ՅԱՐՈՒԹ ՄԱՎԵԱՆ
ՀՅԴ ԼԵՄ-ի «Շ. Մեղրեան» մասնաճիւղ
Հայաստանի Հանրապետութիւնը այսօր կը գտնուի իր անկախութեան շրջանի ամէնէն վճռորոշ փուլերէն մէկուն մէջ: 2020-ի պատերազմը, Արցախի հայաթափումը, տարածաշրջանային ուժերու վերադասաւորումը եւ ներքաղաքական խոր բեւեռացումը ստեղծած են նոր իրականութիւն մը, որուն հետեւանքները երկար տարիներ պիտի շարունակեն ազդել Հայաստանի ապագային վրայ:
Այս պայմաններուն մէջ ընտրութիւնները պարզապէս իշխանափոխութեան կամ իշխանութեան վերարտադրութեան միջոց չեն: Անոնք դարձած են ազգային ուղղութեան ընտրութիւն: Հայաստանի քաղաքացին այսօր ոչ միայն կուսակցութեան մը կամ անձի մը կու տայ իր քուէն, այլ նաեւ կ՛արտայայտէ իր պատկերացումը Հայաստանի ապագային մասին:
Շատերու համար անակնկալ կը թուի, թէ ինչպէ՛ս գործող իշխանութիւնը կը շարունակէ պահպանել զգալի ժողովրդական աջակցութիւն` պատերազմէն, տարածքային կորուստներէն եւ ազգային յուսախաբութենէն ետք: Սակայն քաղաքական իրականութիւնը աւելի բարդ է, քան այն, որ առաջին հայեացքէն կը թուի:
Հասարակութեան որոշ հատուածներ պատերազմներէն, տնտեսական անորոշութենէն եւ երկար տարիներու լարուածութենէն յոգնած` կը նախընտրեն կայունութեան եւ խաղաղութեան խոստումը: Անոնք կը հաւատան, որ նոր բախումներէ խուսափիլը առաջնահերթութիւն է: Միւս կողմէ` ազգային ուժերը կը պնդեն, որ խաղաղութիւնը չի կրնար կառուցուիլ ազգային շահերու, անվտանգութեան եւ պատմական իրաւունքներու հաշուոյն: Անոնց համար պետութեան հիմնական առաքելութիւնը ոչ միայն խաղաղութեան ձգտիլն է, այլ նաեւ` ազգային արժանապատուութեան, ինքնիշխանութեան եւ պետականութեան պաշտպանութիւնը:
Այս հակադրութիւնը նոր երեւոյթ չէ Հայոց պատմութեան մէջ: Տասնիններորդ դարու վերջաւորութեան եւ քսաներորդ դարու սկիզբին եւս գոյութիւն ունէին տարբեր մօտեցումներ հայ ժողովուրդի ապագային վերաբերեալ: Մէկ կողմը կը վստահէր մեծ պետութիւններու խոստումներուն եւ բարեփոխումներու ուղիին, մինչդեռ միւսը կը շեշտէր ինքնակազմակերպման, ազգային պայքարի եւ ինքնապաշտպանութեան անհրաժեշտութիւնը: Ցաւօք, պատմութիւնը բազմիցս ապացուցած է, որ ազգերը չեն կրնար իրենց գոյութիւնը հիմնել միայն արտաքին երաշխիքներու վրայ:
1918-ի մայիսեան հերոսամարտերը եւ Հայաստանի Ա. Հանրապետութեան ստեղծումը ցոյց տուին, որ պետականութիւնը կը կերտուի ազգային կամքով եւ կազմակերպուած ուժով: Սարդարապատի, Բաշ Ապարանի եւ Ղարաքիլիսէի ճակատամարտերուն ընթացքին հայ ժողովուրդը ընտրեց պայքարը` գոյատեւման համար: Այդ սերունդը գիտէր, որ առանց պետութեան` հայութիւնը դատապարտուած է օտարներու որոշումներուն ենթարկուելու:
Այսօր եւս Հայաստանի քաղաքական դաշտին մէջ ընթացող պայքարը խորքին մէջ պետութեան բնոյթի շուրջ վէճ մըն է: Ի՞նչ Հայաստան կ՛ուզենք: Ազգային պետութի՞ւն, որ իր քաղաքականութիւնը կը հիմնէ հայ ժողովուրդի երկարաժամկէտ շահերուն վրայ, թէ՞ պետութիւն մը, որ կը փորձէ գոյատեւել տարածաշրջանային ուժերու միջեւ ժամանակաւոր հաւասարակշռութիւն ստեղծելով:
Արտաքին քաղաքական դաշտին մէջ Հայաստանը կը գտնուի բարդ աշխարհաքաղաքական միջավայրի մը մէջ: Ռուս-ուքրանական պատերազմը արմատապէս փոխեց տարածաշրջանի հաւասարակշռութիւնը: Տասնամեակներ շարունակ Հայաստանի անվտանգային համակարգը մեծապէս կապուած էր Ռուսիոյ, մինչդեռ վերջին տարիներուն կը նկատուի Արեւմուտքի եւ մասնաւորաբար Եւրոպայի հետ աւելի սերտ յարաբերութիւններու ձգտում:
Այս իրադրութիւնը բազմաթիւ հարցադրումներ կը յառաջացնէ: Կարո՞ղ է Հայաստանը դառնալ մրցակցող ուժերու բախման նոր կեդրոն: Կարո՞ղ է երկիրը պահպանել իր ինքնուրոյնութիւնը մեծ պետութիւններու շահերու պայքարին մէջ: Այս հարցումները պարզ քաղաքական բանավէճեր չեն: Անոնք գոյութենական նշանակութիւն ունին հայկական պետականութեան համար:
Միւս կարեւոր հարցը սփիւռքի եւ Հայաստանի յարաբերութիւնն է: Սփիւռքը տասնամեակներ շարունակ եղած է Հայաստանի պաշտպանութեան, զարգացման եւ Հայ դատի պայքարի հիմնական յենարաններէն մէկը: Սակայն վերջին տարիներուն բազմաթիւ սփիւռքահայերու մօտ ստեղծուած է այն տպաւորութիւնը, թէ համահայկական մտածողութիւնը աստիճանաբար կը փոխարինուի նեղ պետական մօտեցումով:
Արցախի պայքարը, Հայոց ցեղասպանութեան միջազգային ճանաչման աշխատանքները եւ հայկական իրաւունքներու պաշտպանութիւնը հիմնականին մէջ իրականացուած են ոչ միայն Հայաստանի, այլ նաեւ հիմնականօրէն ամբողջ սփիւռքի մասնակցութեամբ: Հետեւաբար բնական է, որ այսօր աւելի ու աւելի կը բարձրաձայնուի սփիւռքի քաղաքական մասնակցութեան հարցը:
Եթէ Հայաստանը ամբողջ հայութեան հայրենիքն է, ապա ինչպէ՞ս պէտք է արտայայտուի ամբողջ հայութեան ձայնը: Պէտք է արդեօք քննարկուի՞ սփիւռքի ընտրական մասնակցութեան հարցը: Ի՞նչ ձեւով կարելի է ամրապնդել համահայկական որոշումներու մշակոյթը: Այս հարցերը ապագային աւելի հրատապ պիտի դառնան:
Նման մտահոգութիւններ կը յառաջանան նաեւ Հայ առաքելական եկեղեցւոյ եւ պետութեան յարաբերութիւններուն շուրջ: Դարեր շարունակ, պետականութեան բացակայութեան պայմաններուն մէջ, Եկեղեցին եղած է ազգային ինքնութեան, լեզուի եւ մշակոյթի պահպանման առանցքային հաստատութիւնը: Հետեւաբար պետութեան եւ Եկեղեցւոյ միջեւ լարուածութեան որեւէ աճ շատերու կողմէ կը դիտուի իբրեւ ազգային միասնականութեան մարտահրաւէր:
Արցախի հայաթափումէն ետք նոր վտանգ մը կը սպառնայ նաեւ մեր պատմական ժառանգութեան: Երբ հայկական եկեղեցիներ, վանքեր, խաչքարեր եւ մշակութային յուշարձաններ կը գտնուին ոչնչացման կամ աղաւաղման վտանգի տակ, ժառանգութեան պաշտպանութիւնը կը դառնայ ոչ միայն մշակութային, այլ նաեւ ազգային եւ քաղաքական պայքար:
Հայ ժողովուրդը այսօր կը գտնուի երեք հիմնական ճանապարհներու առջեւ:
Առաջինը ազգային վերականգնման ճանապարհն է, ուր Հայաստանը կը կարողանայ` համախմբել իր ներքին ուժերը, վերականգնել համահայկական միասնականութիւնը եւ ամրապնդել պետականութիւնը:
Երկրորդը շարունակական բեւեռացման ճանապարհն է, ուր ներքին բաժանումները կը խորանան, ազգային համերաշխութիւնը կը տկարանայ, եւ արտաքին դերակատարներու ազդեցութիւնը կ’աւելնայ:
Երրորդը աշխարհաքաղաքական կախուածութիւններու ճանապարհն է, ուր Հայաստանը կը վերածուի մեծ ուժերու շահերու բախման դաշտի:
Որպէս Հայ յեղափոխական դաշնակցութեան երիտասարդ սերունդի անդամներ` մեր պարտականութիւնը միայն անցեալը յիշել կամ ներկան քննադատել չէ: Մեր պարտականութիւնն է շարունակել այն ուղին, զոր սկսան մեր ազգային հերոսները` Խրիմեան Հայրիկը, Քրիստափոր Միքայէլեանը, Ռոստոմը, Զաւարեանը եւ մայիս 28-ի պետականութիւնը կերտած սերունդը:
Անոնք մեզի ժառանգ ձգեցին պարզ, բայց անժամանցելի ճշմարտութիւն մը. պետութիւնը գոյութիւն չունի առանց ազգային գաղափարի, իսկ ազգային գաղափարը կը մեռնի, երբ ժողովուրդը կը հրաժարի իր պատմական առաքելութենէն:
Պատմութիւնը բազմիցս ապացուցած է, որ հայ ժողովուրդը կրնայ կորսնցնել հողեր, իշխանութիւններ եւ ժամանակաւոր յաղթանակներ, բայց երբեք չի պարտուիր, քանի դեռ կը պահպանէ իր ազգային կամքը:
Եւ այդ կամքը այսօր եւս կը մնայ մեր մեծագոյն ուժը, մեր ամէնէն հաստատ երաշխիքը եւ մեր վաղուան Հայաստանի հիմքը:
Այս բոլոր հարցադրումներուն դիմաց կը մնայ մէկ հիմնական հարց, որուն պատասխանէն կախեալ է մեր ազգային ապագան.
«Եթէ հայ ժողովուրդը դադրի առաջնորդուելէ ազգային տեսլականով, ապա ի՞նչ պիտի տարբերակէ Հայաստանը պարզ պետութենէ մը եւ ոչ թէ համազգային հայրենիքէ մը»: