Երեխայի ծննդյան միանվագ նպաստը պետության կողմից տրամադրվող սոցիալական աջակցության տեսակ է, որի նպատակն է աջակցել ընտանիքներին երեխայի ծննդյան հետ կապված առաջնային ծախսերի հարցում։ Օրենսդրությամբ սահմանված կարգով այդ նպաստի իրավունքը կարող է ունենալ նոր ծնված երեխայի ծնողը, որդեգրողը կամ խնամակալը՝ օրենքով սահմանված պայմանների պահպանման դեպքում։
Երեխայի ծննդյան միանվագ նպաստ ստանալու հիմնական պայմաններից մեկն այն է, որ ծնողը և նոր ծնված երեխան հաշվառված լինեն Հայաստանի Հանրապետությունում բնակության վայրի հասցեով։ Միաժամանակ, նոր ծնված երեխան չպետք է ունենա առանց ծնողական խնամքի մնացած երեխայի կարգավիճակ, բացառությամբ այն դեպքի, երբ նպաստի համար դիմում է երեխայի խնամակալը։ Նպաստի իրավունքը չի առաջանում նաև այն դեպքում, երբ երեխան գտնվում է շուրջօրյա լրիվ խնամք տրամադրող՝ Հայաստանի Հանրապետության կառավարության սահմանած սոցիալական պաշտպանության հաստատությունում։
Օրենսդրությամբ կարգավորվում են նաև օտարերկրյա պետությունում ծնված երեխաների դեպքերը։ Եթե երեխայի ծննդի պետական գրանցումն իրականացրել է Հայաստանի Հանրապետության դիվանագիտական ծառայության մարմինը, ապա երեխայի ծննդյան միանվագ նպաստ նշանակելու համար դիմելու պահին ծնողը և երեխան պետք է գտնվեն Հայաստանի Հանրապետությունում։ Իսկ եթե երեխայի ծնունդը գրանցվել է օտարերկրյա պետության իրավասու մարմնի կողմից, ապա դիմելու պահին երեխան պետք է ունենա Հայաստանի Հանրապետության քաղաքացու անձնագիր, իսկ ծնողը և երեխան պետք է գտնվեն Հայաստանի Հանրապետությունում։
Օտարերկրյա քաղաքացի ծնողի համար ևս սահմանված են հատուկ պահանջներ։ Նա պետք է երեխայի ծննդյան օրվա դրությամբ առնվազն երեք տարի անընդմեջ հաշվառված լինի Հայաստանի Հանրապետությունում բնակության վայրի հասցեով, դիմելու պահին գտնվի Հայաստանի Հանրապետությունում երեխայի հետ միասին, և նույն երեխայի ծննդյան կապակցությամբ օտարերկրյա պետությունում միանվագ նպաստ նշանակված կամ վճարված չլինի։
Երեխայի ծննդյան միանվագ նպաստի չափը կախված է նոր ծնված երեխայի հերթական կարգաթվից։ Գործող կարգավորումներով՝ առաջին և երկրորդ երեխայի ծննդյան դեպքում նպաստը կազմում է 300 հազար դրամ, երրորդ և չորրորդ երեխայի ծննդյան դեպքում՝ 1 միլիոն դրամ, իսկ հինգերորդ և հաջորդ յուրաքանչյուր երեխայի ծննդյան դեպքում՝ 1,5 միլիոն դրամ։
Երեխայի հերթական կարգաթիվը որոշվում է՝ հաշվի առնելով երեխայի ծնողների մյուս երեխաների և զավակների թիվը։ Այդ կարգը և այն պայմանները, որոնց դեպքում հաշվի են առնվում ընտանիքի մյուս երեխաները, սահմանում է Հայաստանի Հանրապետության կառավարությունը։
Եթե ընտանիքում միաժամանակ ծնվում է մեկից ավելի երեխա, և նրանց հերթական կարգաթվերից կախված՝ օրենքով նախատեսված են նպաստի տարբեր չափեր, ապա նոր ծնված յուրաքանչյուր երեխայի համար նպաստը նշանակվում և վճարվում է այն չափով, որը նախատեսված է ամենաբարձր հերթական կարգաթիվ ունեցող երեխայի համար։
Նպաստ ստանալու համար ծնողը կամ դրա իրավունքն ունեցող անձը պետք է դիմում ներկայացնի երեխայի ծննդյան ամսվանից հետո՝ 12 ամսվա ընթացքում։ Դիմումը ներկայացվում է տարածքային կենտրոն, որտեղ անհրաժեշտ է ներկայացնել նաև օրենքով սահմանված փաստաթղթերը։ Դիմումում ներառվող տվյալների կազմը և անհրաժեշտ փաստաթղթերի ցանկը սահմանում է Հայաստանի Հանրապետության կառավարությունը։
Տարածքային կենտրոնը ներկայացված տվյալների հավաստիությունը ճշտում է 10 աշխատանքային օրվա ընթացքում և կայացնում որոշում՝ նշանակել երեխայի ծննդյան միանվագ նպաստը կամ մերժել դրա նշանակումը։ Մերժման դեպքում դիմողը հինգ աշխատանքային օրվա ընթացքում գրավոր տեղեկացվում է այդ մասին։ Նպաստի նշանակումը կարող է մերժվել, եթե ծնողը չունի նպաստ ստանալու իրավունք կամ դիմումին կից չեն ներկայացվել անհրաժեշտ փաստաթղթերը կամ տվյալները։
Օրենսդրությունը նախատեսում է նաև դեպքեր, երբ ծնողը կարող է կորցնել երեխայի ծննդյան միանվագ նպաստի իրավունքը։ Մասնավորապես, երեխայից հրաժարվելու, երեխային սոցիալական պաշտպանության հաստատությունում տեղավորելու, երեխայի որդեգրվելու կամ երեխայի՝ առանց ծնողական խնամքի մնացած երեխայի կարգավիճակ ձեռք բերելու դեպքում երեխայի ծնողը, բացառությամբ խնամակալի, այլևս չի ունենում այդ նպաստի իրավունքը։ Միևնույն ժամանակ, օրենքով սահմանված պայմանները բավարարելու դեպքում երեխայի խնամակալին նպաստը կարող է նշանակվել և վճարվել։
Երեխայի ծննդյան միանվագ նպաստի իրավունքը դադարում է նաև այն դեպքում, երբ նպաստն արդեն վճարվել է կամ անձը կորցրել է դրա իրավունքը։
Գործող կարգավորումներով երեխայի ծննդյան միանվագ նպաստի չափը կախված է երեխայի հերթական կարգաթվից։ Ներկայում սահմանված են հետևյալ չափերը․
- առաջին և երկրորդ երեխայի ծննդյան դեպքում՝ 300 000 դրամ,
- երրորդ և չորրորդ երեխայի ծննդյան դեպքում՝ 1 000 000 դրամ,
- հինգերորդ և հաջորդ յուրաքանչյուր երեխայի ծննդյան դեպքում՝ 1 500 000 դրամ։
Նշված կարգավորումները վերաբերում են այն երեխաներին, որոնք ծնվել են մինչև 2026 թվականի սեպտեմբերի 1-ը։ 2026 թվականի սեպտեմբերի 1-ից ուժի մեջ մտնող նոր կարգավորումներով նախատեսվում է փոխել նպաստի չափման համակարգը․ երեխայի ծննդյան միանվագ նպաստը սահմանվելու է միասնական չափով՝ 500 հազար դրամ՝ անկախ երեխայի ընտանիքում հերթական կարգաթվից։