Հարավային Կովկասում հաղորդակցությունների ապագայի շուրջ ընթացող գործընթացները աստիճանաբար վերածվում են տարածաշրջանային նոր դասավորության առանցքային բաղադրիչի: Այս համատեքստում առանձնահատուկ նշանակություն է ստանում Հայաստան-Իրան հարաբերությունների զարգացումը, որը դուրս է գալիս զուտ երկկողմ օրակարգի շրջանակներից եւ առնչվում տարածաշրջանային հաղորդակցությունների, տարանցիկ ուղիների ու տնտեսական կապերի ապագային:
Իրանական մամուլը լայնորեն անդրադարձել է ՀՀ ԱԳ նախարար Արարատ Միրզոյանի հոկտեմբերի 4-ին Թեհրան կատարած այցին: Իրանական հրապարակումներում այցը ներկայացվել է որպես արդյունավետ եւ բարեկամական հարաբերությունների ոգուն համապատասխանող քայլ, որը միաժամանակ կարող է ունենալ նաեւ ռազմավարական նշանակություն՝ Հարավային Կովկասում ձեւավորվող նոր իրողությունների պայմաններում:
Հատկապես ուշագրավ է իրանական «Donya-e-Eqtesad» թերթի անդրադարձը: Հրապարակման մեջ Արարատ Միրզոյանի այցը դիտարկվում է ոչ միայն որպես երկու հարեւան երկրների հերթական դիվանագիտական խորհրդակցություն, այլեւ որպես կարեւոր հանգրվան՝ տարածաշրջանում ընթացող աշխարհաքաղաքական եւ տրանսպորտային փոփոխությունների համատեքստում:
Հաղորդակցությունները՝ տարածաշրջանային վերադասավորումների առանցքում
Հոդվածի տրամաբանության համաձայն, Հարավային Կովկասում ձեւավորվող նոր իրողությունները սերտորեն կապված են հաղորդակցական ուղիների եւ միջանցքների ապագայի, տարածաշրջանային դերակատարների միջեւ ուժերի հարաբերակցության, ինչպես նաեւ միջազգային շուկաներ ցամաքային ճանապարհներով դուրս գալու հնարավորությունների հետ: Այս տեսանկյունից Արարատ Միրզոյանի եւ Իրանի արտգործնախարար Աբբաս Արաղչիի հանդիպումը ստանում է ավելի լայն նշանակություն, քան սովորական երկկողմ խորհրդակցությունը: Դրա օրակարգում, ըստ հրապարակման, անուղղակիորեն միավորվում են երկու փոխկապակցված խնդիրներ՝ հայ-իրանական հարաբերությունների ապագան Հարավային Կովկասի փոփոխվող միջավայրում եւ երկու երկրների միջեւ առեւտրատնտեսական կապերի ընդլայնման հնարավորությունները՝ ցամաքային հաղորդակցությունների զարգացման միջոցով:
Իրանի համար հաղորդակցությունների հարցը հատկապես զգայուն է: Թեհրանը վերջին տարիներին հետեւողականորեն ընդգծում է տարածաշրջանում միջազգային սահմանների եւ գործող հաղորդակցական ուղիների պահպանման կարեւորությունը: Այս քաղաքականության համատեքստում Հայաստանի հետ հարաբերությունների զարգացումը կարող է դիտարկվել նաեւ որպես Հարավային Կովկասում Իրանի ներկայությունն ու ազդեցությունը պահպանելու ուղղություններից մեկը:
Հայաստանի համար եւս հաղորդակցությունների եւ տնտեսական կապերի դիվերսիֆիկացման հարցը ռազմավարական նշանակություն ունի: Հետեւաբար, Թեհրան-Երեւան երկխոսությունը պետք է դիտարկել ոչ միայն երկկողմ հարաբերությունների, այլեւ այն ավելի լայն հարցի շրջանակում, թե տարածաշրջանում տեղի ունեցող աշխարհաքաղաքական փոփոխություններն ի՛նչ ազդեցություն կարող են ունենալ սահմանների, տրանսպորտային ուղիների եւ տնտեսական փոխկապակցվածության վրա:
Տրանսպորտային քարտեզի փոփոխության հնարավոր հետեւանքները
Հոդվածագրի գնահատմամբ՝ Հարավային Կովկասի տրանսպորտային քարտեզի ցանկացած էական փոփոխություն, հատկապես Ադրբեջանի, Հայաստանի, Թուրքիայի եւ Իրանի միջեւ հաղորդակցության ուղիների առումով, կարող է փոխել տարածաշրջանի երկրների դիրքերն ու հնարավորությունները:
Այս հանգամանքը հատկապես կարեւոր է Իրանի համար: Հայաստանի հետ հարաբերությունները Թեհրանի համար միայն երկկողմ քաղաքական օրակարգի հարց չեն: Դրանք առնչվում են նաեւ Իրանի՝ դեպի Հարավային Կովկաս մուտքը պահպանելու, տարածաշրջանային հաղորդակցություններում իր դերակատարությունը չնվազեցնելու եւ հյուսիսային շուկաների հետ ցամաքային կապերն ամրապնդելու շահերին:
Այս համատեքստում հայ-իրանական սահմանը ձեռք է բերում ոչ միայն երկկողմ, այլեւ տարածաշրջանային նշանակություն, որի միջոցով Իրանը կարող է կապ պահպանել Հարավային Կովկասի եւ ավելի լայն՝ եվրասիական տնտեսական տարածքի հետ:
Տնտեսությունն ու տարանցումը՝ հարաբերությունների նոր հենասյուն
Թեհրան-Երեւան հարաբերությունների մյուս առանցքային ուղղությունը տնտեսությունն ու տարանցումն է: Հենց այս ոլորտն է առավել հստակ ցույց տալիս, թե ինչու երկու երկրների միջեւ հաղորդակցությունների զարգացումը կարող է ստանալ երկարաժամկետ ռազմավարական նշանակություն:
«Donya-e-Eqtesad»-ի գնահատմամբ՝ Հայաստանի եւ Իրանի միջեւ առեւտրաշրջանառությունը վերջին տարիներին աճի միտում է ցուցաբերել: Սակայն հարցը միայն առեւտրի ծավալը չէ: Ոչ պակաս կարեւոր է այն ենթակառուցվածքային եւ հաղորդակցական միջավայրը, որի պայմաններում կարող են ընդլայնվել երկկողմ առեւտուրն ու տարանցիկ փոխադրումները:
Այս առումով առանձնահատուկ նշանակություն ունի Հայաստանի դիրքը Եվրասիական տնտեսական միության շրջանակում: Հայաստանը ԵԱՏՄ միակ անդամն է, որն Իրանի հետ ունի անմիջական ցամաքային սահման: Այս հանգամանքը Երեւանին հնարավորություն է տալիս հանդես գալու որպես կարեւոր կապող օղակ Իրանի եւ ԵԱՏՄ շուկաների միջեւ:
Հոդվածում, սակայն, շրջանցվում է Հայաստան-ԵԱՏՄ հարաբերություններում առկա խնդիրների թեման: Փոխարենը շեշտը դրվում է Թեհրան-Երեւան տնտեսական եւ հաղորդակցական կապերի զարգացման հեռանկարի վրա: Այսպիսով, հայ-իրանական հարաբերությունները ներկայացվում են ոչ միայն որպես քաղաքական ու դիվանագիտական համագործակցության հարթություն, այլեւ որպես տնտեսական եւ տարանցիկ հնարավորությունների համակարգ:
Հայաստանի եւ Իրանի շահերի հատման կետը
Թեհրան-Երեւան հարաբերությունների առանձնահատկությունն այն է, որ երկու երկրների շահերը որոշակիորեն հատվում են տարածաշրջանային հաղորդակցությունների հարցում: Հայաստանի համար կարեւոր է պահպանել եւ ընդլայնել արտաքին տնտեսական ու տրանսպորտային կապերի բազմազանությունը, իսկ Իրանի համար՝ պահպանել իր կապը Հարավային Կովկասի եւ հյուսիսային ուղղությունների հետ:
Հետեւաբար, երկու երկրների միջեւ գործող ցամաքային հաղորդակցության պահպանումը կարող է դիտարկվել որպես ոչ միայն տնտեսական, այլեւ տարածաշրջանային նշանակություն ունեցող գործոն:
Այս համատեքստում Արարատ Միրզոյանի եւ Աբբաս Արաղչիի հանդիպումը կարող է դիտարկվել որպես երկկողմ օրակարգի շրջանակից դուրս եկող գործընթացի դրսեւորում: Այն տեղի է ունենում մի փուլում, երբ Հարավային Կովկասի հաղորդակցությունների ապագան դեռեւս վերջնականապես ձեւավորված չէ, իսկ տարածաշրջանային դերակատարները փորձում են հստակեցնել իրենց տեղն ու հնարավորությունները փոփոխվող տրանսպորտային քարտեզում:
Փոխվում է ոչ միայն ճանապարհների, այլեւ ազդեցության քարտեզը
Այսպիսով, Հարավային Կովկասում հաղորդակցությունների շուրջ ընթացող գործընթացները միայն ենթակառուցվածքային կամ տնտեսական նշանակություն չունեն: Դրանք կարող են անդրադառնալ նաեւ տարածաշրջանի երկրների փոխկապակցվածության, տնտեսական հնարավորությունների եւ քաղաքական դերակատարության վրա:
Այս պայմաններում Հայաստանի եւ Իրանի միջեւ գործող ցամաքային կապի պահպանումն ու զարգացումը կարող են դառնալ երկու երկրների երկարաժամկետ համագործակցության կարեւոր հենասյուներից մեկը: Միաժամանակ, դրա նշանակությունը կարող է ավելի լայն լինել՝ հաշվի առնելով Հարավային Կովկասի եւ հարակից տարածաշրջանների հաղորդակցական համակարգի ձեւավորման ընթացքը:
Թեհրան-Երեւան հարաբերությունների ապագան, հետեւաբար, դժվար է դիտարկել միայն երկկողմ հարաբերությունների տրամաբանության մեջ: Դրանք աստիճանաբար ներառվում են ավելի լայն տարածաշրջանային գործընթացի մեջ, որտեղ ճանապարհները, սահմանները, տարանցիկ հնարավորությունները եւ շուկաների հասանելիությունը փոխկապակցված են աշխարհաքաղաքական ազդեցության եւ տնտեսական շահերի հետ:
Հենց այս պատճառով էլ Հարավային Կովկասում հաղորդակցությունների ապագայի շուրջ ձեւավորվող նոր իրողություններում Հայաստանի եւ Իրանի միջեւ կապի պահպանման ու զարգացման հարցը կարող է մնալ Թեհրան-Երեւան հարաբերությունների առանցքային ուղղություններից մեկը:
ԳՐԻԳՈՐ ԱՌԱՔԵԼՅԱՆ
Իրանագետ