ՃՈՐՃ ՏԵՄԻՐՃԵԱՆ
ՀՅԴ ԼԵՄ-ի «Հայաստան» մասնաճիւղ
2042 թուականն է, սահմաններն ալ գոյութիւն չունին, անոնք պարզապէս քարտէսին վրայ աշխարհագրական գիծեր են: Երեւանի պատերէն կախուած են պաստառներ. «Բաց ճանապարհ, փայլուն ապագայ, խաղաղութիւն»:
Առաջին հինգ տարին Թուրքիոյ եւ Ազրպէյճանի հետ «ապասահմանայնացման» համաձայնութիւններէն ետք, Հայաստան կ՛ապրի տնտեսական վերելքի ժամանակաշրջան մը: Թրքական ընկերութիւններ կը հաստատուին երկրին չորս կողմը, ազերիական դրամատուներու մասնաճիւղեր կը բացուին Երեւանի մէջ, օտարներ կը լեցնեն երկիրը…
Միմիայն առեւտուր է` կ՛ըսեն, տնտեսութեան բարելաւման կը նպաստէ, գործնական է, պարզ է…
Արամ` 15 տարեկան մանչ մը, կը վերադառնայ դպրոցէն եւ կ՛ըսէ մօրը` պայուսակը գետին դնելով.
– Մա՛մ, ալ Հայոց պատմութեան դասընթացք պիտի չունենանք: Պիտի փոխարինեն տարածաշրջանային մշակոյթի եւ պատմութեան պահերով:
Հայրը, մօր կողքին նստած, լսելով այս մէկը` ջղայնութեամբ կը միջամտէ.
– Ինչպէ՞ս թէ Հայոց պատմութիւն բնաւ պիտի չունենաք:
– Պիտի սորվինք կարեւոր բաները տարածաշրջանային ընդհանուր պատմութեան ընդմէջէն: Օրինակի համար` խաղաղութեան պայմանագիրը, բաց սահմանները, տարածաշրջանային համագործակցութիւնը…
– Իսկ Ցեղասպանութի՞ւնը,- հարց կու տայ հայրը ցած ձայնով:
– Ուսուցչուհին ըսաւ, որ այդ մէկը պիտի քննարկենք «մշակոյթ» բաժինին մէջ, բայց պիտի չկեդրոնանանք վրան: Կ՛ըսէ, որ պէտք չէ պատմութիւնը միայն ցաւով սորվիլ:
Արամ կը բանայ դասագիրքը եւ ցոյց կու տայ գլուխներէն մէկուն վերնագիրը.
«Օսմանեան աշխարհը` ժողովուրդներու ընդհանուր տուն»:
Մարիամ մատները կը սահեցնէ էջին վրայ: Գունաւոր նկարներ կան` պալատներ, կամուրջներ, շուկաներ, զինուորական բարեփոխումներ, սուլթաններու նկարներ: Հայերը յիշուած էին փոքրիկ շրջանակի մը մէջ` արհեստաւորներ, վաճառականներ, թարգմանիչներ:
Օգտակար մարդիկ:
Բայց` ոչ ժողովուրդ:
Ոչ հայրենիք:
Ոչ վէրք:
Ոչ դիմադրութիւն:
– Մա՛մ, նայէ,- կը շարունակէ Արամ: – Ուսուցչուհին ըսաւ, որ կրնամ մասնակցիլ Պոլսոյ աշակերտական ճամբարին, շատ լաւ ծրագիր է: Թրքերէն, ռոպոթիքս, պատմութիւն, մարզանք: Ահմետն ալ պիտի դիմէ:
Ծանր լռութենէ մը ետք կը կրկնէ.
– Լաւ առիթ է:
Ամէն ինչ հիմա առիթ էր:
Թրքերէնը` առիթ:
Ազերիական դրամատան կրթաթոշակը` առիթ:
Հայոց պատմութեան կրճատումը` առիթ:
Պոլիս երթալը` առիթ:
Ոչ մէկը կ՛ուզէ ըլլալ այն յետամնացը, որ «առիթ»-ներուն դէմ կը պայքարի:
Մայրը լուռ էր, կը սպասէր հօր պատասխանին, սակայն ան նոյնիսկ չի նայիր զաւակին դէմքին: Կաշկանդուած, Արամ այս ժխտական մթնոլորտը ձգելով` սենեակէն դուրս կ՛ելլէ:
– Չես կրնար ամէն բան քաղաքական դարձնել,- կ՛ըսէ մայրը:
Հայրը երկար ժամանակ լուռ մնալէ ետք կ՛ըսէ.
Կ՛ուզեմ, որ մեր տղան հասկնայ տարբերութիւնը մարդու եւ համակարգի միջեւ…- թէեւ ան կ՛ուզէ ամբողջացնել միտքերը, սակայն յուսահատութիւնը կը լռեցնէ զայն:
– Իսկ եթէ արդէն ուշ է:
Հայրը չի պատասխաներ, որովհետեւ առաջին անգամն ըլլալով հասկցած էր, որ պատերազմները եւ ցեղասպանութիւնը կրնան առանց կրակոցի ըլլալ: