Պատկերացրեք մի համայնք, որն այնքան փոքրաթիվ է, որ գրեթե բոլորը միմյանց ճանաչում են անուն առ անուն։ Մի բուռ մարդիկ՝ ընդամենը 100 հոգի, որոնք ապրում են հայկական հողերից հազարավոր կիլոմետրեր հեռու՝ աֆրիկյան մայրցամաքի սրտում։ Հիմա պատկերացրեք, որ այս փոքրիկ համայնքն այնքան խորը և անջնջելի հետք է թողել իրենց երկրորդ հայրենիքի՝ Եթովպիայի մշակույթի ու պատմության մեջ, որ տեղացիները համոզված են՝ հայերը միլիոններով են։ Սա Եթովպիայի հայ համայնքի անհավանական, գրեթե առասպելական պատմությունն է։ Այդ պատմության կենդանի կրողներից է երաժիշտ Վահե Թիլպեյանը, ով ծնվել ու մեծացել է այս յուրահատուկ միջավայրում։ Նրա պատմությունների միջոցով բացահայտվում է մի աշխարհ, որտեղ հայկական ոգին ոչ միայն գոյատևել է, այլև ստեղծագործել՝ թողնելով անմահ ժառանգություն։
Արքաների գանձապահներից մինչև Ethio-Jazz-ի հիմնադիրներ
Հայ-եթովպական կապերն ունեն հազարամյակների պատմություն։ Դեռևս 5-րդ դարում՝ 451 թվականին, հայերն ու եթովպացիները միասին մերժել են Քաղկեդոնի ժողովը՝ ամրապնդելով իրենց հոգևոր կապը։ Սակայն ժամանակակից համայնքը սկսել է ձևավորվել 7-րդ դարում, երբ արաբական նվաճումներից փախչող հայերը գտել են իրենց ապաստանը քրիստոնյա Եթովպիայում։ Նրանք ոչ միայն ապաստան գտան, այլև դարձան երկրի կյանքի անբաժանելի մասը։ Հայերը եղել են կայսրերի վստահված անձինք, դիվանագետներ, պետական գանձապահներ, ճարտարապետներ ու առևտրականներ։ Նրանց ազդեցությունն այնքան մեծ էր, որ հայերի հիմնած բնակավայրը հին մատյաններում հիշատակվում էր որպես «Հայկական կղզի»։ Սակայն ամենազարմանալի փաստը, թերևս, հայերի դերն է Եթովպիայի ժամանակակից երաժշտության մեջ։
1924 թվականին Եթովպիայի կայսրը Երուսաղեմից իր հետ բերում է Ցեղասպանությունից փրկված 40 հայ որբերի։ Այս տաղանդավոր պատանիները դառնում են երկրի առաջին կայսերական նվագախմբի հիմքը։ Նրանց ղեկավար Գևորգ Նալբանդյանի շնորհիվ եթովպական ավանդական մեղեդիները միահյուսվում են արևմտյան գործիքավորմանը՝ ծնունդ տալով մի բոլորովին նոր ուղղության՝ Ethio-jazz-ին, որն այսօր էլ համարվում է Եթովպիայի երաժշտական այցեքարտը։
«Խելացիները գնացին, զորավորները մնացին»
Համայնքի ծաղկուն շրջանին հաջորդեց կտրուկ անկումը։ 1974 թվականի կոմունիստական հեղաշրջումը փոխեց ամեն ինչ։ Գրեթե բոլոր հայերի ունեցվածքը՝ տները, գործարանները, բռնագրավվեցին։ Հազարավոր հայերից բաղկացած համայնքը սկսեց նոսրանալ. շատերը գաղթեցին Ամերիկա, Կանադա, Ավստրալիա։ «Մնացին ամենահամառները,- դիպուկ նկարագրում է Վահե Թիլպեյանը՝ մեջբերելով համայնքի ավագներից մեկի խոսքը. «Խելացիները գնացին, զորավորները մնացին»»։
Այսօր այդ «զորավորների» սերունդները՝ 100 հոգի, շարունակում են պահել հայկական ոգին Ադիս Աբեբայում։ Նրանց միավորող կենտրոններն են Սուրբ Գևորգ եկեղեցին և «Արարատ» մարզամշակութային միությունը։ Նրանք փոքրաթիվ են, բայց ոչ մեկուսացված։
Կյանքն այսօր. փոքր համայնքի մեծ սիրտը
Վահե Թիլպեյանի խոսքով, չնայած իրենց սակավաթիվ լինելուն, համայնքը շարունակում է ապրել ու շնչել։ «Մոտ 9-10 տարի միասին էինք աշխատում։ Ես երբ իմ ալբոմը թողարկեցի, նա լսել էր իմ երգերից մեկը՝ «Թե աչերս քեզ որոնեն»։ Շատ էր սիրել ու իր ֆիլմի համար ուզեց որպես սաունդթրեք, բայց ասաց՝ փոխենք, եթովպերեն։ Ես իր համար հայերենը թարգմանեցի, ինքն էլ եթովպերեն բառերը գրեց»,— եթովպացի հայտնի երգչուհիներից մեկի հետ համագործակցության մասին է պատմում Վահե Թիլպեյանը։
Այսօր Վահեի պես երիտասարդներն են կապող օղակը հազարամյա պատմության և ներկայի միջև։ Նրանք մասնակցում են համահայկական համաժողովների, երգում են հայերեն ու եթովպերեն, և ամենակարևորը՝ իրենց գոյությամբ հիշեցնում են, որ հայկականությունը սահմաններ չի ճանաչում։
«Եթովպիայի հայ համայնքը կենդանի ապացույց է, որ ազգի ուժը ոչ թե թվաքանակի, այլ թողած ժառանգության և ոգու ամրության մեջ է։ Եվ քանի դեռ այնտեղ հնչում է հայերեն երգ ու խոսք, այդ փոքրիկ, բայց հզոր համայնքի սիրտը կշարունակի բաբախել»։