Վճռաբեկ դատարանը 2026 թվականի օգոստոսի 28-ին նախադեպային որոշում է կայացրել Քրեական օրենսգրքի 324-րդ հոդվածի՝ քրեական ենթամշակույթ կրող խմբավորմանը մասնակցելու կամ ներգրավվելու հանցակազմի վերաբերյալ՝ առաջին անգամ համակարգված մեկնաբանելով «գողական աշխարհ» հասկացությունը, դրա հատկանիշները և ապացուցման առանձնահատկությունները։
Ինչպես տեղեկացնում է Iravaban.net-ը, որոշումը կայացվել է Գլխավոր դատախազի տեղակալի վճռաբեկ բողոքի քննության արդյունքում, հրապարակված է Վճռաբեկ դատարանի պաշտոնական կայքի նախադեպային որոշումների բաժնում և օրինական ուժի մեջ է մտել կայացման օրը։
Ի՞նչ գործով է կայացվել որոշումը
Ըստ մեղադրանքի՝ Գեղարքունիքի մարզի բնակչին մեղսագրվել է, որ նա ստանձնել է համագյուղացուն պարտք մնացած 150 000 դրամի «վերադարձման խնդիրը լուծելը». 2022 թվականի դեկտեմբերից մինչև 2023 թվականի փետրվարի վերջ նա պարբերաբար հեռախոսազանգերով սպառնալիքներ և հայհոյանքներ է հնչեցրել, ժամկետներ սահմանել, որի արդյունքում վախեցած ընտանիքը 95 000 դրամ է փոխանցել նրա նշած քարտային հաշիվներին։
Առաջին ատյանի դատարանը 2025 թվականի ապրիլի 4-ի դատավճռով արարքը 324-րդ հոդվածի 1-ին մասից վերաորակել է Քրեական օրենսգրքի 258-րդ հոդվածի 1-ին մասով՝ որպես շորթում՝ գտնելով, որ քրեական ենթամշակույթ կրող խմբավորման հանցակազմի հատկանիշները բացակայում են։ Վերաքննիչ քրեական դատարանը 2025 թվականի հունիսի 30-ին դատավճիռը թողել է անփոփոխ։ Գլխավոր դատախազի տեղակալի վճռաբեկ բողոքի հիմքը նյութական օրենքի խախտումն էր. կիրառվել է այն հոդվածը, որը ենթակա չէր կիրառման, և չի կիրառվել այն հոդվածը, որը ենթակա էր կիրառման։
Ի՞նչ է քրեական ենթամշակույթ կրող խմբավորումն ըստ օրենքի
Քրեական օրենսգրքի 323-րդ հոդվածի 3-րդ մասի համաձայն՝ քրեական ենթամշակույթ կրող խմբավորում (գողական աշխարհ) է համարվում քրեական աստիճանակարգությամբ ու միջանձնային հիերարխիկ հարաբերություններով օժտված անձանց միավորումը, որը գործում է իր սահմանած և ճանաչած վարքագծի կանոնների համաձայն, որոնք չեն համապատասխանում պետության սահմանած վարքագծի համապարտադիր կանոններին, և որի նպատակը հանցագործություն կատարելը, հովանավորելը, դրան ներգրավելը կամ բռնության, սպառնալիքի, հարկադրանքի կամ անօրինական այլ գործողությունների միջոցով հանրային կամ մասնավոր հարցերին առնչվող վեճերը (խնդիրները) լուծելը կամ անօրինական օգուտ ստանալն է։
Այս հանցակազմերը քրեականացվել են 2020 թվականի հունվարի 22-ի ՀՕ-87-Ն օրենքով, իսկ գործող Քրեական օրենսգրքում ամրագրված են 322-325-րդ հոդվածներում։ Որոշման մեջ Վճռաբեկ դատարանն անդրադարձել է նաև միջազգային փորձին. Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանը Ashlarba v. Georgia գործով վճռում անդրադարձել է Վրաստանի՝ 2005 թվականից գործող համանման կարգավորումներին՝ ընդգծելով, որ «գողական աշխարհի» երևույթներն ու հասկացությունները հասարակությանը լայնորեն հայտնի են, և օրենսդիրը կարող է իրավական եզրույթները ներկայացնել նաև խոսակցական լեզվով՝ հանրության համար առավել ընկալելի լինելու նպատակով։
Գլխավոր դիրքորոշումը. «գողական աշխարհը»՝ որպես մեկ ամբողջություն
Վճռաբեկ դատարանն արձանագրել է, որ «քրեական ենթամշակույթ կրող խմբավորում» և «գողական աշխարհ» հասկացություններն օրենսդրական կարգավորման տեսանկյունից ըստ էության նույնանում են և վերաբերում են միևնույն երևույթին։ Հետևաբար, այս իրավանորմի շրջանակներում որպես քրեական ենթամշակույթ կրող խմբավորում պետք է դիտարկել ոչ թե առանձին խմբերը կամ խմբավորումները, այլ ամբողջ «գողական աշխարհը»՝ որպես միասնական համակարգ՝ իր ոչ ֆորմալ հիերարխիայով, հեղինակություններով և ազդեցությամբ, որին բնորոշ է «խնդիրների լուծումը» բռնությամբ, ահաբեկումով և հարկադրանքով։
«Գողական աշխարհի» վեց հատկանիշները
Որոշմամբ Վճռաբեկ դատարանը սահմանել է քրեական ենթամշակույթ կրող խմբավորման բնութագրիչ հիմնական հատկանիշները։ Առաջին՝ քրեական աստիճանակարգության և միջանձնային հիերարխիկ հարաբերությունների առկայությունը, որի պայմաններում անձի կարգավիճակը պայմանավորված է ճանաչմամբ, համբավով, պատկանելությամբ և, որոշ դեպքերում, հատուկ ծիսակարգի՝ «մկրտության» միջոցով։ Երկրորդ՝ սեփական նորմատիվ համակարգի և ներքին վարքագծի կանոնների առկայությունը, որոնք ներկայացվում և ընկալվում են որպես այլընտրանք պետական իրավական համակարգին։ Երրորդ՝ կոլեկտիվ ֆինանսատնտեսական կառուցվածքի («օբշյակ») առկայությունը՝ որպես անդամների նյութական համախմբման, փոխադարձ աջակցության և ընդհանուր նպատակների ֆինանսական ապահովման մեխանիզմ։ Չորրորդ՝ զուգահեռ «արդարադատության» գործառույթի իրականացումը՝ վեճերի լուծման ոչ իրավական մեխանիզմների կիրառումը խմբավորման հեղինակության, ազդեցության և ապօրինի ներգործության միջոցով։ Հինգերորդ՝ ինստիտուցիոնալ վերարտադրության և շարունակականության ապահովումը, հատկապես քրեակատարողական հիմնարկներում, որտեղ ձևավորվում, պահպանվում և վերարտադրվում են խմբավորման ներքին հիերարխիան, վարքագծի կանոններն ու վերահսկողական մեխանիզմները։ Եվ վեցերորդ՝ քրեական նպատակների իրագործումը և հանցավոր վարքագծի խրախուսումը։
«Հանրահայտ փաստ». ի՞նչ է փոխվում ապացուցման մեջ
Որոշման առանցքային դիրքորոշումն այն է, որ «գողական աշխարհի» գոյությունը, որպես հանրահայտ փաստ, քրեական վարույթի շրջանակներում ինքնին ապացուցման կարիք չունի. վարույթն իրականացնող մարմինը պարտավոր չէ յուրաքանչյուր կոնկրետ գործով հիմնավորել և ապացուցել «գողական աշխարհի»՝ որպես քրեական ենթամշակույթ կրող համակարգի գոյությունը։
Սա չի նշանակում, որ ապացուցման բեռը վերանում է ընդհանրապես։ Կոնկրետ անձի կողմից խմբավորմանը մասնակցելու, դրա հետապնդած նպատակների իրականացմանը ներգրավված լինելու կամ հավաքներ կազմակերպելու փաստը յուրաքանչյուր վարույթի շրջանակներում պետք է հաստատվի բավարար ապացույցների համակցությամբ։ Ապացուցման կարիք չունի միայն բուն համակարգի գոյությունը։
Ներգրավվածություն՝ առանց անդամակցության
Վճռաբեկ դատարանն անդրադարձել է նաև խմբավորման հետապնդած նպատակների իրականացմանը ներգրավված լինելու հանցակազմին. այն դրսևորվում է խմբավորմանը չանդամակցող անձի կողմից խմբավորման նպատակներին որևէ կերպ ներգրավված լինելու, դրանց իրականացմանը նպաստելու ձևով։ Այսինքն՝ այդ անձինք քրեական աստիճանակարգությունից դուրս են, «գողական աշխարհին» չեն անդամակցում, սակայն օժանդակ ներգրավվածություն ունեն դրա նպատակների իրագործման հարցում։ Ընդ որում, քրեական ենթամշակույթ կրող անձը կոնկրետ հարցի լուծմանը ձեռնամուխ է լինում ոչ թե որպես մասնավոր անձ, այլ որպես քրեական ենթամշակույթի բարքեր կրող՝ իր արարքները պայմանավորելով այդ երևույթի գաղափարախոսությամբ, ինչը դուրս է սեփականության դեմ ուղղված հանցագործությունների շրջանակից։
Հանձնուքների նուրբ հարցը
Առանձին ուշադրության է արժանի որոշման այն դիրքորոշումը, որ քրեակատարողական հիմնարկներ հանձնուքներ ուղարկելն ինքնին օրենսդրությամբ թույլատրելի է և չի կարող միայնակ հիմք լինել խմբավորմանը մասնակցությունը կամ ներգրավվածությունը հաստատված համարելու համար։ Սակայն այն կարող է որոշակի նշանակություն ունենալ գնահատման հարցում՝ հաշվի առնելով ստացողների շրջանակը, ուղարկումների պարբերականությունը և ուղարկողի ու ստացողների միջև կապի բնույթը, օրինակ՝ երբ ստացողները ուղարկողի մերձավորը կամ մերձավոր ազգականը չեն։
Ի՞նչ եղավ գործի հետ
Վճռաբեկ դատարանը գտել է, որ ստորադաս դատարանները պատշաճ կերպով չեն վերլուծել և գնահատել գործում առկա փաստական տվյալների ամբողջությունը, ուստի բեկանել է Առաջին ատյանի դատարանի դատավճիռը և Վերաքննիչ դատարանի որոշումը՝ վարույթը փոխանցելով Գեղարքունիքի մարզի առաջին ատյանի դատարան՝ նոր քննության, իսկ խափանման միջոցը՝ բացակայելու արգելքը, թողել է անփոփոխ։ Կարևոր է. գործը դեռևս վերջնական հանգուցալուծում չի ստացել և քննվելու է նորից՝ արդեն Վճռաբեկ դատարանի արտահայտած իրավական դիրքորոշումների լույսի ներքո։
Ամփոփում
Ամփոփելով՝ Վճռաբեկ դատարանի 2026 թվականի օգոստոսի 28-ի նախադեպային որոշմամբ «քրեական ենթամշակույթ կրող խմբավորում» և «գողական աշխարհ» հասկացությունները ճանաչվել են նույնական, խմբավորում է համարվում ամբողջ «գողական աշխարհը»՝ որպես միասնական համակարգ՝ վեց բնութագրիչ հատկանիշներով, դրա գոյությունը որպես հանրահայտ փաստ այլևս յուրաքանչյուր գործով ապացուցման կարիք չունի, մինչդեռ կոնկրետ անձի մասնակցությունը կամ ներգրավվածությունը շարունակում է ենթակա լինել ապացուցման բավարար ապացույցների համակցությամբ, իսկ նույն որոշմամբ սահմանվել են նաև հանձնուքների գնահատման չափանիշները, – տեղեկացնում է Iravaban.net-ը։
Ծանուցում 1. սույն նյութը պատրաստված է միայն իրավական իրազեկման նպատակով և չի հանդիսանում իրավաբանական խորհրդատվություն։ Քրեական գործերի և պաշտպանության իրավունքի հետ կապված կոնկրետ իրավիճակներում իրավաբանական խորհրդատվություն ստանալու համար կարող եք դիմել «ԼԻԳԼ ԸԼԱՅԸՆՍ» իրավաբանական ընկերությանը՝ գրելով [email protected] էլեկտրոնային փոստի հասցեին։
Ծանուցում 2. սույն նյութի պատկերը գեներացվել է արհեստական բանականության գործիքակազմի օգնությամբ։