Հայաստանում ընտանիքում երրորդ և յուրաքանչյուր հաջորդ երեխայի ծնունդը պետությունը խրախուսում է հատուկ սոցիալական աջակցության ծրագրով։ Սակայն այս նպաստի իրավունքը ձևավորվում է ոչ միայն երեխայի ծննդյան փաստով, այլ օրենքով սահմանված մի շարք պայմանների առկայությամբ։ Պետական աջակցությունը տրամադրվում է այն դեպքում, երբ ընտանիքը համապատասխանում է օրենսդրությամբ սահմանված պահանջներին։
Երրորդ և յուրաքանչյուր հաջորդ երեխայի նպաստի իրավունք ունի ընտանիքում երրորդ և յուրաքանչյուր հաջորդ նոր ծնված երեխայի ծնողներից մեկը կամ որդեգրողը, եթե նա Հայաստանի Հանրապետության քաղաքացի է, իսկ շահառու երեխայի վեց տարին լրացած չէ։ Միաժամանակ հաշվի են առնվում նաև երեխայի կարգաթիվը որոշելու համար հաշվարկվող մյուս երեխաները։ Այդ երեխաները և նոր ծնված երեխան չպետք է ունենան առանց ծնողական խնամքի մնացած երեխայի կարգավիճակ և չպետք է գտնվեն սոցիալական պաշտպանության հաստատությունում։
Օրենսդրությամբ կարևոր նշանակություն ունի երեխայի կարգաթիվը։ Նպաստը նախատեսված է ոչ թե պարզապես երրորդ ծնված երեխայի, այլ իրավական իմաստով երրորդ և յուրաքանչյուր հաջորդ երեխայի համար։ Եթե ընտանիքի երեխաների իրավական կարգավիճակը հետագայում փոխվում է, դա կարող է ազդել նպաստ ստանալու իրավունքի վրա։ Մասնավորապես, եթե այն երեխաներից մեկը, որոնց հաշվառմամբ որոշվել է նոր ծնված երեխայի կարգաթիվը, հրաժարվում է ընտանիքից, որդեգրվում է, տեղավորվում է սոցիալական պաշտպանության հաստատությունում կամ ստանում է առանց ծնողական խնամքի մնացած երեխայի կարգավիճակ, և դրա հետևանքով շահառու երեխայի կարգաթիվը երեքից նվազում է, ծնողը կարող է կորցնել նպաստ ստանալու իրավունքը։
Օրենքը կարգավորում է նաև այն դեպքերը, երբ երեխան ծնվել է Հայաստանի Հանրապետության տարածքից դուրս։ Այդ դեպքում ծնողը նույնպես կարող է ունենալ նպաստի իրավունք, եթե պահպանվում են սահմանված պայմանները։ Արտերկրում ծնված երեխայի ծնունդը պետք է գրանցված լինի Հայաստանի Հանրապետության դիվանագիտական ծառայության մարմնի կողմից կամ օտարերկրյա պետության իրավասու մարմնի կողմից, իսկ նպաստ նշանակելու համար դիմելու պահին երեխան պետք է ունենա Հայաստանի Հանրապետության քաղաքացու անձնագիր։
Նպաստի նշանակման գործընթացում պետությունը հիմնականում օգտվում է արդեն առկա պետական տեղեկատվական համակարգերից։ Հիմք են հանդիսանում Հայաստանի Հանրապետության բնակչության պետական ռեգիստրում առկա տվյալները, քաղաքացիական կացության ակտերի գրանցման մարմիններից ստացված տեղեկությունները, սահմանային էլեկտրոնային կառավարման տեղեկատվական համակարգի տվյալները և լիազոր մարմնի կողմից վարվող շտեմարանները։ Կառավարության սահմանած դեպքերում կարող են պահանջվել նաև ծնողի կողմից ներկայացվող փաստաթղթեր։
Երրորդ և յուրաքանչյուր հաջորդ երեխայի նպաստ նշանակելու և վճարելու կարգը սահմանված է ՀՀ կառավարության 2026 թվականի փետրվարի 19-ի N 194-Ն որոշմամբ։ Այդ կարգով նախատեսվում է նպաստի նշանակման և վճարման գործընթացը, շահառու երեխայի և շահառու ծնողի վերաբերյալ հասկացությունները, ինչպես նաև համապատասխան վարչական ընթացակարգերը։
Նպաստը նշանակվում և վճարվում է այն դեպքում, երբ ծնողը, շահառու երեխան, ինչպես նաև երեխայի կարգաթիվը որոշելու համար հաշվի առնված երեխաներն ու զավակները դիմելու օրվա դրությամբ Հայաստանի Հանրապետության բնակչության պետական ռեգիստրում հաշվառված են Հայաստանի Հանրապետությունում բնակության վայրի հասցեով։ Բացի այդ, դիմելու պահին ծնողը և շահառու երեխան պետք է գտնվեն Հայաստանի Հանրապետությունում, բացառությամբ օրենքով նախատեսված հատուկ դեպքերի։
Եթե ընտանիքում միաժամանակ ծնվում է մեկից ավելի երեխա, նոր ծնված երեխաներից յուրաքանչյուրին տրվում է ամենաբարձր կարգաթիվ ունեցող շահառու երեխայի կարգաթիվը։ Այդ դեպքում, եթե ընտանիքը ձեռք է բերում երրորդ և յուրաքանչյուր հաջորդ երեխայի նպաստ ստանալու իրավունք, նպաստը նշանակվում և վճարվում է յուրաքանչյուր շահառու երեխայի համար։
Նպաստը վճարվում է մինչև շահառու երեխայի վեց տարին լրանալու ամիսը ներառյալ, սակայն ոչ ավելի, քան մինչև նպաստ ստանալու իրավունքի դադարելը։ Նպաստի չափը սահմանված է ամսական 50 000 դրամ։
Նպաստ նշանակելու համար դիմումը և անհրաժեշտ տվյալները ներկայացվում են տարածքային կենտրոն։ Դիմումից հետո տարածքային կենտրոնը ստուգում է ներկայացված տվյալների հավաստիությունը և որոշում է ընդունում՝ նշանակել նպաստը կամ մերժել դրա նշանակումը։ Օրենքով սահմանված կարգով ստուգումն իրականացվում է նաև պետական տեղեկատվական շտեմարաններում առկա տվյալների համադրման միջոցով։
Նպաստի նշանակումը կարող է մերժվել, եթե ծնողը չունի դրա իրավունքը, չեն ներկայացվել անհրաժեշտ տվյալները, ընտանիքը չի համապատասխանում Հայաստանի Հանրապետությունում հաշվառված լինելու պահանջներին, ծնողը կամ երեխան չեն գտնվում Հայաստանում՝ բացառությամբ օրենքով նախատեսված դեպքերի, կամ տվյալ երեխայի համար արդեն նշանակված է նույն նպաստը, որի իրավունքը դեռ չի դադարեցվել։
Արդեն նշանակված նպաստի իրավունքը նույնպես կարող է դադարել օրենքով սահմանված դեպքերում։ Դրանց թվում են երեխայի վեց տարին լրանալը, ծնողի կամ երեխայի հաշվառումից դուրս գալը Հայաստանի Հանրապետությունում, օտարերկրյա պետությունում բնակության վայրով հաշվառվելը, Հայաստանի Հանրապետության քաղաքացիության դադարումը, երեխայի Հայաստանի Հանրապետությունից վեց ամսից ավելի անընդմեջ բացակայությունը, ծնողի կամ երեխայի մահը, ինչպես նաև նպաստ ստանալու իրավունքի կորուստը։
Օրենսդրությունը նախատեսում է նաև այն դեպքերը, երբ նպաստի իրավունքը կարող է վերականգնվել։ Օրինակ՝ եթե իրավունքի դադարեցման հիմքը կապված է եղել Հայաստանի Հանրապետությունում հաշվառման փոփոխության կամ երեխայի արտերկրում գտնվելու հետ, որոշ դեպքերում հնարավոր է իրավունքի վերականգնում՝ համապատասխան դիմում ներկայացնելու միջոցով։
Նպաստ ստացող ծնողը պարտավոր է նաև պարբերաբար հաստատել իր գտնվելու հանգամանքը Հայաստանի Հանրապետությունում։ Օրենքով սահմանված կարգով ծնողը տարեկան առնվազն մեկ անգամ պետք է իրականացնի այդ հաստատումը, հակառակ դեպքում նպաստի վճարումը կարող է դադարեցվել։
Երրորդ և յուրաքանչյուր հաջորդ երեխայի նպաստը նախատեսված է բազմազավակ ընտանիքներին պետական աջակցություն տրամադրելու նպատակով, սակայն դրա կիրառումը կապված է հստակ իրավական չափանիշների հետ։ Ընտանիքի համար կարևոր է ոչ միայն երեխայի ծննդյան փաստը, այլ նաև երեխայի իրավական կարգաթիվը, ընտանիքի անդամների կարգավիճակը, Հայաստանում հաշվառված լինելը և օրենքով սահմանված մյուս պայմանների պահպանումը։
Նշենք, որ 2026 թ. սեպտեմբերի 1-ից Հայաստանում երեխայի ծննդյան միանվագ նպաստը կսահմանվի 500.000 դրամ՝ անկախ երեխայի կարգաթվից։