Ապօրինի ծագում ունեցող գույքի բռնագանձման համակարգի բարեփոխում է նախատեսվում

ՀՀ արդարադատության նախարարությունը E-draft միասնական հարթակում հրապարակել է «Ապօրինի ծագում ունեցող գույքի բռնագանձման մասին» օրենքում լրացումներ և փոփոխություններ կատարելու մասին օրենքի նախագիծ։ Փոփոխությունները բխում են ՀՀ Սահմանադրական դատարանի 2025 թվականի ապրիլի 16-ի թիվ ՍԴՈ-1776 որոշումից և ՀՀ հակակոռուպցիոն ռազմավարության պահանջներից։ Նախագիծը նպատակ ունի կատարելագործելու ապօրինի ծագում ունեցող գույքի բռնագանձման ինստիտուտը՝ ներդնելով վաղեմության ժամկետներ, հստակեցնելով բռնագանձման ենթակա գույքերի շրջանակը, բարելավելով դատավարական երաշխիքները և ապահովելով օրենքի նպատակների առավել արդյունավետ իրագործումը։ Iravaban.net-ը ուսումնասիրել է համապատասխան նախագիծը։

ՀՀ Սահմանադրական դատարանի 2025 թվականի ապրիլի 16-ի թիվ ՍԴՈ-1776 որոշումը հիմք է հանդիսացել այս օրենսդրական փոփոխություններին։ Սահմանադրական դատարանը այս որոշմամբ արձանագրել է, որ Օրենքով գույքի բռնագանձման թույլատրելիության ժամանակային սահմանափակում չի նախատեսվում։

Առաջարկվում է սահմանել պաշտոնատար անձի պաշտոնավարման դադարեցումից հետո առավելագույն ժամկետ, որի ընթացքում իրավասու մարմինը կարող է Օրենքի 5-րդ հոդվածի 1-ին մասի 5-րդ և 6-րդ կետերով նախատեսված հիմքերով ուսումնասիրություն սկսել պաշտոնատար անձին պատկանող գույքի առնչությամբ։ Մասնավորապես, Նախագծով առաջարկվում է սահմանել, որ Օրենքի 5-րդ հոդվածի հոդվածի 1-ին մասի 5-րդ և 6-րդ կետերով նախատեսված հիմքերով իրավասու մարմինը կարող է ուսումնասիրություն սկսել պաշտոնատար անձի՝ Օրենքի 3-րդ հոդվածի 1-ին մասի 11-րդ կետով նախատեսված վերջին պաշտոնը դադարեցնելուց հետո 10 տարվա ընթացքում։

Նախագծի հիմնավորման մեջ նշվում է, որ Սահմանադրական դատարանի որոշումից հետո պրակտիկայում առաջ են եկել տարաբնույթ մեկնաբանություններ՝ տարբեր հիմքերով սկսված ուսումնասիրությունների դեպքում բռնագանձման ենթակա գույքերի շրջանակի վերաբերյալ։ Նախագիծը հստակեցնում է հանցավորության դեմ պայքարի (1-4 հիմքեր) և կոռուպցիայի դեմ պայքարի (5-6 հիմքեր) նպատակները։ Ներդնում է կարևոր նորություն՝ պաշտոնատար անձի հետ փոխկապակցված անձից գույք բռնագանձելու համար լրացուցիչ նախապայման, որով դատարանը պետք է առավել հավանական համարի, որ գույքի ձեռքբերումը պայմանավորված է պաշտոնատար անձի՝ համապատասխան պաշտոնը զբաղեցնելու հանգամանքով։

Նախագծով առաջարկում է նախատեսել, որ հանցավորության դեմ պայքարի նպատակով (ուսումնասիրությունը Օրենքի 5-րդ հոդվածի 1-ին մասի 1-4-րդ կետերով նախատեսված հիմքերից որևէ մեկով սկսված լինելու դեպքում) գույքը ենթակա է բռնագանձման, եթե առավել հավանական է, որ այն ձեռք է բերվել անձի հանցավոր վարքագծի արդյունքում։ Նախագծով առաջարկվում է նաև սահմանել, որ ուսումնասիրությունը Օրենքի 5-րդ հոդվածի 1-ին մասի 5-րդ կամ 6-րդ կետերով նախատեսված հիմքերից որևէ մեկով սկսված լինելու դեպքում պաշտոնատար անձից կամ պաշտոնատար անձի հետ փոխկապակցված անձից բռնագանձման ենթակա է պաշտոնատար անձի կողմից Օրենքի 3-րդ հոդվածի 1-ին մասի 11-րդ կետով նախատեսված պաշտոնը ստանձնելուց հետո ձեռք բերված գույքը։ Այս կարգավորումն ուղղակիորեն բխում է Սահմանադրական դատարանի այն դիրքորոշումից, որ կոռուպցիայի դեմ պայքարի նպատակի շրջանակներում բռնագանձման ենթակա կարող է լինել բացառապես անձի կողմից համապատասխան պաշտոնը ստանձնելուց հետո ձեռք բերված գույքը։

Նախագծով կարևորվել է նաև Սահմանադրական դատարանի այն դիրքորոշումը, որ օրենքի երկու նպատակները չեն բացառում և փոխլրացնում են միմյանց, ինչը նշանակում է, որ ուսումնասիրությունը սկսելու պահին կարող է առկա լինել Օրենքի նպատակներից միայն մեկը, իսկ հետագայում կարող են ի հայտ գալ տվյալներ՝ Օրենքի նաև մյուս նպատակի առկայության վերաբերյալ։ Այդ դեպքերում Օրենքի նպատակներից մեկով, օրինակ՝ հանցավորության դեմ պայքարի նպատակով սկսված ուսումնասիրությունը սկսում է ներառել նաև մյուս նպատակը՝ կոռուպցիայի դեմ պայքարը, ինչը նշանակում է, որ հետագայում գույքը ևս կարող է բռնագանձվել երկու նպատակների շրջանակներում, այսինքն՝ բռնագանձման ենթակա կլինի ինչպես հանցավոր վարքագծի արդյունքում ձեռք բերված, այնպես էլ պաշտոնը ստանձնելուց հետո ձեռք բերված ապօրինի ծագում ունեցող գույքը։ Գործնականում հնարավոր է նաև իրավիճակ, որ ուսումնասիրությամբ ի սկզբանե հետապնդվող նպատակը վերափոխվում է մյուս նպատակին, այսինքն՝ նպատակներից մեկը դադարում է առկա լինել, մյուս նպատակը շարունակում է գոյություն ունենալ։ Ելնելով վերոգրյալից՝ Նախագծով առաջարկվում է սահմանել, որ ուսումնասիրությունը Օրենքի 5-րդ հոդվածի 1-ին մասի 1-4-րդ կետերով նախատեսված հիմքերից որևէ մեկով սկսված լինելու դեպքում պաշտոնատար անձից կամ պաշտոնատար անձի հետ փոխկապակցված անձից բռնագանձման ենթակա է պաշտոնատար անձի՝ համապատասխան պաշտոնը ստանձնելուց հետո ձեռք բերված ապօրինի ծագում ունեցող գույքը:

Նախագծով առաջարկվում է նաև նախատեսել պաշտոնատար անձի հետ փոխկապակցված անձին պատկանող գույքի բռնագանձման լրացուցիչ նախապայման՝ սահանմանելով, որ այս դեպքերում ապօրինի ծագում ունեցող գույքը ոչ միայն պետք է ձեռք բերված լինի պաշտոնատար անձի՝ համապատասխան պաշտոնը ստանձնելուց հետո, այլև բոլոր դեպքերում դատարանը պետք է առավել հավանական համարի, որ այդ գույքի ձեռքբերումը պայմանավորված է պաշտոնատար անձի՝ համապատասխան պաշտոնը զբաղեցնելու հանգամանքով։

2.3. Նախագծով առաջարկվում է հստակեցնել Օրենքով նախատեսված որոշ հասկացությունների բովանդակությունը։ Հաշվի առնելով, որ Օրենքի 5-րդ հոդվածի 1-ին մասի 5-րդ և 6-րդ կետերով նախատեսված հիմքերով ուսումնասիրություն կարող է սկսվել միայն այն դեպքում, երբ անձը պաշտոնատար անձ է (կամ նրա հետ փոխկապակցված անձ), ուստի Օրենքով պաշտոնատար անձ հասկացության սահմանների հստակեցումը ունի էական նշանակություն։ Այսպես, Օրենքի 3-րդ հոդվածի 1-ին մասի 11-րդ կետի համաձայն՝ պաշտոնատար անձ է այն անձը, որն իր զբաղեցրած պաշտոնի ուժով ուսումնասիրություն սկսելու պահին «Հանրային ծառայության մասին» օրենքի գործող խմբագրության իմաստով հանդիսանում է հայտարարագիր ներկայացնելու պարտականություն ունեցող անձ կամ անձ, որն զբաղեցրել է այդպիսի պաշտոն կամ անձ, որն զբաղեցրել է այդպիսի պաշտոնին համարժեք պաշտոն։ Անձը համարվում է համարժեք պաշտոն զբաղեցրած, եթե իր իրականացրած գործառույթներին նույնական կամ նմանատիպ գործառույթներ իրականացնող անձն ուսումնասիրությունն սկսելու պահին «Հանրային ծառայության մասին» օրենքի գործող խմբագրության իմաստով հանդիսանում է հայտարարագիր ներկայացնելու պարտականություն ունեցող անձ։

«Հանրային ծառայության մասին» օրենքի 34-րդ հոդվածի 1.1-ին մասի համաձայն՝ սույն օրենքի իմաստով՝ հայտարարատու պաշտոնատար անձինք են համարվում նաև պետական և համայնքային ոչ առևտրային կազմակերպությունների, պետության կողմից հիմնադրված հիմնադրամների, 50 և ավելի տոկոս Հայաստանի Հանրապետության և համայնքի մասնակցությամբ առևտրային կազմակերպության գործադիր մարմնի ղեկավարները (կոլեգիալ գործադիր մարմնի անդամները), որոնք օրենսդրությամբ սահմանված հիմքերի առկայության դեպքում Կոռուպցիայի կանխարգելման հանձնաժողովի պահանջով ներկայացնում են գույքի, եկամուտների, շահերի և ծախսերի իրավիճակային հայտարարագիր:

«Կոռուպցիայի կանխարգելման հանձնաժողովի մասին» օրենքի 25-րդ հոդվածի 7-րդ մասի 2-րդ կետի համաձայն՝ (…) Հանձնաժողովն իրավասու է «Հանրային ծառայության մասին» օրենքի իմաստով հայտարարատուի հետ մերձավոր ազգակցությամբ կամ խնամիությամբ կապված անձից, հայտարարագրված կամ հայտարարագրման ենթակա գործարքի կողմ հանդիսացող յուրաքանչյուր անձից կամ այն անձից, որին սեփականության իրավունքով կարող է պատկանել հայտարարատուի կողմից փաստացի տիրապետվող կամ օգտագործվող անշարժ գույքը, տրանսպորտային միջոցը կամ «Հանրային ծառայության մասին» օրենքի իմաստով թանկարժեք գույքը, պահանջելու ներկայացնել գույքի և եկամուտների իրավիճակային հայտարարագիր, եթե վերը նշված կասկածները կարող են փարատվել իրավիճակային հայտարարագրով ներկայացնելու ենթակա տվյալների վերլուծությամբ: (…):

Այսպիսով, ներպետական օրենսդրությունը նախատեսում է հայտարարատու պաշտոնատար անձանց երկու կատեգորիա. անձինք, որոնք զբաղեցրած պաշտոնի ուժով ներկայացնում են պաշտոնի ստանձնման, տարեկան, պաշտոնի դադարեցման հայտարարագրեր, և անձինք, որոնք «Հանրային ծառայության մասին» օրենքով և «Կոռուպցիայի կանխարգելման հանձնաժողովի մասին» օրենքով նախատեսված դեպքերում և կարգով Կոռուպցիայի կանխարգելման հանձնաժողովի պահանջով ներկայացնում են գույքի, եկամուտների, շահերի և ծախսերի իրավիճակային հայտարարագիր։

Օրենքի 3-րդ հոդվածի 1-ին մասի 11-րդ կետով նախատեսված պաշտոնատար անձ հասկացությունը պարունակում է նշում հայտարարագիր ներկայացնելու պարտականություն ունեցող անձանց մասին, և սահմանված չէ բացառություն իրավիճակային հայտարարագիր ներկայացնելու պարտականություն ունեցող անձանց մասով։ Այս պայմաններում նորմի տառացի մեկնաբանությունը կարող է հանգեցնել նրան, որ իրավիճակային հայտարարագիր ներկայացնելու պարտականություն ունեցող անձանց պատկանող գույքի առնչությամբ ևս կարող են սկսվել ուսումնասիրություններ, մինչդեռ ակնհայտ է, որ դա չի բխում օրենսդրի նպատակներից և օրենքի տրամաբանությունից՝ հաշվի առնելով, որ իրավիճակային հայտարարագիր կարող է պահանջվել, օրինակ, հայտարարագրման ենթակա գործարքի կողմ հանդիսացող յուրաքանչյուր անձից կամ այն անձից, որին սեփականության իրավունքով կարող է պատկանել հայտարարատուի կողմից փաստացի տիրապետվող կամ օգտագործվող գույք։

Ելնելով վերոգրյալից՝ Նախագծով առաջարկվում է հստակեցնել Օրենքով նախատեսված պաշտոնատար անձ հասկացության բովանդակությունը՝ հստակ սահմանելով, որ իրավիճակային հայտարարագիր ներկայացնելու պարտականություն ունեցող անձինք Օրենքի իմաստով պաշտոնատար անձ չեն։

Օրենքով սահմանված հասկացությունների շրջանակում նախատեսվող մյուս փոփոխությունը վերաբերում է շուկայականից էականորեն ցածր գին հասկացությանը։ Այսպես, Օրենքի 3-րդ հոդվածի 1-ին մասի 5-րդ կետի գ ենթակետի համաձայն՝ անձին պատկանող գույքի է այն գույքը, որը ուսումնասիրվող ժամանակահատվածում տվյալ անձն անհատույց կամ փաստացի անհատույց կամ շուկայականից էականորեն ցածր գնով փոխանցել է այլ անձի։

Գործնականում խնդրահարույց է գնահատել՝ արդյոք իրավաբանական անձում մասնակցության օտարման դեպքերում գործարքի հատուցման արժեքը շուկայականից էականորեն ցածր է, թե ոչ։ Սա պայմանավորված է նրանով, որ Իրավասու մարմինը ուսումնասիրության փուլում չունի իրավաբանական անձում մասնակցության արժեքի պարզման նպատակով անհրաժեշտ տեղեկատվություն ձեռք բերելու բավարար հնարավորություններ:

Մասնավորապես, թեև Օրենքի 11-րդ հոդվածի 1-ին մասի 2-րդ կետի համաձայն՝ ուսումնասիրություն իրականացնելու և հայց հարուցելու նպատակով իրավասու մարմինն իրավունք ունի ֆիզիկական և իրավաբանական անձանցից պահանջելու և ստանալու իրենց տիրապետության ներքո գտնվող տեղեկություններ և փաստաթղթեր, սակայն իրավաբանական անձի կողմից Իրավասու մարմնի պահանջով նման տեղեկատվության չտրամադրումը չի հանգեցնում իրավական որևէ հետևանքի, որպիսի հանգամանքով պայմանավորված իրավաբանական անձինք կարող են չտրամադրել (գործնականում բազմաթիվ դեպքերում չեն տրամադրում) անհրաժեշտ այն փաստաթղթերը, որոնց հիման վրա կարող է պարզվել մասնակցության գինը:

Ընդ որում, նշված դեպքերում Իրավասու մարմինը կարող է ներկայացնել միայն բաժնեմասի ձեռքբերման արժեքի չափով գումարի բռնագանձման պահանջ, որը, ըստ էության, չի կարող ծառայել Օրենքով սահմանված նպատակի իրագործմանը՝ հաշվի առնելով, որ գործնականում միլիոնավոր կամ միլիարդավոր դրամների շրջանառություն ունեցող և խոշոր շահույթներ բաշխող ընկերությունների բաժնեմասերն օտարվում են բաժնեմասի ձևական անվանական արժեքով (50.000, 10.000 կամ նույնիսկ 1.000 ՀՀ դրամով):

Նույնիսկ այն դեպքերում, երբ Իրավասու մարմինը տիրապետում է ընկերության որոշ փաստաթղթերի, բաժնեմասի գնի պարզման խնդիրները կարող են առաջանալ նաև այն հանգամանքով պայմանավորված, որ այդպիսի փորձաքննությունն իր բնույթով բարդ է և ժամանակատար:

Հաշվի առնելով վերոգրյալը՝ Նախագծով առաջարկվում է սահմանել, որ իրավաբանական անձում մասնակցության շուկայական արժեքի վերաբերյալ տվյալների բացակայության դեպքում շուկայականից էականորեն ցածր գին է համարվում գործարքի հատուցման արժեքը, որը 80 և ավելի տոկոսով ցածր է գործարքի կնքման պահին իրավաբանական անձի զուտ ակտիվների՝ մասնակցության չափին համապատասխան արժեքից։ Գործնականում սա կնշանակի, որ այն դեպքում, երբ իրավաբանական անձում մասնակցության շուկայական արժեքի վերաբերյալ տվյալները բացակայում են, և իրավաբանական անձում 100 տոկոս մասնակցությունը օտարվում է դրա զուտ ակտիվների արժեքից 80 և ավելի տոկոսով ցածր արժեքով, ապա դա կդիտարկվի որպես շուկայականից էականորեն ցածր գնով օտարված (կամ ձեռքբերված) գույք։ Այն դեպքերում, երբ իրավաբանական անձում մասնակցությունը կազմում է, օրինակ, ընդհանուր մասնակցության 50 տոկոսը, ապա դրա օտարման դեպքում գործարքի հատուցման արժեքը կհամարվի շուկայականից էականորեն ցածր, եթե այն 80 և ավելի տոկոսով ցածր է իրավաբանական անձի զուտ ակտիվների արժեքի 50 տոկոսից։

Օրենքի գործող կարգավորումների համաձայն՝ ուսումնասիրության վերաբերյալ եզրակացություն կազմելիս իրավասու մարմինը դրանում ներառում է նաև Օրենքի իմաստով անձին պատկանող գույքի համադրումն այդ գույքի ձեռքբերման համար օգտագործված՝ իրավասու մարմնին հայտնի օրինական եկամուտների հետ։ Նախագծով առաջարկվում է լրացումներ կատարել՝ առավել հստակ նախատեսելով, թե ինչպես պետք է իրականացվի այդ համադրումը, եթե գույքը ձեռք է բերվել շուկայականից էականորեն ցածր գնով։ Սա պայմանավորված է պրակտիկայում հաճախ հանդիպող այն իրավիճակներով, երբ անձինք ձևական պայմանագրային արժեքով ոչ թե օտարում, այլ ձեռք են բերում գույքեր (օրինակ՝ ձեռք են բերում 50 միլիոն ՀՀ դրամ արժողությամբ տրանսպորտային միջոց, սակայն հաշվառման-քննական բաժնում կնքվող տիպային պայմանագրում նշում են, որ ավտոմեքենան գնել են 1 միլիոն ՀՀ դրամով)։ Նման դեպքերում առաջանում է այդ գույքի օրինականությունը գնահատելու խնդիր, քանի որ Օրենքն, ըստ էության, չի նախատեսում նման գույքերի ձեռքբերման պահին ողջամիտ արժեք պարզելու և ձեռքբերումն այդպիսի արժեքով հաշվարկելու լիազորություն։

Միևնույն ժամանակ, ելնելով անձի իրավունքների համակողմանի պաշտպանության անհրաժեշտությունից՝ Նախագծով առաջարկվում է սահմանել, որ անձը կարող է հերքել գույքը շուկայական արժեքով ձեռք բերված լինելու կանխավարկածը՝ ներկայացնելով գույքը շուկայականից տարբերվող արժեքով ձեռք բերված լինելու վերաբերյալ ապացույցներ։ Անձի կողմից այդպիսի ապացույցներ ներկայացվելու դեպքում գույքի ձեռքբերման համար օգտագործված՝ իրավասու մարմնին հայտնի օրինական եկամուտները կարող են համադրվել անձի կողմից ներկայացված ապացույցներով հիմնավորված արժեքի հետ։