Նիկոլ Փաշինյանի գլխավորությամբ բռնագանձված ակտիվների կառավարման հայեցակարգի քննարկումն այս առումով կարևոր քաղաքական հանգրվան է։ Կառավարությունը նախատեսում է ստեղծել կառավարման միասնական համակարգ և էլեկտրոնային ռեեստր։ Նախաձեռնությունը վաղուց հասունացած անհրաժեշտություն է։ Ապօրինի ծագում ունեցող գույքի վերադարձի քաղաքականությունը հասել է այն փուլին, երբ պետությունը պարտավոր է հստակ ներկայացնել վերադարձված հարստության տնտեսական և հանրային ճակատագիրը։
2020 թվականին ընդունված օրենքը Հայաստանի իրավական համակարգում բացեց նոր հնարավորություն։ Պետությունը ստացավ քաղաքացիական վարույթով ապօրինի ծագում ունեցող գույքի բռնագանձում պահանջելու գործիք։ Սակայն օրենքի ընդունումից վեց տարի անց հասարակությունն իրավունք ունի տեսնելու դրա չափելի արդյունքը։
Պետական գույքի կառավարման կոմիտեի օգոստոս ամսվա տվյալները որոշակի պատկերացում տալիս են։ 2023-2026 թվականներին Գլխավոր դատախազությունից կոմիտեին է փոխանցվել 45 անշարժ գույք, երկու տրանսպորտային միջոց, 2000 բաժնետոմս և 264 հազար դոլարի պահանջի իրավունք։ Անշարժ գույքի մի մասն ամրացվել է պետական մարմինների, մյուսների տնօրինման գործընթացները շարունակվում են։
Այս թվերը կարևոր են։ Սակայն դրանց հետևում դեռ բացակայում է ամբողջական տնտեսական պատկերը։ Ի՞նչ շուկայական արժեք ունեն վերադարձված ակտիվները, ի՞նչ եկամուտ են ապահովել, ինչքա՞ն է արժեցել դրանց պահպանումը, և ի՞նչ հանրային արդյունք է տվել յուրաքանչյուր որոշում։ Միասնական ռեեստրը պետք է պատասխանի հենց այս հարցերին։
Պատմությունը նման քաղաքականության բավական հարուստ փորձ ունի։ Իտալիայում մաֆիայից բռնագրավված գույքի մի մասը փոխանցվեց համայնքներին, հասարակական կազմակերպություններին և սոցիալական նախաձեռնություններին։ Հանցավոր կապիտալի նախկին խորհրդանիշները դարձան հանրային օգտագործման տարածքներ։ Այդ փորձի քաղաքական իմաստը սեփականության վերադարձի միջոցով հասարակական հարաբերությունների վերականգնումն էր։ Պետությունը հանցավոր կառույցներից հետ էր վերցնում նաև նրանց տնտեսական ազդեցության աղբյուրները։
Հայաստանի համար այս մոտեցումը հատկապես արդիական է։ Նախկինում արտոնյալ դիրքով ձեռք բերված գույքը կարող է ծառայել կրթությանը, առողջապահությանը, համայնքային ենթակառուցվածքներին, պետական հաստատություններին կամ ապահովել բյուջետային լրացուցիչ եկամուտ։ Յուրաքանչյուր ակտիվի տնօրինումը պահանջում է տնտեսական հիմնավորում, անկախ գնահատում և հանրային վերահսկողություն։
Այստեղ առկա է նաև լուրջ քաղաքական վտանգ։ Բռնագանձված գույքի շուրջ կարող է ձևավորվել արտոնությունների նոր համակարգ։ Անթափանց աճուրդները, անհասկանալի վարձակալությունները, պետական կառույցներին գույքի անհիմն փոխանցումները կարող են վերարտադրել նախկին կառավարման արատները։ Հակակոռուպցիոն քաղաքականության հեղինակությունը կախված է նաև վերադարձված սեփականության հետագա ճակատագրից։
Այդ պատճառով միասնական ռեեստրը պետք է ունենա հանրությանը հասանելի ամբողջական տեղեկատվություն՝ գույքի գնահատված արժեքի, իրավական կարգավիճակի, պահպանման ծախսերի, օգտագործման նպատակի, վարձակալության կամ վաճառքի պայմանների և ստացված եկամուտների վերաբերյալ։ Պետք է գործեն նաև անկախ աուդիտի ու պարբերական հաշվետվության մեխանիզմներ։
Հարցն ունի արտաքին քաղաքական և աշխարհատնտեսական նշանակություն։ Կոռուպցիայի դեմ պայքարի արդյունավետությունը Հայաստանի միջազգային հեղինակության, ներդրումային գրավչության և եվրոպական ինտեգրման կարևոր բաղադրիչներից է։ Սեփականության պաշտպանության կանխատեսելի համակարգը, դատարանների անկախությունը և պետական ակտիվների թափանցիկ կառավարումը ձևավորում են այն միջավայրը, որի վրա հիմնվում են երկարաժամկետ ներդրումային որոշումները։
Հայաստանի նման փոքր տնտեսության համար վստահությունը տնտեսական ռեսուրս է։ Կամայականության ցանկացած դրսևորում բարձրացնում է ներդրումային ռիսկը։ Իրավական կանխատեսելիությունը նվազեցնում է կապիտալի արժեքը և ընդլայնում երկրի զարգացման հնարավորությունները։ Հետևաբար բռնագանձման գործընթացում դատական երաշխիքների լիարժեք պահպանումը նույնքան սկզբունքային է, որքան ապօրինի հարստության վերադարձը։
Փաշինյանի կառավարության համար այս նախաձեռնությունը նաև քաղաքական հասունության քննություն է։ 2018 թվականի հեղափոխության կարևոր խոստումներից մեկը պետության վերադարձն էր հանրությանը։ Ութ տարի անց այդ խոստումը պահանջում է ինստիտուցիոնալ ավարտ։ Հասարակությունն արդեն ունի հաշվետվություն պահանջելու բոլոր հիմքերը։
Վերադարձված յուրաքանչյուր գույք պետք է ունենա հստակ արժեք, պատասխանատու կառավարիչ և հանրությանը հասկանալի նշանակություն։ Բռնագանձման հաջողությունը չափվելու է պետական կառավարման մեջ դրա թողած երկարաժամկետ արդյունքով։
Ի վերջո, կոռուպցիայի դեմ պայքարի ամենահամոզիչ ապացույցը վերադարձված հարստության հանրային օգուտն է։ Նախկինում ապօրինի կուտակված կապիտալը պետք է վերածվի Հայաստանի զարգացման իրական ռեսուրսի։ Այդ արդյունքը կլինի պետության վերականգնված հեղինակության լավագույն վկայությունը։
Ստորև ներկայացնում եմ նյութի ռուսերեն և անգլերեն խմբագրական թարգմանությունները՝ պահպանելով բնագրի քաղաքական խորությունը, վերլուծական տրամաբանությունն ու հեղինակային շեշտադրումները։ Երկու տարբերակներն էլ հարմարեցված են բարձրակարգ միջազգային քաղաքական պարբերականի լեզվին՝ բնական շարադրանքով, առանց բառացի թարգմանությանը բնորոշ ծանրության։
Կարդացել են
0 անգամ