձեր սեփական օրենքները»: