2020 թվականի 44-օրյա պատերազմից հետո Ադրբեջանը «հետախուզական-հարվածային ԱԹՍ-ների գերակայության» վրա հիմնված մոդելից անցում է կատարել դեպի բազմաոլորտ հարձակողական կարողությունների համապարփակ զարգացում՝ ներառյալ ավիացիան, «երկիր-երկիր» դասի բարձր ճշգրտության հրթիռային համակարգերը և հակաօդային պաշտպանության ինտեգրված համակարգը, որը նախատեսված է հարվածային խմբավորումները պատասխան գործողություններից պաշտպանելու համար։ Նույն ժամանակահատվածում Հայաստանը ձևավորում է հիմնականում պաշտպանական, շերտավորված մոդել միաժամանակ դիվերսիֆիկացնելով սպառազինության մատակարարներին, գրում է eadaily.com–ը։
Պատերազմի ավարտից հետո անցած վեց տարիների ընթացքում Բաքվի և Երևանի միջև սպառազինության ձեռքբերման տեմպերի և բնույթի առումով առկա անհամաչափությունը պահպանվել և շարունակում է խորանալ։ Պատերազմից առաջ Ադրբեջանի ռազմական ծախսերը կայուն աճ էին գրանցում արձանագրելով ամենաբարձր ցուցանիշներից մեկը Արևելյան Եվրոպայում և Եվրասիայում. միտում, որը պայմանավորված էր Ղարաբաղյան հակամարտությամբ։ 2025 թվականի դրությամբ երկրի պաշտպանական բյուջեն գնահատվում էր մոտ 3,1 միլիարդ դոլար (ՀՆԱ-ի շուրջ 5%-ը). սա բարձր ցուցանիշ է համաշխարհային չափանիշներով, որը ֆինանսավորվում է նավթի և գազի աճող եկամուտների հաշվին։ Ռազմական բյուջեի հիմնական առաջնահերթություններն են Ղարաբաղյան ռազմական գործողությունների ընթացքում սպառված զինամթերքի և ԱԹՍ-ների պաշարների համալրումը, զրահատեխնիկայի արդիականացումը, բարձր ճշգրտության հարվածային կարողությունների ընդլայնումը և վերահսկողության տակ անցած տարածքներում ենթակառուցվածքների զարգացումը։ Իսրայելը և Թուրքիան շարունակում են մնալ Բաքվի հիմնական մատակարարներն ու գործընկերները սպառազինության ձեռքբերման գործում։ Ամենանշանակալի ձեռքբերումը չին-պակիստանյան արտադրության JF-17C Block III կործանիչների գնումն է։ 1,6 միլիարդ դոլար արժողությամբ սկզբնական պայմանագիրը նախատեսում էր ութ ինքնաթիռի մատակարարում ևս ութի ձեռքբերման հնարավորությամբ. դրանք պետք է փոխարինեին MiG-29–ին: Այդ սերիական արտադրության առաջին ինքնաթիռները հանրությանը ներկայացվել են 2025 թվականի նոյեմբերի 8-ին Բաքվում կայացած շքերթի ժամանակ։ Չորս միատեղանի և մեկ երկտեղանի (մարտական-ուսումնական տարբերակ) JF-17 ինքնաթիռները թռիչք են կատարել հանրապետության մայրաքաղաքի երկնքում։ Ադրբեջանը դարձել է այդ կործանիչների չորրորդ շահագործողը Պակիստանից, Մյանմայից և Նիգերիայից հետո։
Վերլուծաբանները նշում են, որ այս ձեռքբերման նշանակությունը դուրս է գալիս պարզապես ավիապարկի թարմացման շրջանակներից, քանի որ ինքնաթիռը կարող է ինտեգրվել թուրքական Bayraktar TB2 անօդաչու թռչող սարքերի (ԱԹՍ) և թիրախավորման արտաքին համակարգերի հետ ցանցակենտրոն պատերազմի այնպիսի ճարտարապետության շրջանակներում, որը միավորում է հետախուզման, դիտարկման և բարձր ճշգրտության հարվածներ հասցնելու կարողությունները։ Արևմտյան դիտորդները բնութագրել են Ադրբեջանի բանակի ավիացիոն բաղադրիչի արդիականացումը (որն իրականացվում է JF-17C Block III-ի ձեռքբերման պայմանագրի շրջանակներում) որպես քայլ, որն ամրապնդում է հանրապետության ռազմաօդային ուժերի դիրքերը դարձնելով դրանք ամենահզորը Հարավային Կովկասում թե՛ որակական, թե՛ քանակական առումով։
Կործանիչ ավիացիային զուգահեռ Ադրբեջանն ընդլայնել է նաև ծանր հարվածային ԱԹՍ-ների իր պարկը։ Բացի թուրքական Bayraktar TB2-ներից (որոնք պատվիրվել էին 2020 թվականին և մատակարարվել մինչև 2023 թվականը), Բաքուն ստացել է Bayraktar Akıncı՝ ավելի մեծ հեռահարությամբ և բեռնատարողությամբ օժտված անօդաչու սարք, որն ունակ է կրել կառավարվող զինամթերք և «օդ-երկիր» դասի հրթիռներ։ 2023 թվականի ապրիլին թուրքական Baykar ընկերության հետ ստորագրվել է այդ սարքերի համատեղ արտադրության վերաբերյալ համաձայնագիր։
Բացի այդ, Ադրբեջանը թուրքական ընկերությունների հետ համագործակցությամբ արդիականացնում է Su-25 գրոհային ինքնաթիռների իր պարկը և ձեռք է բերել իտալական C-27J Spartan տակտիկական տրանսպորտային ինքնաթիռներ հիմնականում համեմատաբար հեռու տեղակայված զորամիավորումներին նյութատեխնիկական ապահովում տրամադրելու, այդ թվում Ղարաբաղի տարածաշրջան լրացուցիչ ուժեր տեղափոխելու նպատակով։ Ադրբեջանի համար հարձակողական ներուժի առանցքային տարր է մնում իսրայելական LORA (հեռահար հրետանային) համակարգը. դեռևս 2018 թվականին ձեռք բերված այդ համակարգը շարունակում է արդիականացվել հեռահարությունն ընդլայնելու նպատակով (հեռահարությունը հասնելով մոտ 400 կմ-ի): Հատկանշական է այն, որ այս հարվածային համակարգը կարող է տեղակայվել ինչպես ցամաքում, այնպես էլ ծովում: Զուգահեռաբար, մինչև 44-օրյա պատերազմը, Ադրբեջանը ձեռք էր բերել բելառուսական «Պոլոնեզ» համազարկային կրակի ռեակտիվ համակարգեր (ՀԿՌՀ) 301 մմ տրամաչափով և մոտ 200 կմ հեռահարությամբ. դրանք ի սկզբանե ձեռք էին բերվել որպես հակաքայլ ի պատասխան Ղարաբաղյան երկրորդ պատերազմից առաջ Հայաստանին մատակարարված ռուսական «Իսկանդեր-Է» մարտավարական հրթիռային համակարգերի: Զգալիորեն ընդլայնվել է նաև թուրքական արտադրության «երկիր-երկիր» դասի հարվածային համակարգերի զինանոցը: Ներկայացվել են Roketsan-ի արտադրության TRLG-230 և TRG-300 համակարգերը, որոնց լազերային և GPS/INS ուղղորդման հնարավորությունները թույլ են տալիս գործել հարվածային ԱԹՍ-ների հետ համակարգված: Բացի այդ, Ադրբեջանի զինված ուժերը սպառազինության մեջ են ներառել նույն արտադրողի նոր՝ Kasırga-TRLG 230A մարտավարական հրթիռային համակարգը (230 մմ տրամաչափի հրթիռը կրում է բարձր պայթուցիկ-բեկորային մարտագլխիկ և կարող է խոցել թիրախներ 20-ից 70 կմ հեռավորության վրա):
Հարվածային ներուժի այս ընդլայնումն ուղեկցվում է հակաօդային պաշտպանության օղակի որակական ամրապնդմամբ, ինչը վճռորոշ գործոն է հարվածային ավիացիայի և հրթիռային ուժերի գործողությունների ազատությունն ապահովելու համար հնարավոր պատասխան հարվածի պարագայում: 2025 թվականին Ադրբեջանն առաջին անգամ հանրությանը ներկայացրել է չինական հեռահար HQ-9BE համակարգը դառնալով այդ համակարգը ունեցող չորրորդ երկիրը (Մարոկկոյից, Պակիստանից և Եգիպտոսից հետո) և առաջին հետխորհրդային պետությունը: Այդ համակարգը լրացնում է Ադրբեջանի առկա ռուսական S-300 և իսրայելական «Barak» մարտկոցները ստեղծելով հակաօդային պաշտպանության բազմաշերտ կառուցվածք։
Հայաստանի պաշտպանական ռազմավարությունն է դիվերսիֆիկացիան և էշելոնացումը: Վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը նախկինում ուղղակիորեն կապել էր Հայաստանի արտաքին պարտքի կտրուկ աճը սպառազինության խոշորածավալ գնումների հետ նշելով, որ 2020 թվականից հետո Երևանը ստիպված է եղել զենք ձեռք բերել «մեծ քանակությամբ և միանգամից»։ Ղարաբաղյան ցավալի պարտությունից հետո ռազմական կարողությունների վերականգնման հարցում Հայաստանի հիմնական ռազմավարությունը շեղվել է Ռուսաստանից դեպի սպառազինության երկու առաջնահերթ այլ մատակարարներ՝ Հնդկաստան և Ֆրանսիա։
Հատկանշական է հնդկական ուղղությունը։ Հայաստանը ձեռք է բերել և շարունակում է ստանալ հնդկական համակարգեր, այդ թվում «Pinaka» համազարկային կրակի ռեակտիվ համակարգեր (ՀԿՌՀ), «Swathi» հակամարտկոցային ռադարներ, «Zen» հակաանօդաչու համակարգեր, «Akash» միջին հեռահարության «երկիր-օդ» դասի հրթիռային համակարգեր և 155 մմ տրամաչափի ATAGS հրետանային կայանքներ (քարշակվող հաուբիցների առաջին խմբաքանակը մատակարարվել է 2023 թվականի օգոստոսին)։ Հնդկական աղբյուրների համաձայն 2024–2025 ֆինանսական տարում Նյու Դելիից Երևանի կատարած գնումների ծավալը հասել է 600 միլիոն դոլարի։
Ավելի վաղ հաղորդումներ են եղել Su-30MKI բազմաֆունկցիոնալ կործանիչների (ռուսական արտոնագրով հնդկական «Hindustan Aeronautics Limited»-ի կողմից արտադրված և արդիականացված «4+» սերնդի ինքնաթիռներ) ձեռքբերման շուրջ բանակցությունների մասին մինչև 3 միլիարդ դոլար արժողությամբ գործարքի շրջանակում, որի առաջին խմբաքանակի մատակարարումը նախատեսվում է 2027-2029 թվականներին։ Ակնկալվում է, որ Su-30MKI-ի «հայկական տարբերակը» էապես կտարբերվի ստանդարտ ռուսական մոդելներից հնդկական համակարգերի լայնածավալ ինտեգրման շնորհիվ։ Նախատեսվում է ինքնաթիռները հագեցնել հնդկական «Uttam» AESA ռադարով, DRDO պաշտպանական գործակալության ռադիոէլեկտրոնային պայքարի համակարգով և հնդկական արտադրության ժամանակակից «Astra Mk-1» ու «Mk-2» «օդ-օդ» դասի հրթիռներով։
Արևմտյան դիտորդներն արագորեն կապեցին հայ-հնդկական այս պոտենցիալ խոշոր պայմանագիրը Երևանի «Su-30SM ծրագրի ձախողումը» փոխհատուցելու ձգտման հետ. խոսքը այն ինքնաթիռների մասին է, որոնք հայկական բանակը դեռևս ստիպված է շահագործել սահմանափակ ծավալով համատեղելի զինամթերքի մատակարարման հետ կապված խնդիրների պատճառով։
Հայաստանի պաշտպանության նոր մոդելը կառուցվում է էշելոնային սկզբունքով։ Առաջին էշելոնը (0–10 կմ) հիմնված է ցածր արժեք ունեցող, տեղական արտադրության FPV անօդաչու թռչող սարքերի (ԱԹՍ) վրա, որոնք ունակ են զարգացնել 100–300 կմ/ժ արագություն և կրել 150–500 գրամ քաշով մարտագլխիկներ։ Դրանք համակցվում են հակա-ԱԹՍ համակարգերի հետ՝ պաշտպանելու հրետանին և հակաօդային պաշտպանության միջոցները, ինչպես նաև զսպելու հակառակորդի հետևակի և զրահատեխնիկայի առաջխաղացումը։ Երկրորդ էշելոնը (10–80 կմ) ենթադրում է ավելի ծանր FPV ԱԹՍ-ների և մեկից երեք ժամ թռիչքի տևողությամբ «սպասող» (loitering) զինամթերքի կիրառում։
44-օրյա պատերազմը բացահայտեց Հայաստանի մոտ ժամանակակից ռադիոէլեկտրոնային պայքարի (ՌԷՊ) միջոցների գրեթե լիակատար բացակայությունը։ R-330 «Mandat» և SPN-30 համակարգերն անարդյունավետ գտնվեցին պաշտպանված կապուղիներով գործող թուրքական և իսրայելական ԱԹՍ-ների դեմ պայքարում։ Խորհրդային արտադրության SPN-30-ը հնացած էր թե՛ տեխնիկական, թե՛ հայեցակարգային առումով։ Ինչ վերաբերում է «Mandat»-ին, ապա պատերազմից մի քանի տարի առաջ տեղեկություններ էին հայտնվել հայկական պաշտպանական արդյունաբերության ձեռնարկություններում ՌԷՊ-ի և էլեկտրոնային ճնշման այդ համակարգերի լայնածավալ արդիականացման մասին։ Հաղորդվում էր, որ համակարգի ներքին բաղադրիչները փոխարինվել են եվրոպական և տեղական արտադրության միավորներով զգալիորեն ընդլայնելով դրա գործառնական հնարավորությունները։ Ամեն դեպքում, 2020 թվականի աշնան դրությամբ Ղարաբաղում հայկական կողմը չուներ ժամանակակից ՌԷՊ միջոցներ, և որևէ համապարփակ ջանք չգործադրվեց ԱԹՍ-ների բազաները կամ դրանց վերգետնյա կառավարման կայանները թիրախավորելու ուղղությամբ։ Այս ոլորտում հետպատերազմյան գնումներն իրականացվում են ոչ թե պատահական կամ առանձին սկզբունքով, այլ «ռադար/հետախուզություն – ռադիոէլեկտրոնային պայքար (ՌԷՊ) – հակաօդային պաշտպանություն» ինտեգրված համակարգի շրջանակներում (օրինակ հնդկական Swathi կամ ֆրանսիական GM200 ռադարներ + հնդկական D4/ZADS համակարգեր + հնդկական Akash կամ ֆրանսիական Mistral ՀՕՊ համակարգեր)։ Այս մոտեցումը, թերևս, ավելի հիմնավորված է, քան առանձին համակարգերի հատվածական ձեռքբերումը։ Միաժամանակ, ներքին արտադրական կարողությունների (թեև սահմանափակ) ի հայտ գալը (ներառյալ այնպիսի մշակողների մասնակցությունը, ինչպիսիք են ArmHiTec-ը, Arsenal-ը և Locator-ը) երկարաժամկետ հեռանկարում մեղմում է օտարերկրյա աղբյուրներից տեխնոլոգիական լիակատար կախվածության ռիսկը։ Այնուամենայնիվ, ներկա փուլում հայկական ռազմարդյունաբերության ՌԷՊ ոլորտը հիմնականում մնում է նախատիպերի կամ սահմանափակ խմբաքանակների մակարդակի վրա չհասնելով սերիական արտադրության։ Առկա են նաև զգալի ռիսկեր։ Ձեռք բերված ՌԷՊ համակարգերից ոչ մեկը չի փորձարկվել 2020 թվականի հակամարտությանը համադրելի ինտենսիվությամբ իրական մարտական գործողությունների ընթացքում։ Ադրբեջանի կողմից կիրառվող թուրքական (KORAL դասի) և իսրայելական ժամանակակից ռադիոխանգարման համակարգերի դեմ դրանց մարտական արդյունավետությունը դեռևս ապացուցված չէ։ Բացի այդ, տարաբնույթ սարքավորումների՝ հնդկական, ֆրանսիական և խորհրդային/ռուսական «ժառանգություն» հանդիսացող տեխնիկայի ինտեգրումը միասնական կառավարման ցանցի մեջ բարդ խնդիր է, որը հնարավոր չէ լուծել պարզապես օտարերկրյա մատակարարներից սարքավորումներ գնելու միջոցով։
Ադրբեջանի և Հայաստանի միջև ուժերի ներկայիս հարաբերակցության սխեմատիկ համեմատական գնահատականը կարելի է ներկայացնել հետևյալ կերպ: Ըստ փորձագիտական գնահատականների Ադրբեջանի կողմից JF-17C Block III կործանիչների ձեռքբերումը ստիպում է հայ ռազմական պլանավորողներին վերանայել տարածաշրջանում ուժերի հարաբերակցության վերաբերյալ իրենց պատկերացումները (որոնք էականորեն փոխվել էին 44-օրյա պատերազմից հետո), քանի որ Բաքուն այժմ համատեղում է կործանիչների արդիականացված հնարավորությունները անօդաչու թռչող սարքերի կիրառմամբ մղվող պատերազմում ձեռք բերված փորձի հետ։ Այս Անօդաչու համակարգերից դեպի «4,5-րդ սերնդի» անձնակազմով կառավարվող բազմաֆունկցիոնալ ինքնաթիռներ (JF-17C Block III) անցումը և ցամաքային զորքերի հարվածային հեռահարության մեծացումը (LORA, «Պոլոնեզ» և Roketsan համակարգերի միջոցով) Ադրբեջանին տեղափոխում են «ԱԹՍ-ների շնորհիվ հաղթած երկրի» կարգավիճակից դեպի այնպիսի պետության կարգավիճակ, որն օժտված է հարձակողական հարվածային լիարժեք հնարավորություններով, որը ընդգրկում է հայկական տարածքի ողջ օպերատիվ խորությունը։ Այս նոր պայմաններում Ադրբեջանի հակաօդային պաշտպանության համակարգը դիտարկվում է որպես հարձակողական գործողություններին աջակցելու կենսական գործիք, այլ ոչ թե բացառապես պաշտպանության միջոց։ Չինական HQ-9BE և իսրայելական Barak-8 համակարգերի ձեռքբերումը՝ ռուսական S-300-ների կողքին, ստեղծում է պաշտպանիչ «հովանոց», որը նվազեցնում է հարվածային ինքնաթիռների և հրթիռային ստորաբաժանումների համար առկա ռիսկերը՝ հակառակորդի ենթակառուցվածքային թիրախների խոցման ժամանակ։
Ռազմական արդիականացման տեմպերի հարցում նույնպես առկա է ակնհայտ անհամաչափություն։ Մինչ Ադրբեջանն իրականացնում է խոշոր՝ հաճախ միլիարդավոր դոլարներ արժեցող պայմանագրեր (օրինակ՝ JF-17C Block III-ի համար), Հայաստանը 2020 թվականի կորուստներից հետո վերջին վեց տարիների ընթացքում մեծամասամբ ստիպված է եղել որդեգրել «ժամանակավոր լուծումների» մոտեցում։ Միաժամանակ, Երևանը բախվում է բյուջետային սահմանափակումների և տարաբնույթ համակարգերի (հնդկական, ֆրանսիական և ռուսական) համատեղելիության մարտահրավերների։
Հայաստանի պաշտպանական դոկտրինն ընդհանուր առմամբ իրատեսական է, սակայն ունի իր սահմանափակումները։ Անօդաչու թռչող սարքերի (ԱԹՍ) վրա հիմնված բազմաշերտ մոդելը ռացիոնալ արձագանք է թվում սահմանափակ ներքին ռեսուրսների պայմաններում, սակայն այն չի երաշխավորում պաշտպանություն զանգվածային («սատուրացիոն») հարվածներից, հատկապես LORA-ի նման հեռահար մարտավարական հրթիռային համակարգերի կիրառմամբ իրականացվող հարվածներից, որոնք գործում են հակա-ԱԹՍ համակարգերի մեծ մասի հասանելիության գոտուց դուրս։
Հետևաբար, մի շարք գործոնների համադրությունը՝ ներառյալ Ադրբեջանի հեռահար հարվածային կարողությունների ընդլայնումը, ավիացիոն միջոցների ինտեգրումը ցանցակենտրոն թիրախավորման ճարտարապետության մեջ և Հայաստանի պաշտպանական համակարգի համեմատաբար դանդաղ ու ռեսուրսային սահմանափակումներով ուղեկցվող արդիականացումը, միջնաժամկետ հեռանկարում (2027–2029 թթ.) պահպանում է կառուցվածքային անհավասարակշռություն հօգուտ Բաքվի։
Ադրբեջանի պաշտպանության և ազգային անվտանգության ոլորտի ծախսերը 2026 թվականի համար կանխատեսվում են 8,715 միլիարդ մանաթի (5,1 միլիարդ ԱՄՆ դոլար) չափով, ինչը կազմում է պետական բյուջեի ընդհանուր ծախսերի մոտավորապես 21%-ը։ Սա 3,8%-ով ավելին է 2025 թվականի համեմատ։ Պատերազմից հետո մի քանի տարի շարունակ ծախսերը մնացել են կայուն բարձր մակարդակի վրա գերազանցելով բյուջեի 20%-ը։ Առաջիկա տարվա պետական բյուջեում պաշտպանության և ազգային անվտանգության համար նախատեսված հատկացումները սահմանվել են 8,8 միլիարդ մանաթ։
Այս ֆոնին, և 2023–2025 թվականներին Հայաստանի պաշտպանական ծախսերի կտրուկ աճից հետո (երբ դրանք 2018 թվականի 245 միլիարդ դրամից հասան 664 միլիարդ դրամի կամ 1,74 միլիարդ ԱՄՆ դոլարի 2025 թվականին), Հայաստանը նախատեսել է ծախսերի կրճատում շուրջ 16%-ով ցուցանիշը հասցնելով 560 միլիարդ դրամի (ընթացիկ փոխարժեքով մոտավորապես 1,5 միլիարդ ԱՄՆ դոլար)։ Այսպիսով, պաշտպանական բյուջեների բացարձակ տարբերությունը կազմում է մոտավորապես 3,5:1 հօգուտ Բաքվի. այս անհամամասնությունը կմեծանա 2026 թվականին, քանի որ Ադրբեջանն ավելացնում է ծախսերը, իսկ Հայաստանը կրճատում։ Սա խորացնում է հարևան հանրապետությունների միջև առկա ռազմական անհավասարակշռությունը։ Հարկ է նշել, որ Ադրբեջանի համապատասխան ծախսերը հանրապետության բյուջեում ներառված են «պաշտպանություն և ազգային անվտանգություն» ավելի լայն կատեգորիայի ներքո։ Թեև 2025 թվականի համար նախատեսված բուն ռազմական բյուջեն կազմել է մոտ 3,1 միլիարդ դոլար, Հայաստանի հետ առկա տարբերությունն, այնուամենայնիվ, մնում է զգալի։
Նյութը հրապարակման պատրաստեց Կամո Խաչիկյանը