Կոռուպցիայի կանխարգելման հանձնաժողով-ը հաստատել է կոռուպցիոն ռիսկերի գնահատման մեթոդաբանությունը, որով սահմանվում է պետական մարմիններում, պետական մասնակցությամբ կազմակերպություններում և հանրային նշանակության այլ կառույցներում կոռուպցիոն ռիսկերի նույնականացման, վերլուծության, քանակական գնահատման և քարտեզագրման միասնական համակարգը։
Ինչպես տեղեկացնում է Iravaban.net-ը, նոր մեթոդաբանությունը նպատակ ունի ձևավորել փաստահեն, համակարգված և կանխատեսելի մոտեցում կոռուպցիոն ռիսկերի գնահատման համար՝ ապահովելով, որ գնահատման գործընթացը լինի ոչ միայն վերահսկողական, այլ նաև կանխարգելիչ բնույթի և ուղղված լինի կառավարման համակարգերի կատարելագործմանը։
Մեթոդաբանության շրջանակը բավական լայն է․ այն տարածվում է պետական և տեղական ինքնակառավարման մարմինների, պետական և համայնքային ոչ առևտրային կազմակերպությունների, պետության կողմից հիմնադրված հիմնադրամների, ինչպես նաև այն ընկերությունների վրա, որտեղ պետական կամ համայնքային մասնակցությունը կազմում է 50 տոկոս և ավելի։ Այս մոտեցումը թույլ է տալիս գնահատման համակարգը կիրառել այն ոլորտներում, որտեղ հանրային ռեսուրսների կառավարումը և որոշումների կայացումը առավել զգայուն են կոռուպցիոն ռիսկերի նկատմամբ։
Մեթոդաբանությամբ հստակեցվում է նաև կոռուպցիոն ռիսկի բովանդակությունը՝ այն դիտարկելով որպես ցանկացած գործոն, իրավիճակ կամ պայման, որը կարող է ստեղծել կոռուպցիոն վարքագծի հնարավորություն կամ բացասաբար ազդել պետական կամ համայնքային ռեսուրսների օգտագործման, որոշումների կայացման գործընթացների, ինչպես նաև հանրային վստահության վրա։ Այս մոտեցումը ընդգծում է, որ ռիսկերը կարող են ձևավորվել ոչ միայն անհատական վարքագծից, այլ նաև համակարգային, իրավական կամ կազմակերպական բացերից։
Գնահատման գործընթացը կառուցված է երեք փոխկապակցված փուլերի վրա։ Առաջին փուլում իրականացվում է կոռուպցիոն ռիսկերի նույնականացում, որի ընթացքում բացահայտվում են վարչարարական, իրավական և ինստիտուցիոնալ այն գործոնները, որոնք կարող են նպաստել ռիսկերի առաջացմանը։ Այնուհետև իրականացվում է վերլուծություն, որի շրջանակում ուսումնասիրվում են ռիսկերի առաջացման պատճառները, դրանց հնարավոր ազդեցությունը, ինչպես նաև գործող վերահսկողական և կանխարգելիչ մեխանիզմների արդյունավետությունը։ Վերջին փուլում իրականացվում է քանակական գնահատում, որի ընթացքում յուրաքանչյուր ռիսկ գնահատվում է հավանականության և ազդեցության համադրությամբ՝ ստանալով համապատասխան միավոր։
Ռիսկերը բաժանվում են 4 խմբի․
- 🟩 Ցածր
- 🟨 Միջին
- 🟧 Բարձր
- 🟥 Շատ բարձր
Օրինակ՝
- շատ բարձր ռիսկերը պահանջում են անհապաղ միջամտություն
- ցածր ռիսկերը՝ մշտական մոնիթորինգ
Ռիսկի մակարդակը որոշվում է հավանականության և ազդեցության համադրման արդյունքում, և որքան բարձր է այդ ցուցանիշը, այնքան ավելի հրատապ են դառնում կանխարգելիչ և կառավարչական միջամտությունները։ Մասնավորապես, շատ բարձր ռիսկերը պահանջում են անհապաղ և համալիր արձագանք, մինչդեռ ցածր ռիսկերի դեպքում նախատեսվում է հիմնականում մշտադիտարկում և վերահսկողական մեխանիզմների պահպանում։
Գնահատման գործընթացը իրականացվելու է բազմագործիք մեթոդաբանությամբ՝ ներառելով հարցաշարերի կիրառություն, փաստաթղթային վերլուծություն, խորքային հարցազրույցներ, ֆոկուս խմբային քննարկումներ, ինչպես նաև քաղաքացիական հասարակության կազմակերպությունների ներգրավում։ Բացի այդ, ուսումնասիրվելու են նաև միջազգային փորձը և վիճակագրական տվյալները, ինչը թույլ է տալիս ապահովել գնահատման առավել համապարփակ և համադրելի բնույթ։
Գնահատվող գործընթացների ընտրությունը ևս իրականացվելու է հստակ չափորոշիչների հիման վրա՝ հաշվի առնելով կոռուպցիոն դեպքերի նախադեպերը, միջազգային կազմակերպությունների գնահատականները, հանրային կարծիքի ուսումնասիրությունները, ինչպես նաև նոր կամ բարեփոխվող համակարգերում առկա ռիսկերը և ռազմավարական ծրագրերով սահմանված առաջնահերթությունները։ Այս մոտեցումը հնարավորություն է տալիս կենտրոնացնել ռեսուրսները առավել խոցելի և համակարգային նշանակություն ունեցող ոլորտների վրա։
Քաղաքացիական հասարակության ներգրավումը մեթոդաբանության կարևոր բաղադրիչներից է, քանի որ այն ապահովում է գործընթացի թափանցիկությունը և բազմակողմանիությունը։ ՔՀԿ-ները կարող են ներգրավվել որպես փորձագիտական կարծիք տրամադրող կողմ կամ մասնակցել քննարկումներին և վերլուծական գործընթացներին՝ նպաստելով գնահատման օբյեկտիվության բարձրացմանը։
Գնահատման արդյունքները ներկայացվելու են ռիսկերի քարտեզի ձևաչափով, որտեղ յուրաքանչյուր ռիսկ արտացոլվելու է հավանականության և ազդեցության համադրության հիման վրա և դասակարգվելու է գունային համակարգով՝ կանաչ՝ ցածր, դեղին՝ միջին, նարնջագույն՝ բարձր և կարմիր՝ շատ բարձր ռիսկեր։ Այս քարտեզը հնարավորություն է տալիս տեսանելի և համադրելի ձևով ներկայացնել համակարգային խոցելիությունները և դրանց առաջնահերթությունը։
Գործընթացի ավարտին կազմվելու է գնահատման զեկույց, որը ներառելու է նույնականացված ռիսկերը, դրանց գնահատականները, համակարգային խնդիրների վերլուծությունը և ռիսկերի նվազեցմանն ուղղված առաջարկությունների փաթեթը։ Զեկույցը նախապես շրջանառվելու է շահագրգիռ մարմինների շրջանում՝ կարծիքների և դիտարկումների ստացման նպատակով, ապա հաստատվելու և հրապարակվելու է պաշտոնապես։ Տեղեկացնում է Iravaban.net-ը։