Գյուղատնտեսությամբ զբաղվողների 58%-ը բավարար տեղեկություն չունի պետական աջակցության ծրագրերի մասին, իսկ 79%-ը երբևէ չի դիմել դրանց։ Այս պատկերը ստացել է «Երիտասարդ ժուռնալիստների ասոցիացիա» ՀԿ-ն՝ 200 մասնակցի շրջանում անցկացված հարցման արդյունքում։
Վերլուծության հեղինակներն առաջարկում են 2027 թվականին փորձարկել մարզային աջակցության ծառայություն։ Այն պետք է գործի տեղական հասարակական կազմակերպությունների միջոցով և օգնի մարդկանց ոչ միայն տեղեկություն ստանալ, այլև պատրաստել փաստաթղթերը, կազմել ֆինանսական պլանը և հետևել դիմումի ընթացքին։
Տեղեկության պակասից մինչև բարդ ընթացակարգեր
Հարցմանը մասնակցել են գյուղատնտեսությամբ զբաղվող 200 անձինք Հայաստանի բոլոր մարզերից։ Ընտրանքում գերակշռել են միկրո և փոքր տնտեսությունները։ Տվյալները ներկայացուցչական չեն ամբողջ երկրի համար, սակայն ցույց են տալիս ծրագրերի հասանելիության հիմնական խնդիրները։
Մասնակիցների միայն 6%-ն է իրեն լիովին տեղեկացված համարել։ Եվս 36%-ը նշել է, որ մասամբ է տեղեկացված։ Մնացած 58%-ը ծրագրերից գրեթե կամ ընդհանրապես տեղյակ չէ։
Հարցվածների 21%-ն է երբևէ դիմել կամ օգտվել պետական աջակցության ծրագրից։ Չդիմածների շրջանում 70.9%-ը նշել է տեղեկության պակասը։ 49.4%-ի համար խոչընդոտ են եղել բարդ ընթացակարգերը, 44.3%-ի համար՝ գրավի կամ սեփական ներդրման բացակայությունը, 41.8%-ի համար՝ հայտ կազմելու հմտությունների պակասը։ 21.5%-ը նշել է նաև ծրագրերի արդարության նկատմամբ անվստահությունը։ Մասնակիցները կարող էին ընտրել մեկից ավելի պատասխան։
Դիմած 42 անձանցից 23-ը նշել է, որ ծրագիրը հաջողությամբ իրականացվել է և նպաստել տնտեսության զարգացմանը։ 12-ի դեպքում էական փոփոխություն չի եղել, 7-ի ծրագիրն էլ կիսատ է մնացել։ Այս տվյալները ցույց են տալիս, որ միայն դիմումների թիվը բավարար չէ ծրագրի արդյունավետությունը գնահատելու համար։ Պետք է հաշվել նաև ամբողջական հայտերը, ավարտված ծրագրերն ու շահառուի տնտեսությունում գրանցված արդյունքը։
Մարդիկ նախընտրում են տեղում և գործնական աջակցություն
Հարցվածների 84.5%-ը նախընտրել է դեմառդեմ, գործնական կամ անհատական ուսուցում։ Առցանց տարբերակն ընտրել է 15.5%-ը։ 65–74 տարեկանների խմբում առցանց ուսուցումը նախընտրել է միայն 5.3%-ը։
Վերապատրաստումն իրականացնողի հարցում 53%-ը նախընտրել է մասնագիտացված ՀԿ-ներին և տեղական փորձագետներին, 26%-ը՝ պետական մարմիններին։ Հեղինակների գնահատմամբ՝ սա պետական մարմնի դերը նվազեցնելու պահանջ չէ։ Մարդիկ պարզապես տարբերակում են որոշում ընդունող մարմինը և տեղում հասանելի խորհրդատուին։
Գիտելիքի կարիքների մեջ առաջին տեղում են գործարար պլանն ու ֆինանսական պլանավորումը՝ 34.5%։ Հարցվածների 52%-ը ցանկանում է սովորել պետական ծրագրերի հայտերի մշակում։
Առաջարկվում է փորձնական մարզային ծառայություն
Վերլուծության գլխավոր առաջարկը 2027 թվականին «Մարզային շահառուների աջակցության ծառայության» 12-ամսյա փորձնական մոդել ներդնելն է։ Բաց մրցույթով կարող են ընտրվել 3–4 մարզային կամ տեղական մասնագիտացված ՀԿ-ներ կամ կոնսորցիումներ։
Նրանց ծառայությունների փաթեթը կարող է ներառել համայնքային իրազեկում, ծրագրի ընտրության նախնական խորհրդատվություն, փաստաթղթերի ստուգաթերթ, հայտի ու ֆինանսական պլանի պատրաստման աջակցություն, ուղղորդում և հետհաստատումային ուղեկցում։
Միաժամանակ պետք է պահպանվի լիազորությունների հստակ սահմանը։ ՔՀԿ-ն կարող է տեղեկացնել, սովորեցնել և ուղեկցել, բայց չի կարող որոշել շահառուի իրավասությունը, հաստատել ֆինանսավորումը կամ իրականացնել պետական վերահսկողություն։
Ութ առաջարկություն նախարարությանը
Բացի փորձնական ծառայությունից՝ ՀՀ էկոնոմիկայի նախարարությանն առաջարկվում է․
- Ստեղծել «Մարզային շահառուների աջակցության ծառայության» պատվիրակման փորձնական մոդել։
- սահմանել պատվիրակվող ծառայությունների միասնական չափորոշիչ, էթիկայի կանոններ և շահերի բախման սահմանափակումներ,
- ստեղծել պետական աջակցության ծրագրերի պարզ լեզվով միասնական քարտեզ և շահառուի քայլերի ուղեցույց,
- հայտերի մշակման աջակցությունն ու ֆինանսական գրագիտությունը ֆինանսավորել որպես առանձին ծառայություն,
- անցկացնել համայնքային ու շարժական իրազեկման արշավներ՝ հանդիպումների, խորհրդատվական օրերի, հեռախոսային կապի և տեղական լրատվամիջոցների միջոցով,
- ստեղծել դիմումի ընթացքին հետևելու, հետադարձ կապի և գործի փակման մեխանիզմ,
- ներդնել անկախ մոնիթորինգ և արդյունավետության հրապարակային ցուցանիշներ,
- ամեն տարի անցկացնել մասնակցային վերանայում և արդյունքները կապել պետական բյուջեի ու միջնաժամկետ ծախսերի ծրագրի հետ։
Փորձնական փուլի արդյունքը պետք է գնահատվի ոչ միայն հանդիպումների կամ մասնակիցների թվով։ Առաջարկվող ցուցանիշների թվում են ամբողջական դիմումների բաժինը, թերի փաստաթղթերի նվազումը, ծրագրերի ավարտը, շահառուների գոհունակությունը և մեկ շահառուի սպասարկման արժեքը։
Առաջարկը՝ 2027-2028 թվականների բյուջետային գործընթացում
Վերլուծության հեղինակներն առաջարկում են ծառայության ֆինանսավորումը նախատեսել 2027 կամ 2028 թվականի պետական բյուջեում և 2027–2029 թվականների միջնաժամկետ ծախսերի ծրագրում։ Մոդելը պետք է ընդլայնվի միայն անկախ գնահատումից և դրական արդյունքից հետո։
Այս մոտեցմամբ պետական աջակցության ծրագրերի մասին տեղեկությունը պետք է վերածվի համայնքում հասանելի ծառայության։ Պետությունը կշարունակի ընդունել իրավական ու ֆինանսական որոշումները, իսկ տեղական գործընկերը կօգնի շահառուին հասնել ամբողջական դիմումի և ավարտված ծրագրի։
Վերապահում
Սույն հրապարակումը մշակվել է Եվրոպական միության ֆինանսական աջակցությամբ, «Իրավաբանների հայկական ասոցիացիա» ՀԿ-ի, «Տնտեսական զարգացման և հետազոտությունների կենտրոն» ՀԿ-ի և «Ագորա Սենթրլ Յուրոփ» ՀԿ-ի (Չեխիա) հետ համագործակցաբար գործարկվող «Բյուջեներ քաղաքացիների համար» ծրագրով տրամադրված ենթադրամաշնորհի շրջանակներում «Երիտասարդ ժուռնալիստների ասոցիացիա» հասարակական կազմակերպության կողմից իրականացվող «Գյուղատնտեսության ոլորտի պետական աջակցության ծրագրերի շրջանակում պետություն-ՔՀԿ-ներ համագործակցությանն ուղղված շահերի պաշտպանություն» ենթադրամաշնորհային ծրագրի շրջանակներում։ Բովանդակության համար պատասխանատվություն է կրում «Երիտասարդ ժուռնալիստների ասոցիացիա» հասարակական կազմակերպությունը, և պարտադիր չէ, որ այն արտահայտի Եվրոպական միության տեսակետները։