«Մենք հիմա դուրս չենք գա, կսպասենք՝ լույսը բացվի»։ Հեռախոսազրույցի այս մի նախադասությունը լսեցի. ցատկեցի անկողնուցս։ «Այսի՞նք, կսպասենք լույսը բացվի»…
Նոյեմբերի իննի ամբողջ օրը սովորական օր էր, արդեն սովորական դարձած պատերազմական օր, կարելի է ասել՝ առօրյա։
Առավոտից մեր տունը մարդաշատ էր. պատերազմի ընթացքում Քարվաճառում մնացած մարդկանց միակ մխիթարությունն իրար հետ լինելն էր։ Առավոտից մեր տուն եկավ ձյաձ Գրիշան՝ Հյուսիսային Արցախից տեղահանված մի ուժեղ մարդ, ով պատերազմի հենց առաջին օրը կորցրել էր որդուն։ Ավագը Քարվաճառի ամենափորձառու և անվախ զինվորական վարորդն էր, ով իր ՈՒՐԱԼ-ով անհավանական տեղեր էր հասնում։ Ճակատագրի հեգնանքով պատերազմի սկիզբն ազդարարած առաջին պայթյունի բեկորներն Ավագին գտել էին ոչ թե դիրքերում, այլ՝ իր զորամասում։
Ձյաձ Գրիշան իրեն պինդ էր պահում. մտածում էր մյուս երեխաների, թոռների մասին։
Նոյեմբերի 9-ի առավոտյան մեզ (ինձ ու ամուսնուս) հարցրեց. «Դուք գիտակ մարդիկ եք, ասեք, ի՞նչ անեմ, անասունները թողե՞մ, թե՞ տանեմ»։ Մենք, միամիտ լավատեսությամբ պատսպարված «գիտակներս», վստահաբար ասացինք. «Ձյաձ Գրիշ, ինչ հանել, «հաղթելու ենք», էսօր-վաղը բոլորը հետ են գալու»։
Ձյաձ Գրիշան, որ մեր տարիքներն իրար գումարած, ու մի բան էլ ավելի, կյանքի փորձ ուներ, չհամակվեց մեր լավատեսությամբ. կորած հայացքով մի քիչ էլ նստեց մեր խոհանոցում ու գնաց։
Օրվա ընթացքում ես անցա իմ սովորական գործերին։ Այդ օրերին Քարվաճառում շատ բան չկար անելու։ Երկու սուրբ պարտականություն ունեինք. կերակրել ընտանի կենդանիներին, որոնց տերերը ռազմաճակատում էին, իսկ ընտանիքի կանայք ու երեխաները՝ Հայաստանի ավելի ապահով վայրերում և հաց ու գաթա թխել։ Ես, որևէ բան թխելուց բավականին հեռու մարդ, այդ օրերին անվերջ հաց ու գաթա էի թխում։ Խանութները, բնականաբար, փակ էին, իսկ մենք բավականաչափ ալյուր ու շաքարավազ ունեինք։
Հաց ու գաթա էի թխում ու կարևոր առաքելություն իրականացնող մարդու վստահությամբ դրանք տանում-հասցնում էի քաղաքի մյուս ծայրը, որտեղ հիմնականում միայնակ մնացած տղամարդիկ էին։
Նոյեմբերի իննի ցերեկը շատ չէր տարբերվում պատերազմի մյուս օրերից։ Միակ տարբերվող բանը Քարվաճառում ավելացած ավտոմեքենաների հոսքն էր։ Մեծաթիվ մեքենաներ Ստեփանակերտից ու Արցախի մյուս բնակավայրերից Քարվաճառով դուրս էին գալիս դեպի Հայաստանի Հանրապետություն։ Կատակ էինք անում. եթե ավտոյի տակ չընկնենք, Քարվաճառում ուրիշ վտանգ չկա։ Դեռ չէինք հասկանում, որ Արցախը Քարվաճառով դատարկվում է։ Դեռ չգիտեինք, թե ինչպես ենք հիշելու նոյեմբերի ինը։
Քաղաքի ներքևի մասում հանդիպեցինք Արթուրին. բարեհոգի մեր ընկերոջը, որ այդ օրերին Քարվաճառ եկող մեքենաների անվադողերն էր փչում-կարգի բերում։ Ասաց. «Եկեք սուրճ խմենք»։ «Չէ, Արթուր-, ասացի,-վաղը կգանք, էսօր տուն բարձրանանք»։
Պատերազմի օրերին Քարվաճառում ամենամեծ վտանգը դիվերսիայի վտանգն էր։ Գրեթե ամեն օր զորամասի աշխատակիցները կապ էին տալիս. «Դիվերսիայի վտանգ կա, հավաքվեք զորամասի տարածքում»։ Քարվաճառում մնացած բնակչությունը, մի քանի տասնյակ մարդ, այդ թվում՝ մոտ մեկ տասնյակ կանայք, հավաքվում էինք զորամասի տարածքում։ Չգիտեի, թե ինչ ենք անելու, եթե դիվերսիա լինի։ Ամեն դեպքում, միասին լինելն ուժ էր տալիս։
Այն օրերին, երբ տանն էինք գիշերում, ես քնում էի։ Ամեն ինչին դիմանում էի, բացի չքնելուն։ Քնում էի անհանգիստ, շորերս հագիս, բայց քնում էի։
Նոյեմբերի իննի գիշերը ևս քնած էի։ Վեր թռա ամուսնուս հեռախոսազրույցից. «Մենք հիմա դուրս չենք գա, կսպասենք՝ լույսը բացվի»։ Ցատկեցի անկողնուցս. «Այսի՞նքն, հիմա դուրս չենք գա, կսպասենք՝ լույսը բացվի»։ Մենք իրար խոսք էինք տվել, որ Քարվաճառից դուրս կգանք միայն ամենավերջում։ 2020 թվականի նոյեմբերի իննի գիշերը, ես, արագ սրտխփոցով տեղիցս ցատկելով, դեռ չգիտեի, որ դա ամենավերջն է։
Ամուսինս ասաց. «Ստորագրել է, ամեն ինչ հանձնել է»։ «Մեր տո՞ւնն էլ»։ «Հա, մեր տունն էլ»։
Վեր կացա, վերջին անգամ սուրճ եփեցի մեր տանը։
…Այս տարի որոշել էինք ավարտել տան ներքին հարդարանքի վերջին գործերը. տունը երկար էինք կառուցել։ Տանն ամեն ինչ դեռ իր տեղում չէր, ու միևնույն ժամանակ ամեն ինչ այնքան իր տեղում էր։ Ձմեռվա փայտը պատվիրել էինք հենց սեպտեմբերի 27-ի նախօրեին, չհասցրին բերել…
…Մեծ հողամասում փոքրիկ այգին մշակված էր. այս տարի վարդը սիրուն էր բացվել։ Փոքրիկ հյուրատունը՝ հենց ձորի բերանին, գրեթե իրականություն էր։ Քարվաճառն սկսել էր շատ հյուրեր ընդունել։
…Աշակերտներիս խոստացել էի, որ իրենց վերադարձին մեծ ծառատունկ ենք անելու Քարվաճառում՝ ադրբեջանցիների վառած ծառերի փոխարեն։ Վիքիակումբում ամեն ինչ պատրաստ էր, երեխաներին էր սպասում…
Սթափվեցի մտքերից. սուրճը սառում էր. առջևում բարդ, չլուսացող գիշեր էր ու նույնքան բարդ, չլուսացող կյանք։
Սուրճի հետ Քարվաճառի վերջին գիշերը խմեցինք մեր երազանքները, ութ տարվա մեր երջանկությունը, անթիվ անգամներ կրկնած «հաղթելու ենք»-ները, մեր կյանքը։
Կուլ չգնաց. Քարվաճառում խմած վերջին սուրճը մեր կոկորդին է։ Նոյեմբերի տասին առավոտը Քարվաճառում չբացվեց։ Մենք Արթուրի տուն էլ չգնացինք։
Քարվաճառում նոյեմբերի տասին «վաղը» կորավ ստորագրված մի խայտառակության ու տանուլ տված հայրենիքի արանքում։
Թամարա Գրիգորյան