Կենսաթոշակի չափը հաշվարկելիս շատերը հաշվում են միայն այն տարիները, երբ գրանցված աշխատանք են ունեցել։ Իրականում օրենքը ստաժում հաշվառում է նաև մի շարք այլ ժամանակահատված՝ երեխայի խնամքից և ուսումից մինչև գործազրկության նպաստի ամիսները։ Սակայն այս հնարավորությունն ունի մեկ պայման, որի մասին քչերը գիտեն։
Ինչպես տեղեկացնում է Iravaban.net-ը, կարգավորումները սահմանված են «Պետական կենսաթոշակների մասին» օրենքի 29-րդ հոդվածով, իսկ ստաժը հաստատող փաստաթղթերի հարցը՝ նույն օրենքի 32-րդ հոդվածով և կառավարության 2011 թվականի մայիսի 5-ի N 665-Ն որոշմամբ հաստատված կարգով, որի գործող խմբագրությունը ներառում է 2025-2026 թվականների փոփոխությունները։
Ի՞նչն է համարվում աշխատանքային ստաժ
Օրենքի 29-րդ հոդվածի 1-ին մասով աշխատանքային ստաժում հաշվառվում են Հայաստանում հանրային ծառայության, գործատուի հետ աշխատանքային հարաբերությունների մեջ գտնվելու, միջազգային կազմակերպությունում աշխատելու, 2013 թվականի հունվարի 1-ից հետո քաղաքացիաիրավական պայմանագրերով եկամուտ ստանալու ժամանակահատվածները, ինչպես նաև ԽՍՀՄ տարածքում աշխատանքային և այլ գործունեության ժամանակահատվածները։ Այստեղ են հաշվառվում նաև անհատ ձեռնարկատեր լինելու և որպես նոտար պաշտոնավարելու տարիները, զինվորական ծառայությունը, ինչպես նաև աշխատանքային վնասվածքի կամ մասնագիտական հիվանդության հետևանքով հաշմանդամության ամբողջ ժամանակահատվածը՝ մինչև կենսաթոշակային տարիքը լրանալը։
Կարևոր պայման, որի մասին քչերը գիտեն
Այժմ՝ գլխավոր վերապահումը։ 29-րդ հոդվածի 2-րդ մասով թվարկված մյուս ժամանակահատվածները ստաժում հաշվառվում են միայն այն դեպքում, երբ անձն արդեն ունի կենսաթոշակի իրավունք տվող հիմնական ստաժը՝ տարիքային կենսաթոշակի համար 9-րդ հոդվածով պահանջվող 10 օրացուցային տարին, իսկ հաշմանդամության կենսաթոշակի դեպքում՝ 12-րդ հոդվածով սահմանված ստաժը՝ ըստ տարիքային խմբերի։
Ընդ որում, օրենքն ուղղակիորեն նշում է, որ այդ 10 տարվա մեջ 29-րդ հոդվածի 2-րդ մասի ժամանակահատվածները չեն հաշվառվում։ Այսինքն՝ դրանք ստաժը լրացնում են և ազդում կենսաթոշակի չափի վրա, բայց ինքնուրույն կենսաթոշակի իրավունք չեն ծնում։ Եթե 10 տարվա աշխատանքային ստաժ ընդհանրապես չկա, գործում է այլ կարգավորում, որի մասին կարդացեք այս նյութում։
Ո՞ր տարիներն են լրացնում ստաժը
29-րդ հոդվածի 2-րդ մասով դրանք են՝
- գործազրկության նպաստ ստանալու ժամանակահատվածը.
- ծնողներից (որդեգրողներից, խնամակալներից) մեկի՝ հաշմանդամություն ունեցող երեխային մինչև 18 տարին լրանալը խնամելու ժամանակահատվածը.
- խնամակալ ճանաչված անձի՝ ֆունկցիոնալության խորը աստիճանի սահմանափակումով հաշմանդամություն ունեցող անձին խնամելու ժամանակահատվածը՝ տասը տարուց ոչ ավելի.
- ծնողներից (որդեգրողներից) մեկի՝ մինչև յուրաքանչյուր երեխայի երկու տարին լրանալը երեխային խնամելու ժամանակահատվածը՝վեց տարուց ոչ ավելի.
- օտարերկրյա պետությունում ՀՀ դիվանագիտական ծառայության մարմին մեկնած ամուսնու հետ համատեղ ապրած ժամանակահատվածը՝ հինգ տարուց ոչ ավելի.
- ուսումնական հաստատություններում առկա (ցերեկային) ուսման ժամանակահատվածը՝վեց տարուց ոչ ավելի, բացառությամբ հանրակրթական ուսումնական հաստատությունների.
- բռնադատված կամ քրեական հետապնդման ենթարկված և հետագայում արդարացված անձի՝ կալանքի տակ գտնվելու, ազատազրկման վայրերում և աքսորավայրերում պատիժ կրելու ժամանակահատվածները՝եռակի չափով, սկսած 14 տարեկանից։
Ուշադրություն. երեխայի խնամքի սահմանափակումը վերաբերում է ընդհանուր գումարին։ Այսինքն՝ մեկ ծնողի մոտ երեք երեխայի խնամքի տարիները կարող են գումարվել, բայց ստաժում կհաշվառվի առավելագույնը վեց տարին։ Նույն տրամաբանությամբ՝ դպրոցական տարիները ուսման ժամանակահատվածում չեն հաշվառվում, խոսքը միջին մասնագիտական և բարձրագույն կրթության՝ առկա ուսուցման մասին է։
Ինչո՞ւ է սա կարևոր գործնականում
Օրենքի 15-րդ հոդվածով կենսաթոշակի աշխատանքային մասը կախված է ստաժի տարիների քանակից և կենսաթոշակառուի անձնական գործակցից։ Այդ գործակիցը 11-ից 40 տարվա ստաժի յուրաքանչյուր տարվա համար ավելանում է 0,01-ով, իսկ 40 տարուց ավելի ստաժի յուրաքանչյուր տարվա համար՝ 0,02-ով, և չի կարող գերազանցել 2-ը։ Այսինքն՝ ամեն լրացուցիչ տարի ուղղակիորեն բարձրացնում է վճարվող գումարը։
Իսկ եթե փաստաթուղթ չկա
32-րդ հոդվածով մինչև 1992 թվականի հունվարի 1-ն ընկած ժամանակահատվածի ստաժը հաստատող հիմնական փաստաթուղթը աշխատանքային գրքույկն է։ 1992 թվականի հունվարի 1-ից մինչև 2013 թվականի հունվարի 1-ը պահանջվում է նաև սոցիալական վճարներ կատարելը կամ աշխատավարձ ստանալը հաստատող փաստաթուղթ, բացառությամբ կառավարության սահմանած դեպքերի, իսկ 2013 թվականից հետո ստաժը հաստատվում է տեղեկատվական շտեմարանի տվյալներով։
Հենց այդ բացառությունները շատերին վրիպում են։ N 665-Ն որոշման 14.6-րդ կետով 1992 թվականի հունվարի 1-ից մինչև 2004 թվականի հունվարի 1-ը սոցիալական վճարներ կատարելը կամ աշխատավարձ ստանալը հաստատող փաստաթուղթ չի պահանջվում, եթե անձն աշխատել է ցանկում թվարկված մարմիններում ու կազմակերպություններում։ Ցանկը լայն է՝ ուսումնական հաստատություններ, բժշկական օգնություն և սպասարկում իրականացնող կազմակերպություններ, նախարարություններ, տեսչություններ, պետական հիմնարկներ, մարզպետարաններ և համայնքապետարաններ, բանկեր և Կենտրոնական բանկ, ՔԿԱԳ տարածքային բաժիններ, պետական նոտարական գրասենյակներ, գիտությունների ազգային ակադեմիա և նրա ինստիտուտներ, թատրոններ և կինոթատրոններ, ինչպես նաև այս մարմինների տարածքային ստորաբաժանումները։ Առանձին կարգավորում է գործում մինչև 1996 թվականի նոյեմբերի 10-ը՝ խորհուրդների գործադիր կոմիտեներում, դրանց ենթակա դպրոցներում, գրադարաններում և բնակշահագործման գրասենյակներում աշխատածների համար։
Եթե փաստաթուղթն ընդհանրապես բացակայում է, ստաժը հաստատվում է արխիվային տեղեկանքով, իսկ դրա բացակայության դեպքում՝ դատական կարգով։ Ընդ որում, արխիվային տեղեկանքը ձեզ ինքնուրույն հայթայթել պետք չէ. N 665-Ն որոշման 15.1-ին կետով այն ազգային արխիվից հարցումով ստանում է կենսաթոշակ նշանակող ստորաբաժանումը, եթե դիմումին կցվել են գործատուի անվանումը, աշխատանքային հարաբերությունների սկիզբն ու վերջը և, անհրաժեշտության դեպքում, անվանափոխության մասին տվյալները։ Այս դեպքում փաստաթուղթը ներկայացնելու օր է համարվում հենց դիմումը ներկայացնելու օրը, և չվճարված կենսաթոշակի գումարները վճարվում են անցած ամբողջ ժամանակահատվածի համար։
Ուշադրություն. ուշացած փաստաթուղթը կորած չէ
Օրենքի 38-րդ հոդվածով, եթե կենսաթոշակ նշանակելուց հետո ներկայացնեք մինչ այդ ընկած ժամանակահատվածի ձեր կամ մահացած կերակրողի աշխատանքային կամ այլ գործունեության մասին լրացուցիչ փաստաթղթեր, կենսաթոշակը վերահաշվարկվում է՝ դիմումն ու փաստաթղթերը ներկայացնելու ամսին հաջորդող ամսվա 1-ից։
Ամփոփում
Ամփոփելով՝ բացի աշխատած տարիներից, կենսաթոշակային ստաժը լրացնում են գործազրկության նպաստի ժամանակահատվածը, հաշմանդամություն ունեցող երեխային մինչև 18 տարեկանը խնամելը, խորը սահմանափակումով անձի խնամքը՝ մինչև տասը տարի, երեխայի խնամքը մինչև երկու տարեկանը՝ վեց տարուց ոչ ավելի, դիվանագիտական ծառայության մեկնած ամուսնու հետ արտերկրում ապրելը՝ մինչև հինգ տարի, առկա ուսուցմամբ ուսումը՝ վեց տարուց ոչ ավելի, և բռնադատվածների պատիժը կրելու ժամանակահատվածը՝ եռակի չափով, սակայն այս բոլորը հաշվառվում են միայն կենսաթոշակի իրավունք տվող հիմնական ստաժի՝ տարիքային կենսաթոշակի դեպքում 10 օրացուցային տարվա առկայության պայմանով, իսկ 1992-2004 թվականների համար ցանկում թվարկված մարմիններում աշխատածներից սոցիալական վճարի փաստաթուղթ չի պահանջվում, – տեղեկացնում է Iravaban.net-ը։
Ծանուցում 1. սույն նյութը պատրաստված է միայն իրավական իրազեկման նպատակով և չի հանդիսանում իրավաբանական խորհրդատվություն։
Ծանուցում 2. սույն նյութի պատկերը գեներացվել է արհեստական բանականության գործիքակազմի օգնությամբ։