Վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը հայտարարել է, որ Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև հաստատված խաղաղությունն անկատար է, քանի որ չլուծված են մնում հումանիտար հարցերը, այդ թվում՝ անհետ կորածների և կալանքի տակ գտնվող անձանց ճակատագրերը։ Նա այդ մասին ասել է Թուրքմենբաշիում ԱՊՀ պետությունների ղեկավարների խորհրդի նեղ կազմով նիստում։
«Պետք է ընդգծել, որ Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև հաստատված խաղաղությունն անկատար է։ Ակնհայտ է, որ կան հումանիտար հարցեր, որոնք սպասում են իրենց լուծմանը»,- ասել է Փաշինյանը։
Այդ հարցերի շարքում նա նշել է անհետ կորածների ճակատագրերի պարզումը, ականազերծումը և կալանքի տակ գտնվող անձանց վիճակը։
Վարչապետն ընդունել է, որ Հայաստանում և Ադրբեջանում պարբերաբար բացասական հռետորաբանության պոռթկումներ են լինում, այդ թվում՝ պաշտոնական մակարդակում։ Սակայն, նրա կարծիքով, դա կասկածի տակ չի դնում երկու երկրների միջև կայուն խաղաղության առկայությունը։
«Պետք է ընդգծել, որ Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև հաստատված խաղաղությունը կատարյալ չէ։ Ակնհայտ է, որ կան հումանիտար հարցեր, որոնք դեռ սպասում են իրենց լուծմանը»,- ասել է նա։
Փաշինյանի խոսքով՝ վերջին երկու տարուց ավելի ժամանակահատվածում հայերի և ադրբեջանցիների միջև փոխհրաձգությունների հետևանքով զոհեր և վիրավորներ չեն գրանցվել։ Նա մատնանշել է նաև երկկողմ առևտրի մեկնարկը, ադրբեջանական երկաթուղու բացումը հայկական բեռների համար և սահմանի 12 կիլոմետրանոց հատվածի սահմանազատումն ու սահմանագծումը։
Վարչապետն առանձին անդրադարձել է TRIPP նախագծին, որի իրականացումը, նրա խոսքով, թույլ կտա ապաշրջափակել Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև տրանսպորտային հաղորդակցությունները՝ պետությունների ինքնիշխանության, տարածքային ամբողջականության և իրավազորության պահպանմամբ։
Նրա խոսքով՝ նախագիծը հնարավորություն կստեղծի հաղորդակցություն ապահովել Ադրբեջանի հիմնական մասի և Նախիջևանի միջև Հայաստանի տարածքով, ինչպես նաև Հայաստանի հյուսիսային և հարավային շրջանների միջև՝ Նախիջևանի տարածքով։ Կարող են ի հայտ գալ նաև նոր լոգիստիկ երթուղիներ, այդ թվում՝ Պարսից ծոցի և Սև ծովի միջև երկաթուղային հաղորդակցություն Իրանի, Նախիջևանի, Հայաստանի և Վրաստանի տարածքով։
Փաշինյանը հայտնել է նաև, որ սպասվում է Հայաստան-Թուրքիա սահմանի բացումը և երկու երկրները կապող ավտոմոբիլային ու երկաթուղային ենթակառուցվածքների վերականգնումը։
Անդրադառնալով խաղաղության գործընթացի քաղաքական հիմքին՝ վարչապետը հիշեցրել է 1991 թվականի Ալմա-Աթայի հռչակագրի մասին, որը նախատեսում է նախկին խորհրդային հանրապետությունների տարածքային ամբողջականության և գոյություն ունեցող սահմանների անձեռնմխելիության փոխադարձ ճանաչում։ Նրա խոսքով՝ հռչակագրի սկզբունքները հիմք են դարձել Հայաստան-Ադրբեջան սահմանի սահմանազատման պայմանավորվածությունների, ինչպես նաև 2025 թվականի օգոստոսի 8-ին Վաշինգտոնում նախաստորագրված խաղաղության համաձայնագրի տեքստի համար։
Փաշինյանը մատնանշել է նաև Ռուսաստանի նախագահ Վլադիմիր Պուտինի դերը 2020 թվականի նոյեմբերին հրադադարի հաստատման գործում՝ հավելելով, որ եռակողմ հայտարարության ստորագրումից հետո լիարժեք խաղաղության միանգամից հասնել չհաջողվեց։
Վարչապետի խոսքով՝ Հայաստանն ու Ադրբեջանը կշարունակեն աշխատանքը խաղաղության պայմանագրի ստորագրման և վերջնական վավերացման ուղղությամբ։
«Հուսով եմ և վստահ եմ, որ միասին, համագործակցելով, կհասնենք մեր վերջնական նպատակին՝ Հայաստանի Հանրապետության և Ադրբեջանի Հանրապետության միջև խաղաղության պայմանագրի ստորագրմանն ու վավերացմանը»,- ասել է Փաշինյանը։
Փաշինյանը սեպտեմբերի 25-ին ՄԱԿ-ի Գլխավոր ասամբլեայում հայտնել էր, որ Հայաստանն ու Ադրբեջանը պայմանավորվել են համագործակցել մի քանի հազար անհետ կորածների ճակատագրերի պարզման հարցում։ Նա հայտարարել էր նաև, որ Երևանը սպասում է Ադրբեջանում կալանքի տակ գտնվող հայերի վերադարձին և պատրաստ է շարունակել Բաքվի հետ համագործակցությունն ականազերծման հարցերում։
Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիևը հոկտեմբերի 7-ին Հայաստանից պահանջել էր տեղեկություններ տրամադրել անհետ կորած ադրբեջանցիների ճակատագրերի, զանգվածային և անհատական թաղումների վայրերի մասին, բացել համապատասխան արխիվները և աջակցել վկայությունների հավաքմանը։ Ընդ որում, իր ուղերձում նա չէր անդրադարձել Ադրբեջանում պահվող հայերի վերադարձին և անհետ կորած հայերի մասին տեղեկություններ տրամադրելու հարցին։
Զոհված և անհետ կորած զինծառայողների հարազատները հոկտեմբերի 8-ին «Ուժեղ Հայաստան» խմբակցության պատգամավորների հետ հանդիպմանը առաջարկել էին Ալիևի հայտարարությանն ի պատասխան Բաքվից պահանջել տեղեկություններ անհետ կորած հայերի թաղման վայրերի մասին։
2025 թվականի օգոստոսի 8-ին նախաստորագրված խաղաղության համաձայնագրի 9-րդ հոդվածը նախատեսում է կողմերի համագործակցություն անհետ կորածների ճակատագրերի պարզման հարցում, այդ թվում՝ առկա տեղեկությունների փոխանակում, աճյունների որոնում և վերադարձ։ Ընդ որում, վերջնական համաձայնագրի ստորագրումը մնում է չլուծված հարց։ Ադրբեջանի նախագահի օգնական Հիքմեթ Հաջիևը հոկտեմբերի 2-ին կրկին անվանել էր Հայաստանի Սահմանադրության փոփոխությունը պայմանագրի ստորագրման պայման։
Խաղաղության գործընթացի քննարկման ֆոնին Հայաստանն ու Ադրբեջանը շարունակում են տեխնիկական շփումները տարածաշրջանային հաղորդակցությունների շուրջ։ Երկու երկրների ներկայացուցիչները հոկտեմբերի 8-ին Գորիսում քննարկել են TRIPP նախագծի շրջանակում էլեկտրահաղորդման գծերի տեղակայումը։
