ՀԱՂՈՐԴԱԳՐՈՒԹԻՒՆ
_________________________
Երուսաղէմի Հայոց Պատրիարքութիւնը խստօրէն կը դատապարտէ Լեռնային Ղարաբաղի՝ Արցախի, Գանձասարի վանքին մէջ վերջերս կազմակերպուած ցուցադրութիւնը։ Դիւանագէտներու եւ օտարերկրեայ այլ ներկայացուցիչներու ներկայութեան՝ Ալիեւի վարչակարգը ներկայացնող պաշտօնատարներ ցուցադրած են ձեռագիրներու թանգարանային կրկնօրինակներ՝ միաժամանակ առաջ քաշելով պնդումներ, որոնց նպատակն էր Գանձասարը անջատել իր պատմականօրէն հաստատուած հայկական քրիստոնէական ինքնութենէն։ Նման բեմադրութիւն մը կը փորձէ նսեմացնել Արցախի հայկական քրիստոնէական ժառանգութիւնը եւ կասկածի տակ դնել անոր համընդհանուր ճանաչումը։
Հայաստանեայց Առաքելական Սուրբ Եկեղեցւոյ պատմութիւնը հիմնուած է դարերով ուսումնասիրուած եւ անկախ գիտական շրջանակներու կողմէ հաստատուած ժառանգութեան վրայ, որը դարեր շարունակ վաւերագրուած է, հասանելի է սկզբնաղբիւրներու միջոցով եւ պահպանուած է աշխարհի կարեւոր ձեռագրատուներուն ու մշակութային հաստատութիւններուն մէջ։
Մեր խօսքը կ’ուղղենք նաեւ այն դիւանագէտներուն, որոնք մասնակցեցան Գանձասարի վանք կատարուած այցելութեան։ Կը հաստատենք, որ դուք ներկայ գտնուեցաք մանրակրկիտ կերպով կազմակերպուած ցուցադրութեան մը, ուր ձեռագիրներու թանգարանային կրկնօրինակները ներկայացուեցան իբրեւ ապացոյց՝ ընդդէմ Գանձասարի պատմականօրէն հաստատուած հայկական քրիստոնէական ինքնութեան։ Այդ ներկայացումը ընդունելով՝ առանց անկախ քննութեան, պատշաճ ստուգման եւ անհրաժեշտ ուսումնասիրութեան, ձեր այցելութիւնը դիւանագիտական կշիռ հաղորդեց Ալիեւի վարչակարգին կողմէ շարունակուող քաղաքական նախաձեռնութեան մը, որ կը փորձէ Արցախի քրիստոնէական յուշարձանները անջատել իրենց լաւ փաստագրուած պատմութենէն։
Ձեր դիւանագիտական գործունէութիւնը պարտականութիւն կը դնէ ձեր վրայ՝ գիտակցելու այն պահերը, երբ հիւրընկալ պետութիւնը ընտրովի կերպով կը ներկայացնէ նիւթեր՝ քարոզչական նպատակներ հետապնդելով։ Այդ պարտականութիւնը չկատարելով՝ դուք առիթ տուիք վիճարկելի պնդումներու տարածման՝ պաշտօնական դիտարկման քօղին տակ, միաժամանակ թուլացնելով այն պատշաճ քննութեան չափանիշը, որ պարտադիր է դիւանագիտական գործունէութեան համար։
Աւելին՝ կը հաստատենք, որ Հայաստանի եւ Ատրպէյճանի միջեւ տեւական խաղաղութիւնը չի կրնար հաստատուիլ հայկական մշակութային ժառանգութեան պղծման գնով։ Իբրեւ Հայաստանեայց Առաքելական Սուրբ Եկեղեցւոյ նուիրապետական չորս Աթոռներէն մէկը եւ աշխարհի հնագոյն հայկական սփիւռքեան հաստատութիւնը՝ կոչ կ’ուղղենք Միացեալ Նահանգներու կառավարութեան այն ներկայացուցիչներուն, որոնք իրենք զիրենք կը ներկայացնեն իբրեւ այս խաղաղութեան գործընթացին երաշխաւորներ, գիտակցելու, որ առաջարկուող որեւէ խաղաղութիւն պէտք է հիմնուած ըլլայ պատմական ճշմարտութեան վրայ։
Կոչ կ’ուղղենք Հայաստանի Հանրապետութեան Կառավարութեան՝ պատշաճ կերպով դատապարտելու պատմութեան վերախմբագրման այս փորձերը, ինչպէս նաեւ այն պետութիւնը, որ խաղաղութեան մասին խօսելու զուգահեռ կը գործադրէ՛ զանոնք։ Կը հաստատենք, որ պետութիւն մը, որ մէկ ձեռքով դիւանագիտական հաւաստիքներ կու տայ, իսկ միւսով հրապարակաւ կը նսեմացնէ մեր հայկական քրիստոնէական յուշարձանները, չի կրնար նման խաղաղութեան իսկական գործընկեր հանդիսանալ։
Աւելին՝ կը հաստատենք, որ պատմական վերախմբագրման նման պատկերացումներու հիման վրայ կնքուած որեւէ խաղաղութեան համաձայնութիւն բովանդակազուրկ պիտի մնայ եւ դատապարտուած պիտի ըլլայ ձախողման։ Հայաստանի Հանրապետութիւնը պարտաւոր է խիստ եւ վճռական դատապարտութեամբ հանդէս գալ։
Հայկական քրիստոնէական ժառանգութեան դէմ գործադրուող բացայայտ ոտնձգութիւններուն դիմաց Հայաստանի կառավարութեան վերջին շրջանի լռութիւնն ու կիսատ միջոցները միայն կը քաջալերեն պատմական եւ կրօնական խեղաթիւրման նոր գործողութիւններ։
Կոչ կ’ուղղենք Հայաստանի իշխանութիւններուն այն շրջանակներուն, որոնք տակաւին կը վարանին մերժելու եւ դատապարտելու այս արարքները, չամչնալու իրենց հայկական քրիստոնէական ինքնութենէն՝ տեղի տալով համաշխարհայնացման դարաշրջանի այն դիւանագիտութեան, որ քրիստոնեայ ժողովուրդներէն կը պահանջէ անտեսել սեփական պատմութիւնը՝ ժամանակաւոր աշխարհաքաղաքական կայունութեան դիմաց։
Հայաստանի իշխանութիւններուն այդ շրջանակներուն կը յիշեցնենք նաեւ, որ նման արարքները դատապարտելու հարցին մէջ ցուցաբերուած վարանումը որեւէ պարագայի չի կրնար պետական խոհեմութիւն կամ պետական մտածողութիւն նկատուիլ։ Ընդհակառակն՝ անիկա նահանջ է հայ քրիստոնեաներու յիշողութեան պաշտպանութենէն, այն յիշողութեան, որուն պաշտպանութիւնը հայ ժողովուրդը տակաւին կը սպասէ իր ղեկավարներէն։
Հայաստանի կառավարութիւնը պարտաւոր է անվարան եւ առանց արդարացումներու պաշտպանելու այն քրիստոնէական ժառանգութիւնը, որ տասնեօթ դար շարունակ ձեւաւորած է հայ ժողովուրդի ինքնութիւնը։
Փաստերը կը վկայեն նաեւ, որ Ատրպէյճանի կառավարութիւնը անհրաժեշտ նկատած է զգալի դիւանագիտական միջոցներ տրամադրել՝ արտաքին հաստատումներ ապահովելու նպատակով, ներառեալ Վատիկանի ուղղութեամբ տարուած լոպպիստական աշխատանքները՝ իր սահմաններուն մէջ քրիստոնէական պատմութեան վերախմբագրուած տարբերակ մը ընդունելի դարձնելու համար։
Հայաստանեայց Առաքելական Սուրբ Եկեղեցին երբեք նման արշաւներու կարիք չէ ունեցած՝ իր աւանդութեան հեղինակութիւնն ու պատմական տեղը հաստատելու համար։
Այդ աւանդութիւնը վաղուց անտի լուրջ ուսումնասիրութեան եւ ցուցադրութեան առարկայ դարձած է միջազգային հեղինակութիւն վայելող հաստատութիւններու մէջ։ Անոնց շարքին են Երեւանի Մատենադարանը, Բրիտանական Գրադարանի հայկական ձեռագիրներու հարուստ հաւաքածոները, Օքսֆորտի Համալսարանի Պոտլեան Գրադարանի հաւաքածոները, Ֆրանսայի Ազգային Գրադարանը, Վենետիկի եւ Վիեննայի Մխիթարեան միաբանութիւններու գրադարանները, Նիւ Եորքի «Մեթրոփոլիթըն» Արուեստի Թանգարանի մշտական հաւաքածոները, ինչպէս նաեւ Հարվըրտի, Օքսֆորտի, UCLA-ի եւ Քոլումպիա Համալսարանի հայագիտական ամպիոններն ու ծրագրերը եւ այլ հաստատութիւններ։
Այս կեդրոնները հայագիտական նիւթերը կ’ուսումնասիրեն անոնց գիտական արժանիքներուն հիման վրայ՝ առանց պետական հովանաւորութեամբ իրականացուող լոպպիստական աշխատանքի կամ պետական ծախսերու անհրաժեշտութեան։
Երուսաղէմի Հայոց Պատրիարքութիւնը պիտի շարունակէ անշեղօրէն պաշտպանել հայկական քրիստոնէական այս ժառանգութեան ամբողջականութիւնն ու ճշմարտացիութիւնը՝ թէ՛ Երուսաղէմի մէջ եւ թէ՛ ամէնուր, ուր Արցախի հայկական քրիստոնէական յիշողութիւնն ու ինքնութիւնը կասկածի տակ կը դրուին։
____ԴԻՒԱՆ Ս․ ԱԹՈՌՈՅ 15 Սեպտեմբեր, 2026
_____________________________________
COMMUNIQUÉ
_________________
The Armenian Patriarchate of Jerusalem issues its firm condemnation of the recent presentation at the Monastery of Gandzasar in Nagorno-Karabakh (Artsakh). In the presence of diplomats and other foreign representatives, officials representing the Aliyev regime displayed museum reproductions of manuscripts, while advancing claims that sought to detach the site from its established Armenian Christian identity. Such a staging attempts to diminish the Armenian Christian heritage of Artsakh and to cast doubt upon its wider recognition. The history of the Armenian Apostolic Church stands upon a foundation long examined and affirmed by independent scholarship. This heritage has been documented for centuries and remains accessible through primary sources and is preserved within major repositories.
We address the diplomats who took part in the visit to the monastery in Gandzasar. We assert that you were brought into a carefully arranged presentation in which museum reproductions were offered as evidence against the established Armenian Christian identity of the site. By accepting that framing without the vetting and due diligence of independent examination, your visit lent the weight of your diplomatic presence to an ongoing political effort by the Aliyev regime which aims to detach Artsakh’s Christian monuments from their well-documented history. Your diplomatic engagements carry a responsibility to recognize when a host government is staging selective material for propagandized effect. Your failure to do so has allowed contested claims to circulate under the guise of official observation and has weakened the standard of due diligence that is required by your profession.
Moreover, we assert that lasting peace between Armenia and Azerbaijan must not come at the expense of desecrating Armenian cultural heritage. As one of the four Sees of the Armenian Apostolic Church and as the oldest Armenian diasporan institution in the world, we call upon those within the American government who present themselves as guarantors of these peace efforts to recognize that any proposed peace must rest on the foundations of historical truth.
We call upon the Government of Armenia to properly condemn these acts of historical revisionism and the very state that is carrying them out while speaking of peace. We assert that a country that offers diplomatic assurances with one hand and stages the public degradation of our Armenian Christian monuments with the other, cannot serve as an authentic partner in such a peace.
Furthermore, we assert that any peace agreement concluded under these revisionist narratives will remain without substance and is destined to fail. The Republic of Armenia must issue a forceful condemnation. The Armenian government’s recent adoption of silence and half-measures in the face of these open desecrations of Armenian Christian heritage only encourage further acts of historical and religious revisionism. We call upon those factions within the Armenian government who remain hesitant to renounce and condemn these acts not to be ashamed of their Armenian Christian identity in deference to globalist-era diplomacy that demands Christian nations to disregard their histories for temporary measures of geopolitical stability.
We remind these factions within the Armenian government that their hesitation in condemning these acts do not under any circumstances amount to statesmanship. It is rather a capitulation of the memory of Armenian Christians who still look to their leaders for the defense of that memory. The Armenian government bears the duty to stand without apology for the Christian heritage that has defined it for seventeen centuries.
The record shows that the government of Azerbaijan has found it necessary to devote considerable diplomatic resources in seeking external endorsements, including through lobbying efforts directed toward the Vatican for a revised account of Christian history within its borders. The Armenian Apostolic Church has never required such campaigns to establish the standing of its tradition. That tradition has long been received as a subject of serious study and exhibition by institutions of recognized authority, among them the Matenadaran in Yerevan, the extensive Armenian manuscript holdings of the British Library, the collections of the Bodleian Library at the University of Oxford, the Bibliothèque nationale de France, the Mekhitarist libraries of Venice and Vienna, the permanent collections of the Metropolitan Museum of Art, and the endowed chairs in Armenian studies at Harvard University, the University of Oxford, UCLA, and Columbia University. These centers engage with Armenological materials on their own scholarly merits, without the need for state-sponsored lobbying and expenditure.
The Armenian Patriarchate of Jerusalem will continue to affirm the integrity of this Armenian Christian heritage, in Jerusalem and in every place where the Armenian Christian memory of Artsakh is placed in question.
______DIVAN OF THE ARMENIAN PATRIARCHATE
September 15th, 2026