Բելգիայում ծնված ֆիզիկոս Ֆրենսիս Հալզենն արժանացել է 2026 թվականի ֆիզիկայի Նոբելյան մրցանակին՝ IceCube նեյտրինային աստղադիտարանի ստեղծման և աստղաֆիզիկական ծագման բարձր էներգիայի նեյտրինոների հայտնաբերման գործում վճռորոշ ներդրման համար, հայտնել է Շվեդիայի գիտությունների թագավորական ակադեմիան։
Հալզենը 1992 թվականից ի վեր դարձել է ֆիզիկայի Նոբելյան մրցանակի առաջին միանձնյա դափնեկիրը։
Վիսկոնսին-Մեդիսոնի համալսարանի պրոֆեսոր Հալզենը 1988 թվականին առաջարկել էր նեյտրինոների գրանցման համար օգտագործել Անտարկտիդայի մաքուր սառույցը։ Նեյտրինոները էլեկտրական լիցք չունեցող ենթատոմային մասնիկներ են, որոնք չափազանց հազվադեպ են փոխազդում նյութի հետ։
Հարավային բևեռում կառուցված IceCube աստղադիտարանը մոտ մեկ խորանարդ կիլոմետր ծավալով դետեկտոր է։ Անտարկտիդայի սառույցում՝ մինչև 2,5 կմ խորության վրա, տեղադրված են հազարավոր լուսային սենսորներ, որոնք գրանցում են նեյտրինոների՝ նյութի հետ փոխազդեցության ժամանակ առաջացող լուսարձակումները։
Նեյտրինոները տիեզերքով շարժվելիս գրեթե չեն փոխում ուղղությունը և քիչ էներգիա են կորցնում։ Դրա շնորհիվ գիտնականները կարող են դրանց միջոցով ուսումնասիրել հեռավոր տիեզերական օբյեկտներում, այդ թվում՝ սև խոռոչներում և բարձր էներգիայի այլ աղբյուրներում տեղի ունեցող գործընթացները։
IceCube-ի կառուցումն ավարտվել է 2011 թվականին։ Երկու տարի անց աստղադիտարանն առաջին անգամ գրանցել է աստղաֆիզիկական ծագման բարձր էներգիայի նեյտրինոներ՝ նոր հնարավորություն բացելով տիեզերական երևույթների ուսումնասիրման համար։
2026 թվականին Նոբելյան մրցանակի գումարը կազմում է 12 մլն շվեդական կրոն՝ մոտ 1,2 մլն դոլար։ Մրցանակը Հալզենին կհանձնեն դեկտեմբերի 10-ին Ստոկհոլմում։
