Սեփականության իրավունքը ՀՀ-ում սահմանադրորեն պաշտպանված իրավունք է։ Այնուամենայնիվ, բացառիկ դեպքերում օրենքը նախատեսում է սեփականության օտարման հնարավորություն՝ հանրության գերակա շահերի ապահովման նպատակով։ Նման օտարումն իրականացվում է միայն օրենքով սահմանված խիստ պայմանների և ընթացակարգերի պահպանմամբ։
Այս հարաբերությունները կարգավորվում են «Հանրության գերակա շահերի ապահովման նպատակով սեփականության օտարման մասին» ՀՀ օրենքով, որը սահմանում է հանրության գերակա շահ ճանաչելու, սեփականության օտարման, փոխհատուցման տրամադրման, ինչպես նաև սեփականատերերի իրավունքների պաշտպանության նյութական և ընթացակարգային հիմքերը։
Միաժամանակ հարկ է նշել, որ 2026 թվականի փետրվարի 11-ին ընդունված ՀՕ-28-Ն օրենքով նշված իրավական ակտում կատարվել են մի շարք էական փոփոխություններ և լրացումներ, որոնք վերանայել են առանձին դրույթների բովանդակությունը, հստակեցրել ընթացակարգերը և որոշ դեպքերում փոփոխել նախկին կարգավորումների ծավալն ու կիրառման շրջանակը։
Ուստի, իրավահարաբերությունների գնահատման և կիրառելի նորմերի մեկնաբանության ժամանակ անհրաժեշտ է առաջնորդվել օրենքի գործող՝ փոփոխություններով ուժի մեջ մտած խմբագրությամբ։
Սահմանադրական հիմքեր․
Հանրության գերակա շահերի ապահովման նպատակով սեփականության օտարումը թույլատրելի է միայն, եթե միաժամանակ պահպանվում են հետևյալ պայմանները՝
- օտարումը կատարվում է օրենքով սահմանված բացառիկ դեպքերում և կարգով,
- սեփականատիրոջը տրամադրվում է նախնական և համարժեք փոխհատուցում։
Փոխհատուցումը պետք է վճարվի մինչև սեփականության իրավունքի փոխանցումը և համարժեք լինի օտարվող գույքի շուկայական արժեքին։
Ի՞նչ է համարվում հանրության գերակա շահ․
Օրենքով սահմանված է, որ գերակա հանրային շահ կարող է հետապնդել, մասնավորապես, հետևյալ նպատակները՝
- պետության պաշտպանության և անվտանգության ապահովում,
- միջազգային պարտավորությունների կատարում,
- պատմամշակութային արժեքների և հատուկ պահպանվող տարածքների ստեղծում կամ պահպանում,
- շրջակա միջավայրի պաշտպանություն,
- կրթության, առողջապահության, սպորտի, գիտության և մշակույթի զարգացում,
- ենթակառուցվածքային (էներգետիկ, տրանսպորտային, ջրամատակարարման և այլ) համապետական կամ համայնքային կարևոր ծրագրերի իրականացում,
- անձանց կյանքի, առողջության կամ սեփականության պաշտպանություն,
- արտակարգ իրավիճակների կանխում կամ հետևանքների վերացում։
Միևնույն ժամանակ, պետական կամ տեղական բյուջեի լրացուցիչ եկամուտների ապահովումը ինքնին չի կարող համարվել հանրության գերակա շահ։
- Եթե կառավարության որոշմամբ ճանաչված նպատակը չի սկսվում իրականացվել յոթ տարվա ընթացքում, ապա այն չի կարող համարվել գերակա շահ։
Ի՞նչ գույք է ենթակա օտարման․
Եթե օտարվում է հողամաս, ապա դրա հետ միասին օտարվում են նաև հողամասի վրա գտնվող շենքերը, շինությունները և այլ բարելավումները։ Եթե օտարվում է շենք կամ շինություն, ապա օտարման են ենթակա նաև դրա սպասարկման համար անհրաժեշտ հողամասերը։
Մասնակի օտարման դեպքում սեփականատերը կարող է պահանջել նաև մնացած մասի օտարում, եթե՝
- մնացած մասը կորցրել է իր տնտեսական նշանակությունը,
- մնացած մասը աննշան է (երբ օտարվում է ամբողջ գույքի առնվազն 75%-ը),
- օտարման հետևանքով մնացած մասի շուկայական արժեքը նվազել է առնվազն 25%-ով։
Այս պահանջը պետք է ներկայացվի կառավարության որոշումն ուժի մեջ մտնելուց հետո երկամսյա ժամկետում։
Կառավարության որոշումը․
Սեփականության օտարումը հնարավոր է միայն այն դեպքում, երբ Հայաստանի Հանրապետության կառավարությունը համապատասխան որոշմամբ տվյալ նպատակը ճանաչել է հանրության գերակա շահ։
Որոշումը կարող է ընդունվել միայն այն դեպքում, եթե՝
- նպատակը համապատասխանում է օրենքով սահմանված հանրային շահի հիմքերին,
- հանրային շահը գերակայում է սեփականատիրոջ շահին,
- նպատակը չի կարող իրագործվել առանց տվյալ գույքի օտարման,
- օտարումը չի պատճառում չհիմնավորված վնաս,
- գույքը կօգտագործվի բացառապես ճանաչված նպատակով,
- ձեռքբերողը պետությունն է, համայնքը կամ օրենքով թույլատրելի այլ սուբյեկտ։
- Որոշման նախագիծը ենթակա է հանրային քննարկման։ Որոշումը պարտադիր հրապարակվում է հրապարակային ծանուցումների պաշտոնական կայքում և պատշաճ կերպով ուղարկվում է սեփականատիրոջը։
Ընթացակարգային երաշխիքներ․
- Օտարվող գույքի վերաբերյալ տվյալները գրանցվում են իրավական կադաստրում։
- Սեփականատերը տեղեկացվում է որոշման մասին։
- Կազմվում է գույքի նկարագրության արձանագրություն՝ սահմանված կարգով և տեխնիկական միջոցների կիրառմամբ։
- Սեփականատերը կամ գույքային իրավունք ունեցող անձինք կարող են արձանագրությունը բողոքարկել մեկ ամսվա ընթացքում։
- Եթե որոշումը ճանաչվում է ուժը կորցրած կամ անվավեր, համապատասխան գրառումները վերացվում են։
Կարևոր իրավական շեշտադրումներ․
- Օտարումը կարող է իրականացվել միայն համաչափության և անհրաժեշտության սկզբունքների պահպանմամբ։
- Հանրության գերակա շահը պետք է լինի փաստարկված և հիմնավորված։
- Սեփականատիրոջ իրավունքների պաշտպանությունը մնում է առաջնային, ներառյալ՝ դատարան դիմելու իրավունքը։