Սեպտեմբերի 15-ին Եվրոպական խորհրդարանը կողմ կքվեարկի հայկական ապրանքների համար ժամանակավոր առևտրային ազատականացման միջոցառումներ սահմանող կանոնակարգի օգտին՝ «Ռադիոլուրի» հետ բացառիկ զրույցում փոխանցել է Եվրոպական խորհրդարանի պատգամավոր, Հայաստանի հարցերով մշտական զեկուցող Բոգդան Զդրոյևսկու հավատարմագրված օգնական Դարիա Ռոգալան։
«Առաջարկն արդեն հավանության է արժանացել ձայների մեծ մեծամասնությամբ Միջազգային առևտրի հանձնաժողովում (INTA) սեպտեմբերի 3-ին, և այժմ կդրվի լիագումար նիստի քվեարկության։ Խորհուրդն արդեն հաստատել է միջինստիտուցիոնալ համաձայնագիրը, ուստի Խորհրդարանում դրական քվեարկությունից հետո մնացած պաշտոնական քայլերը կարող են ավարտվել»,-փոխանցել է Ռոգալան։
«Ես կցանկանայի նաև ընդգծել այս միջոցառումների բացառիկ բնույթը։ Մինչև այժմ նման առևտրային միջոցառումները ավանդաբար պահպանվել են թեկնածու երկրների համար։ Հայաստանը թեկնածու երկիր չէ, ուստի այս գործիքը Հայաստանի նկատմամբ կիրառելու որոշումը ցույց է տալիս ԵՄ ներգրավվածության և աջակցության մասշտաբը»,-շեշտել է եվրոպացի պաշտոնյան։
Ներկայացնում ենք հարցազրույցը ամբողջությամբ։
Հարց․ Եվրոպական հանձնաժողովը նկարագրել է առաջարկը որպես Հայաստանից դեպի ԵՄ արտահանման շուրջ 80%-ի ազատականացում։ Կխնդրեինք պարզաբանել, թե ինչ է նշանակում այս ցուցանիշը կոնկրետ արտահայտությամբ․ ապրանքային որ կատեգորիաներն են ընդգրկված այդ 80%-ի մեջ, հայկական որ ապրանքները կօգտվեն մաքսատուրքերի կասեցումից, և որ ապրանքները կմնան արտոնյալ ռեժիմից դուրս։
Պատասխան․ Առաջարկվող միջոցառումները կընդգրկեն հայկական արտահանման լայն տեսականի, մասնավորապես՝ միրգ, բանջարեղեն և բույսեր, ըմպելիքներ և ոգելից խմիչքներ, ինչպես նաև ընտրված արդյունաբերական ապրանքներ։
Այնուամենայնիվ, այնպիսի ապրանքներ, ինչպիսիք են հանքաքարը, դեղագործական ապրանքները, թուղթը և տպագրական ապրանքները, արվեստի գործերն ու անտիկվարիատը, կմնան արտոնյալ ռեժիմից դուրս։ Որոշ հիմնական ապրանքային կատեգորիաների համար ազատականացումը կլինի մասնակի։ Սա վերաբերում է, օրինակ, երկաթին և պողպատին, որտեղ ընդգրկված են միայն ֆերոհամահալվածքները, և ալյումինին, որտեղ բացառությունների թվին են դասվում չմշակված ալյումինն ու ալյումինե նրբաթիթեղը։ Հետևաբար, արտոնությունների ճշգրիտ ծավալը պետք է գնահատվի հավելվածներում նշված կոնկրետ մաքսային կոդերի մակարդակով։
1. Ի՞նչ կփոխվի գործնականում հայ արտահանողի համար այս միջոցառումների ուժի մեջ մտնելուց հետո։ Կարո՞ղ եք բերել կոնկրետ օրինակ, թե ինչպես կարող է այս միջոցառումն ազդել ԵՄ շուկայում հայկական որևէ ապրանքի ինքնարժեքի կամ մրցունակության վրա։
Պատասխան․ Հայ արտահանողները ձեռք կբերեն ավելի լավ և ավելի կանխատեսելի հասանելիություն ԵՄ շուկային։ Օրինակ, եթե միջոցառումներում ընդգրկված ապրանքի հայ արտադրողը ներկայումս մաքսատուրք է վճարում ապրանքը ԵՄ շուկայում տեղադրելիս, այդ մաքսատուրքի կասեցումն ուղղակիորեն կնվազեցնի եվրոպական շուկա մուտք գործելու ծախսերը։ Սա կարող է մեծացնել հայկական ապրանքների մրցունակությունը ԵՄ շուկայում և, ամենակարևորը, նոր հնարավորություններ ստեղծել այն ընկերությունների համար, որոնք ձգտում են դիվերսիֆիկացնել իրենց արտահանման ուղղությունները։
2. ԵՄ-ն նշում է, որ միջոցառումները կարող են ծածկել դեպի Ռուսաստան Հայաստանի թարմ մրգի, բանջարեղենի և բույսերի արտահանման գրեթե 99%-ը, իսկ ըմպելիքների և ոգելից խմիչքների՝ ավելի քան 90%-ը։ Որքանո՞վ են կարևոր այս ոլորտները ընդհանուր փաթեթի շրջանակներում, և հայկական որ ապրանքներն եք տեսնում ԵՄ շուկայում ամենամեծ պոտենցիալն ունեցող։
Պատասխան․ Այս ոլորտները հատկապես կարևոր են, որովհետև դրանք ամենաշատն են տուժել Ռուսաստանի կողմից սահմանված սահմանափակումներից։ Այս մարտահրավերի մասշտաբն ակնհայտ է թվերից։ 2025 թվականին Հայաստանն արտահանել է շուրջ 147,000 տոննա թարմ միրգ և բանջարեղեն, ինչպես նաև մոտ 1,320 տոննա ծաղիկ։ Ռուսաստանը մնացել է հեռու ամենակարևոր արտահանման ուղղությունը՝ նրան բաժին է ընկել Հայաստանի թարմ մրգի և բանջարեղենի արտահանման շուրջ 89%-ը և ծաղիկների արտահանման 83.4%-ը։
-Ահա թե ինչու է հատկապես կարևոր, որ առաջարկվող միջոցառումները կարող են ծածկել դեպի Ռուսաստան Հայաստանի թարմ մրգի, բանջարեղենի և բույսերի արտահանման գրեթե 99%-ը։ Սա հայ արտադրողներին հնարավորություն կտա այս արտահանման նշանակալի մասը վերաուղղորդել դեպի եվրոպական շուկա։ Նույնը վերաբերում է ըմպելիքներին և ոգելից խմիչքներին, որտեղ միջոցառումները կարող են ծածկել դեպի Ռուսաստան արտահանման ավելի քան 91%-ը։
-Ինչ վերաբերում է ԵՄ շուկայում ամենամեծ պոտենցիալն ունեցող ապրանքներին, ես հատկապես կառանձնացնեի բարձրորակ հայկական թարմ միրգը և ծաղիկները։ Հայկական ըմպելիքներն ու ոգելից խմիչքները նույնպես շատ հեռանկարային են, ներառյալ գինին և այլ ավանդական ապրանքներ, որոնք առանձնանում են իրենց որակով և յուրահատուկ նկարագրով։
3. Առաջարկն արվում է հայկական արտահանման վրա ռուսական վերջին սահմանափակումների ֆոնին։ Որքանո՞վ է այս նախաձեռնությունն արձագանք ընթացիկ իրավիճակին, և որքանո՞վ է այն արտացոլում Հայաստանի արտահանման դիվերսիֆիկացմանը աջակցելու ԵՄ երկարաժամկետ ռազմավարությունը։
Պատասխան․ Անմիջական համատեքստը, անշուշտ, շատ կարևոր է։ Ռուսաստանի վերջին սահմանափակումները անհետաձգելի անհրաժեշտություն են ստեղծել Հայաստանի համար՝ գտնելու այլընտրանքային շուկաներ, ուստի այս միջոցառումները կոնկրետ և ժամանակին արձագանք են շատ իրական տնտեսական մարտահրավերին։ Այնուամենայնիվ, ես դրանք չէի դիտարկի լիովին որպես կարճաժամկետ արձագանք մեկ կոնկրետ առևտրային վեճի։
Եվրոպական միության և Հայաստանի միջև հարաբերությունները վերջին տարիներին ակնհայտորեն խորացել են։ 2025 թվականին ընդունվել է ԵՄ-Հայաստան Ռազմավարական օրակարգը, իսկ 2026 թվականի մայիսին տեղի է ունեցել ԵՄ-Հայաստան առաջին գագաթնաժողովը։ Մեկնարկել է նաև մուտքի վիզաների ազատականացման շուրջ երկխոսությունը, մինչդեռ «Կապակցվածության գործընկերության» (Connectivity Partnership) շրջանակներում մշակվում են ենթակառուցվածքային ծրագրեր։
Ուստի ես այս միջոցառումները կնկարագրեի և՛ որպես անմիջական արձագանք, և՛ որպես երկարաժամկետ ներդրում։ Դրանք կարող են օգնել հայ արտահանողներին այսօր հաղթահարել Ռուսաստանի առևտրային սահմանափակումների հետևանքները, և միևնույն ժամանակ խրախուսել նրանց կառուցել նոր առևտրային հարաբերություններ ԵՄ-ում ու ապագայում դիվերսիֆիկացնել Հայաստանի տնտեսությունը։
4. Կարո՞ղ են արդյոք հայ արտահանողները իրատեսորեն կարճաժամկետ հատվածում դեպի ԵՄ վերաուղղորդել նախկինում ռուսական շուկայի համար նախատեսված ապրանքները։ Որո՞նք եք տեսնում հիմնական խոչընդոտները՝ ԵՄ ստանդարտներն ու սերտիֆիկացման պահանջները, լոգիստիկան, արտադրողական հզորությունները, փաթեթավորումը, թե՞ եվրոպացի գնորդների հասանելիությունը։
Պատասխան․ Կարծում եմ՝ դա հնարավոր է, բայց մենք պետք է հստակ հասկանանք, որ արտահանումը մի շուկայից մյուսը վերաուղղորդելը չի կարող տեղի ունենալ մեկ գիշերվա ընթացքում։ Սակագնային միջոցառումները կարևոր առաջին քայլ են, սակայն հայ արտահանողները դեռևս պետք է համապատասխանեն ԵՄ ստանդարտներին և սերտիֆիկացման պահանջներին, ինչը կարող է հատկապես բարդ լինել փոքր արտադրողների համար։
-Այնուամենայնիվ, Հայաստանը միայնակ չի մնում այս մարտահրավերների դեմ։ Եվրոպական հանձնաժողովն ունի մասնագիտացված թիմեր և աջակցության մեխանիզմներ, որոնք աշխատում են հայկական կողմի հետ՝ շուկա մուտք գործելու և ստանդարտների ուղղությամբ։ Լոգիստիկան մեկ այլ կարևոր գործոն է, հատկապես գյուղատնտեսական և շուտ փչացող այլ ապրանքների համար։
-Այստեղ նույնպես Հանձնաժողովը աշխատում է Հայաստանի և հարևան երկրների հետ՝ գնահատելու առկա երթուղիները և հայտնաբերելու հնարավոր լոգիստիկ մարտահրավերների լուծման ճանապարհները։
Իմ կարծիքով, Հայաստանի և Եվրոպական հանձնաժողովի միջև սերտ ու գործնական համագործակցությունը վճռորոշ է այս փուլում։ ԵՄ-ն բացում է դուռը, բայց մենք պետք է նաև միասին աշխատենք, որպեսզի ապահովենք, որ հայ արտադրողները իսկապես ի վիճակի լինեն ներս մտնել դրանով։
5. Սակագնային քվոտաներով ծածկված ութ գյուղատնտեսական ապրանքների համար ինչպե՞ս են որոշվել քվոտաների ծավալները։
Պատասխան․ Սակագնային քվոտաների չափը որոշվել է Եվրոպական հանձնաժողովի կողմից՝ առկա տվյալների և վերլուծության հիման վրա։
6. Միջոցառումներն առաջարկվում են երկու տարի ժամկետով։ Ինչո՞ւ է ընտրվել այս ժամանակահատվածը։ Նպատակն է հայկական բիզնեսին բավարար ժամանակ տալ ԵՄ շուկայում հաստատվելու և երկարաժամկետ առևտրային հարաբերություններ զարգացնելո՞ւ համար։
Պատասխան․ Երկու տարվա ժամկետն ընտրվել է առաջին հերթին միջոցառումներով ընդգրկված բազմաթիվ գյուղատնտեսական ապրանքների սեզոնային բնույթի պատճառով։ Հայաստանի որոշ արտադրողներ չեն կարողանա անմիջապես օգտվել միջոցառումներից՝ կախված դրանց ուժի մեջ մտնելու պահից և բերքահավաքի համապատասխան շրջանից։
-Հետևաբար, մենք ցանկանում էինք ապահովել, որ Հայաստանն ունենա առնվազն մեկ լիարժեք վաճառքի մրցաշրջան՝ շուկայի այս նոր հասանելիությունն արդյունավետ օգտագործելու համար։
7. Ի՞նչ է որոշելու Եվրոպական խորհրդարանը սեպտեմբերի 15-ի քվեարկության ժամանակ, և ի՞նչ մեծամասնություն է պահանջվում առաջարկի ընդունման համար։ Եթե Խորհրդարանը կողմ քվեարկի, ի՞նչ ընթացակարգային քայլեր կհաջորդեն, և երբ կարող են միջոցառումները իրատեսորեն ուժի մեջ մտնել։
Պատասխան․ Սեպտեմբերի 15-ին Եվրոպական խորհրդարանը քվեարկելու է հայկական ապրանքների համար ժամանակավոր առևտրային ազատականացման միջոցառումներ սահմանող կանոնակարգի օգտին։ Առաջարկն արդեն հավանության է արժանացել ձայների մեծ մեծամասնությամբ Միջազգային առևտրի հանձնաժողովում (INTA) սեպտեմբերի 3-ին և այժմ կդրվի լիագումար նիստի քվեարկության։ Խորհուրդն արդեն հաստատել է միջինստիտուցիոնալ համաձայնագիրը, ուստի Խորհրդարանում դրական քվեարկությունից հետո մնացած պաշտոնական քայլերը կարող են ավարտվել։
-Կանոնակարգը պաշտոնապես ընդունվելուց և ստորագրվելուց հետո կհրապարակվի Եվրոպական միության Պաշտոնական տեղեկագրում (Official Journal): Այն ուժի մեջ կմտնի հրապարակման հաջորդ օրը և կգործի երկու տարի։ Հաշվի առնելով իրավիճակի հրատապությունը՝ նպատակն այն է, որ միջոցառումներն ուժի մեջ մտնեն հնարավորինս շուտ՝ պաշտոնական ընդունման և հրապարակման գործընթացի ավարտից հետո։
8. Առաջարկը ներառում է նաև պաշտպանական մեխանիզմներ, որոնք թույլ են տալիս ԵՄ-ին կասեցնել կամ վերաներդնել տուրքերը, եթե ավելացված ներմուծումը լուրջ դժվարություններ առաջացնի ԵՄ արտադրողների համար։ Որքանո՞վ է իրատեսական հայկական արտահանման դեպքում այս պաշտպանական միջոցների ակտիվացման հնարավորությունը, և ի՞նչ պետք է նկատի ունենան հայ արտահանողները նման իրավիճակից խուսափելու համար։
Պատասխան․ Կարծում եմ՝ պաշտպանական միջոցառումների ակտիվացման հնարավորությունը պետք է դիտարկել որպես «անվտանգության ցանց», այլ ոչ թե մի բան, որ մենք ակնկալում ենք, թե տեղի կունենա գործնականում։ Այս միջոցառումները նպատակ ունեն հայ արտահանողներին նոր հնարավորություններ տալ եվրոպական շուկայում, միևնույն ժամանակ պաշտպանելով ԵՄ արտադրողներին, եթե ներմուծումն ավելանա այնպիսի մակարդակի, որն էապես ազդի ԵՄ շուկայի վրա։
Պաշտպանական մեխանիզմը ավտոմատ կերպով չի գործարկվում։ Եվրոպական հանձնաժողովը նախ պետք է գնահատի իրավիճակը և սահմանի, որ Հայաստանից ներմուծումը բացասական ազդեցություն է ունենում ԵՄ շուկայի կամ նմանատիպ կամ ուղղակիորեն մրցակցող ապրանքների շուկայի վրա։ Սա կներառի, ի թիվս այլնի, ներմուծման աճի և ԵՄ արտադրության ու գների վրա դրանց ազդեցության վերլուծությունը։
Հայ արտահանողների համար, հետևաբար, առանցքային է ապահովել, որ արտահանումը զարգանա կայուն ու հավասարակշռված ձևով, և որ բիզնեսները լիովին համապատասխանեն այս միջոցառումներին կից կանոններին ու պայմաններին։ Նպատակը հայկական ապրանքների՝ ԵՄ շուկա մուտք գործելը կանխելը չէ, այլ ապահովելը, որ շուկայի հասանելիության ավելացումը զարգանա երկու կողմերի համար էլ կայուն ճանապարհով։
9. Որքանո՞վ են կարևոր ԵՄ ծագման կանոնները որոշելու համար, թե որ հայկական ապրանքները կարող են օգտվել արտոնյալ ռեժիմից։ Ի՞նչ պետք է ցույց տան կամ փաստաթղթավորեն հայ արտադրողներն ու արտահանողները՝ որակավորվելու համար։
Պատասխան․ Ծագման կանոնները շատ կարևոր են, որովհետև դրանք են որոշում՝ արդյոք տվյալ ապրանքը կարող է փաստացի օգտվել արտոնյալ ռեժիմից։ Դրանց կարևորությունն ուղղակիորեն արտացոլված է կանոնակարգում․ ծագման կանոնները Հոդված 2-ում նշված առաջին պայմանն են, որը պետք է բավարարվի արտոնություններ ստանալու համար։
Սակագնային արտոնությունները տարածվում են այն ապրանքների վրա, որոնք բավարարում են Հայաստանում ծագման չափանիշներին։ Ուստի պարզապես ապրանքը Հայաստանից արտահանելը բավարար չէ։ Արտահանողների համար հիմնական ուղերձն է՝ հենց սկզբից հատուկ ուշադրություն դարձնել ծագման պահանջներին և վարել պարզ ու ամբողջական փաստաթղթաշրջանառություն։
10. Վերջում, այս միջոցառումները տեսնում եք առաջին հերթին որպես տնտեսական գործի՞ք, թե՞ նաև Հայաստանի հետ ԵՄ լայն ռազմավարական գործընկերության մաս։ Ձեր կարծիքով, ի՞նչ ուղերձ է հղում Եվրոպական խորհրդարանի քվեարկությունը հայկական բիզնեսին այս պահին։
Պատասխան․ Միջոցառումները տնտեսական գործիք են, բայց, իմ դիտարկմամբ, դրանք նաև Եվրոպական միության՝ Հայաստանի հետ լայն ռազմավարական գործընկերության, ինչպես նաև Հայաստանի դիմակայունությանն ու տնտեսական դիվերսիֆիկացմանը, Եվրոպայի հետ ավելի սերտ կապերին աջակցելու մեր հանձնառության հստակ արտահայտությունն են։
Ես կցանկանայի նաև ընդգծել այս միջոցառումների բացառիկ բնույթը։ Մինչ այժմ նմանատիպ ինքնավար առևտրային միջոցառումները ավանդաբար պահպանվել են թեկնածու երկրների համար։ Հայաստանը թեկնածու երկիր չէ, ուստի այս գործիքը Հայաստանի նկատմամբ կիրառելու որոշումը ցույց է տալիս ԵՄ ներգրավվածության և աջակցության մասշտաբը։
Հայկական բիզնեսի համար, կարծում եմ, Եվրոպական խորհրդարանի ուղերձը շատ պարզ է․ ԵՄ-ն պատրաստ է աջակցել Հայաստանին դժվարին պահին և կոնկրետ հնարավորություններ ստեղծել հայկական ընկերությունների համար՝ նոր շուկաներ զարգացնելու և Եվրոպայում իրենց ներկայությունն ամրապնդելու համար։
Տես նաև՝ Եվրախորհրդարանը սեպտեմբերի 15-ին կքվեարկի Հայաստանի համար մաքսային արտոնություններ սահմանելու հարցով