Հարցազրոյց` «Դրօշակ»-ի Խմբագիր Արտաշէս Շահբազեանի Հետ
Հարցազրոյցը վարեց ՎՐԷԺ-ԱՐՄԷՆ
ՎՐԷԺ-ԱՐՄԷՆ.- Սովորական երեւոյթ չէ Դաշնակցութեան պաշտօնաթերթի խմբագրին հետ հարցազրոյց մը` իր խմբագրած նոյն թերթին իսկ մէջ: Սակայն 2026 թուականը յոբելենական է «Դրօշակ»-ի համար, ինչ որ անկասկած կ՛արդարացնէ նման հարցազրոյցի մը գաղափարը: Բայց նախ քան թերթին մասին խօսիլդ, Արտաշէս, կ՛ուզէի սկսիլ քու հեւքոտ աշխատանքէն, որուն վկան եմ ես հեռուէ հեռու: Ինչպէ՞ս կը հասնիս դիմել աշխատակիցներուդ, ստանալ անոնց գրութիւնները եւ կազմել հերթական համարը` Համազգայինի Կեդրոնական վարչութեան անդամակցութեանդ եւ այլ պատասխանատուութիւններուդ կողքին:
ԱՐՏԱՇԷՍ ՇԱՀԲԱԶԵԱՆ.- Իսկապէս յոբելենական է տարին Դաշնակցութեան անդրանիկ պարբերականի համար: Յոբելենական` ոչ պարզապէս չոր թուերի իմաստով: Երբ մտովի անդրադառնում ես «Դրօշակ»-ի անցած ճանապարհին, միանգամից կարծես ուսերիդ ծանրանում է հսկայական նուիրումի, գործի, ազգին անսակարկ ծառայութեան ժառանգուած բեռը: Այդ բեռն առաւել մեծ կշիռ ու խորհրդանշական իմաստ է ձեռք բերում, երբ մտաբերում ես նաեւ, թէ կուսակցութեան անմահների փաղանգից ի~նչ երեւելիներ են իրենց դաշնակցական-յեղափոխական գործունէութեան մէկ շօշափելի բաժինը յատկացրել «Դրօշակ»-ի պարբերական լոյսընծայման ոչ երկրորդական առաքելութեանը: Երբեմն ինձ թւում է, թէ թիկունքումս կանգնած Քրիստափոր Միքայէլեանը լուռ հետեւում է, թէ ինչո՛վ եմ զբաղուած «Դրօշակ»-ի աշխարհում: «Դրօշակ»-ի հրատարակումը հսկայական պատասխանատուութիւն է, որ ստիպում է առնուազն հաւատարմօրէն շարունակել նախորդների գործը` հարազատ մնալով թերթի առինքնող կենսագրութեանը եւ հետապնդած նպատակին: Չէի ցանկանայ ծանրանալ աշխատանքի ծաւալի, «Դրօշակ»-ը ստեղծողների ծանրաբեռնուածութեան հարցերի վրայ, որովհետեւ մենք, ընդգրկուն առումով, այն «հարուստ» կուսակցութիւնն ենք, որի տանիքի ներքոյ ո՛չ նուիրումով կարող ես մարդ զարմացնել, ո՛չ հերոսութեամբ, ո՛չ կատարածդ աշխատանքով, բայց, ա՛յ, անհամեստութեամբ իսկապէս կարող ես զարմացնել, դրա համար զգուշանամ չհասնելու համար այդտեղ: Տրուած հարցին այնուամենայնիւ պատասխանած լինելու համար աւելացնեմ պարզապէս, որ ի հարկէ, ինչպէս` դաշնակցական գործի իւրաքանչիւր ճակատում, մեր ընկեր խմբագիրները ամէնուր եւ մշտապէս պարտաւորուած են եղել փոքր մարդուժով եւ թեքնիք հնարաւորութիւններով իրականացնել անհամեմատ մեծ գործ, անհրաժեշտ կարիքի պակասը լրացնելով ծանրաբեռնուած աշխատանքով: Ես այդ աշխատանքը նմանեցնում եմ թմբուկի մէջ սկիւռի վազքին, որը վերջ չունի, եւ ինչքան էլ անես, թւում է, թէ դոփում ես նոյն տեղում: Մեր մամուլի իւրաքանչիւր թիւը յանձնելու օրն իսկ զգում ես, որ կարող ես յաջորդը ուշացնել, եթէ նոյն այդ օրը ծուլանալու շռայլութիւնը թոյլ տաս քեզ: Բարեբախտաբար այդ զգացողութիւնը ունեն նաեւ այն մարդիկ, ում գործակցութեամբ ապահովւում է «Դրօշակ»-ի կանոնաւոր եւ անխափան գործունէութիւնը: Այնպէս որ, մեր դէպքում նպատակը թելադրում է անելիքը:
Վ.- Ա.- Հիմա պիտի խնդրէի, որ մեր ընթերցողին հակիրճ պատկերացում տայիր «Դրօշակ»-ի անցած ճանապարհի, նրա պատմութեան մասին:
Ա. Շ.- «Դրօշակ»-ը սկսել է լոյս տեսնել հեռաւոր 1891 թուականից: Միւս կողմից` յայտնի է, որ պատմական իրադարձութիւնների թելադրանքով, ինչպէս եւ` այլ պատճառներով, մի շարք անգամներ «Դրօշակ»-ի հրատարակութիւնն ընդհատուել է: Այնպէս որ, անցնող 135 տարիների ընթացքում ՀՅԴ գլխաւոր պաշտօնաթերթը լոյս է տեսել 80 տարի, ինչը, դարձեալ յոբելենական լինելով, նոյնպէս պատկառելի ժամանակահատուած է մամուլի համար:
Վ.- Ա.- Բայց մի՞թէ ՀՅԴ-ի հիմնադրութեամբ ալ չի սկսիր «Դրօշակ»-ի պատմութիւնը:
Ա. Շ.- Կարելի է ասել, որ «Դրօշակ»-ի կենսագրութիւնը սկիզբ է առնում դեռեւս իր ֆիզիքական ծննդից առաջ: 1890 թուականին (ամիսը յայտնի չէ) Դաշնակցութեան հիմնադրումը հռչակելու վերաբերեալ հրապարակուել է «Մանիֆեստ ՀՅ Դաշնակցութեան» մէկ էջանոց փաստաթուղթը: Մեզ է հասել նաեւ 1891 թուականի մայիսին No.2 թուագրութեամբ լոյս տեսած մէկ այլ հրապարակում, որը կրում է «ԴՐՕՇԱԿ-ի ԹՌՈՒՑԻԿ ԹԵՐԹ» անուանումը: Այս «Թռուցիկ Թերթի» ճակատային մասում գրուած է, որ ՀՅ Դաշնակցութիւնը մօտիկ ապագայում կ՛ունենայ «Դրօշակ» անունով իր օրկանը: Իսկապէս էլ նոյն թուականի մայիսի ամսաթուով լոյս է տեսնում «Դրօշակ»-ի առաջին համարը: 1891-ի սեպտեմբերին լոյս է ընծայուել «Դրօշակ»-ի եւս մէկ թիւ, 1892-ին եւս 2-ական համար եւ այդպէս շարունակ: Առաջին 2 համարները հրատարակուել են Թիֆլիսում, 3-րդ համարը Ռումանիոյ Քոսթանցա քաղաքում, որից յետոյ հրատարակութեան մշտական վայր է դառնում Զուիցերիոյ Ժընեւ քաղաքը:
Վ. Ա.- Ո՞վ, աւելի ճիշդ, որո՞նք խմբագրած են զայն այդ սկզբնական տարիներուն:
Ա. Շ.- «Դրօշակ»-ի խմբագիր եղել է Քրիստափոր Միքայէլեանը` իր կողքին ունենալով հիմնադիր երրորդութեան միւս անդամները` Սիմոն Զաւարեանն ու Ռոստոմը: Զանազան ժամանակներ իբրեւ խմբագիր կամ խմբագրութեան անդամ` նրանք իրենց կողքին ունեցել են նաեւ` Սիմոն Շխեանը, Յոնան Դաւթեանը, Գարեգին Խաժակը, Միքայէլ Վարանդեանը, Է. Ակնունին, Սիամանթոն, Աւետիս Ահարոնեանը եւ իբրեւ աշխատակից` ուրիշ շատերը: Եւ ուրեմն ոչ թէ պարզապէս իր շուրջ եղած անուններով, այլ արձանագրուած գործից ելնելով կարելի է հաստատել, որ «Դրօշակ»-ը Դաշնակցութեան գաղափարական զինուորն է, կուսակցութեան հերոսական երթի մասնակիցը, ՀՅԴ եւ Հայոց պատմութեան տարեգիրը:
Սկիզբի այդ ընթացքը շարունակւում է մինչեւ 1914 թուականը, երբ դժնդակ իրադարձութիւնների բերումով «Դրօշակ»-ի հրատարակումը ընդհատւում է մինչեւ 1925 թուականը: Նշուած թուականից Փարիզում, Սիմոն Վրացեանի եւ Արշակ Ջամալեանի խմբագրութեամբ, «Դրօշակ»-ը լոյս է տեսնում մինչեւ 1933 թուականը: Յաջորդ երկար ընդհատումից յետոյ «Դրօշակ»-ը վերահրատարակւում է Պէյրութում` 1969-1985 թուականներին` սկզբում Բաբգէն Փափազեանի, ապա Սարգիս Զէյթլեանի խմբագրութեամբ, պետական գրանցման հետ կապուած պահանջներից ելնելով փոխուած անունով` որպէս «Ազդակ Շաբաթօրեակ-Դրօշակ»: Սարգիս Զէյթլեանի ողբերգական անհետացումից յետոյ մինչեւ 2005 թուականը պաշտօնաթերթը խմբագրում է Նազարէթ Պէրպէրեանը` սկզբում Պէյրութում, ապա Աթէնքում, այնուհետեւ` Երեւանում: 2007 թ. մինչեւ 2011 թուականը գլխաւոր խմբագիրն է Ռուբէն Յովսէփեանը` ընկերակցութեամբ Կարէն Խանլարեանի: Պէտք է ասել, որ այս շրջանին հետեւած յաջորդ ընդմիջման ժամանակահատուածում եւս «Դրօշակ»-ի հրատարակման պահանջը չի դադարել կուսակցութեան շարքերում: Առաջնորդուելով Ընդհանուր ժողովի որոշմամբ, ՀՅԴ Բիւրոն ձեռնարկեց վերահրատարակութեան գործը 2020 թուականի յունուարից, երբուանից սկսած մինչեւ այսօր էլ «Դրօշակ»-ի խմբագրման պատիւը վերապահուել է ինձ: Յուսանք, որ կուսակցական ու ազգային արժէքի վերածուած «Դրօշակ»-ի ընթացքը դեռ երկար կը շարունակուի եւ կը փոխանցուի կուսակցութեան յաջորդ սերունդներին:
Վ. Ա.- Այո՛, «Դրօշակ»-ի հրատարակման ոդիսականին միայն հպանցիկ արձագանգը արդէն պատկառանք կը ներշնչէ, սակայն աւելի պատկառելի են մեր անդրանիկ օրկանի առաքելութիւնը, վաստակը եւ ունեցած դերակատարութիւնը: Խնդրեմ, կարելի՞ է անդրադառնալ այս հարցերուն եւս` վեր առնելու համար ոչ միայն «Դրօշակ»-ի հարուստ կենսագրութիւնը, այլեւ` արժէքը:
Ա. Շ.- Համաձայն եմ, որ «Դրօշակ»-ը դաշնակցական մեծ արժէք է, աւելի՛ն, այն մի իւրատեսակ խորհրդանիշ է ու, թող չափազանցութիւն չթուայ, եթէ ասեմ, որ ինձ համար ՀՅԴ խորհրդանիշների` օրհներգի, զինանշանի ու դրօշի նման մի խորհրդանիշ էլ «Դրօշակ»-ն է, եւ պատահական չէ, որ թերթն այդ անունն է կրում: Իմացողը գիտէ, որ Դաշնակցութիւնը ոչ թէ նեղկուսակցական, այլ ազգային ամբողջական գաղափարախօսութիւն դաւանող կուսակցութիւն է: Նա իր գործունէութեան առաջին շրջանից իսկ վերածուել է ազգային-յեղափոխական եւ գաղափարական շարժման: «Դրօշակ»-ին վերապահուել է գաղափարական առաջնորդող մամուլի առաքելութիւնը: Պատահական չէ, որ մեր զինատարները, ֆետայիներն ու գործիչները զէնք-զինամթերքի հետ Էրգիր էին հասցնում նաեւ պաշտօնաթերթը: Պատահական չէ, որ «Դրօշակ»-ի խմբագիր եղել են իրե՛նք` կուսակցութեան հիմնադիր այրերը, իսկ թերթի շուրջ մշտապէս խմբուած են եղել մեր լաւագոյն մտաւորականները:
«Դրօշակ»-ի համար Արեւմտահայաստանի անցուդարձի, այնտեղ ծաւալուած ազատագրական պայքարի փոթորկուն իրադարձութիւնների մասին թղթակցութիւններ էին փոխանցում յայտնի ֆետայիներն ու գործիչները, ինչպիսիք էին` Հրայր Դժոխքը, Պետոն, Յովսէփ Եուսուֆեանը եւ ուրիշներ: «Դրօշակ»-ի այդ օրերի համարները թերթելիս կարծես երեսիդ է խփում իրականութեան տաք շունչը, որն արտացոլուած է Վանից, Կարսից, Մուշից, Սասունից, Էրզրումից ու այլ վայրերից ուղարկուած թղթակցութիւններում:
1892 թուականին տեղի ունեցած կուսակցութեան Ա. Ընդհանուր ժողովը, Թիֆլիս ու Թաւրիզ կենտրոնների կողքին, ղեկավար Բիւրոյի իրաւասութիւններով է օժտում նաեւ Ժընեւում հաստատուած «Դրօշակականներին»` ի դէմս Քրիստափոր Միքայէլեանի ու միւսների: 1895 թուականին Թիֆլիսում տեղի ունեցած Ռայոնական ժողովը փոխում է Թաւրիզի մարմինի կարգավիճակը, իսկ 1896-97-ի Ռայոնական ժողովը որոշում է «Կազմակերպել մի ուժեղ խմբագրութիւն «Դրօշակ»-ի համար որ միեւնոյն ժամանակ լինելու է ամբողջ Դաշնակցութեան արտասահմանեան ներկայացուցիչ-Բիւրոն»: Փաստացի ստեղծւում է Արեւմտեան Բիւրոն, որի կարգավիճակը պաշտօնապէս հաստատում է 1898-ի Երկրորդ Ընդհանուր ժողովը: «Դրօշակ»-ի խմբագրութիւնը ներկայացնող Արեւմտեան Բիւրոյի իրաւասութեան ներքոյ էին գործում Պոլսոյ, Զմիւռնիոյ, Կիլիկիոյ, Պալքանների, Եգիպտոսի, Ամերիկայի կենտրոնական կոմիտէութիւնները եւ Եւրոպայի ուսանողական միութիւնը: Ես հաւանաբար մի փոքր շեղուեցի, սակայն նպատակս էր փաստել, թէ կուսակցութեան մէջ ի՛նչ կարեւորութիւն ու արժէք էր իրենից ներկայացնում «Դրօշակ»-ը:
Վ. Ա.- Հաճելի է ի հարկէ երեւակայութեամբ վերապրիլը այդ ամէնը, սակայն այդ այլեւս պատմութիւն է, ժամանակները փոխուեր են, փոխուեր են խնդիրները, եւ այս իրողութիւնը չի կրնար չազդել նաեւ մեր մամուլի վրայ:
Ա. Շ.- Անշուշտ շատ ջրեր են հոսել այն օրերից, ցաւօք հայ ժողովրդի համար շարունակւում է գոյատեւման, ինքնիշխանութեան համար պայքարը: Հայաստանի վերանկախացումից յետոյ, որի մասին ոչ միայն մենք, այլեւ մեր նախորդ սերունդներն էին երազել, նոր ու ոչ պակաս բարդ մարտահրաւէրների առջեւ կանգնեց հայ ժողովուրդը: Բանական հայ մարդը չի կարող հանգիստ մտածել այն ողբերգութեան մասին, որը բաժին հասաւ Արցախին ու արցախահայութեանը: Աներեւակայելի էր, որ Հայաստանում իշխանութեան կը գայ թրքամէտ տեսակ, որը հարցականի տակ կը դնի Հայաստանի Հանրապետութեան ինքնիշխանութիւնը: Որպէս մէկ հայութիւն, սփիւռքի հետ միասնականանալու փոխարէն, դրածոյ իշխանութիւնները մերժեցին ու օտարեցին սփիւռքը, առնուազն` արտերկրի հայութեան այն մեծամասնութեանը, որը չի պարում իրենց տուտուկի տակ եւ չի ծափահարում իրենց հայրենադաւ, ազգակործան ծրագրերին: Ցաւով պիտի ասել, որ «Դրօշակ»-ն այս պայմաններում պարտաւորուած է նախկին ժամանակների եռանդով լծուել հայրենիքի ու հայութեան շահերի պաշտպանութեան գործին, կանգնել առաջին գծի վրայ այն պայքարի, որը մղում է իրեն կեանք տուած կուսակցութիւնը: Այո՛, որպէս Դաշնակցութեան հարազատ զաւակը` «Դրօշակ»-ը պայքարի մէջ է մեր արժէքների, մեր ռազմավարական նպատակների, արցախահայութեան իրաւունքների համար:
Վ. Ա.- Ի՞նչ տարածում ունի պաշտօնաթերթը, ի՞նչ է պահանջարկը: Արդեօք այսօր մամուլի թղթային տարբերակին փոխարինելու չի՞գար ելեկտրոնային տարբերակը:
Ա. Շ.- Գաղտնիք չէ, որ այսօր ելեկտրոնային մամուլը թղթային տարբերակի իր աւագ եղբօրը բաւականին նեղն է դրել եւ, որոշ պարագաներում, ամբողջովին գրաւել է նրա տեղը: Այնուամենայնիւ, ամենահզօր ու զարգացած երկրներում անգամ շարունակւում է մեծ տպաքանակով մամուլի տպագրութիւնը: Սա նշանակում է, որ վերջինիս պահանջարկը չի մարում: «Դրօշակ»-ը այսօր նոյնպէս ոչ մեծ տպաքանակով տպագրւում եւ բաժանւում է մեր կուսակցական կառոյցներին ու ընկերներին, տրամադրւում է տարբեր գրադարանների, մտաւորականների, յօդուածագիր հեղինակների, ինչպէս եւ պարզ ընթերցողների` միշտ անվճար: «Դրօշակ»-ի հասցէատիրոջ մասին խօսելիս աւելացնեմ նաեւ հետեւեալը. ՀՅԴ առաջին պարբերականը շարունակում է իրականացնել գաղափարական, քաղաքական, քարոզչական, դաստիարակչական գործառոյթ, որն էլ որոշում է, թէ ի՛նչ թիրախի է այն ուղղուած:
Վ. Ա.- Ակնարկեցի ժամանակներու փոփոխութեան. կ՛ըսուի, թէ հիմա գաղափարախօսութիւններու ժամանակը չէ, մարդիկ լուրջ ու ծաւալուն յօդուածներ կարդալու փոխարէն` կը նախընտրեն զիրենք հետաքրքրող լրատուութիւնը փնտռել առցանց: Շատ կարեւոր են, բովանդակութեան հետ, նաեւ ձեւի, մատուցման մօտեցումները:
Ա. Շ.- Անշուշտ ծանօթ եմ գաղափարախօսութիւնների, քարոզչութեան հնացած լինելու մասին խօսակցութիւններին: Բայց տեսնում եմ նաեւ գաղափարախօսութիւնները մերժող քարոզչութեան խորքում ազգերի իրաւունքները մերժող, ինքնութեան պաշտպանութեանն ուղղուած խօսոյթը ազգայնամոլութիւն ու ֆաշիզմ պիտակաւորելու գաղափարախօսութիւնը: Այս ամէնը, այլ բան չէ քան ազատական համաշխարհայնացման գաղափարական արշաւը, որի ներքոյ սեփական ընտրեալութեան եւ գերակայութեան մարդատեաց դիրքերից փորձ է արւում աշխարհը վերաենթարկեցնել` ոչնչացնելով միւսների ինքնիշխանութիւնը, պատմական ու հոգեւոր ինքնութիւնը: Հայաստանում նոյնպէս իշխանութեան եկող ուժը յայտարարեց, թէ մերժում է գաղափարախօսութիւնները, ինքը, սակայն, հետեւողականօրէն ներարկեց, թունաւորեց ու պառակտեց ազգային միասնականութիւնը, հէնց ազատական համաշխարհայնացումից ծնունդ առած ազգի պատմական, արժէքային ինքնութիւնը մերժելու, դրանք վերազգային գաղափարներով փոխարինելու քաղաքականութիւն իրականացրեց:
Ես կը պնդէի հակառակը` այսօր աշխարհում տեղի է ունենում գաղափարական հակադիր բեւեռների սուր բախում, ազատական-համաշխարհայնացման համաշխարհային գերիշխանութեան հետ առճակատուել է ժողովուրդների ու պետութիւնների ինքնիշխանութեան, ինքնութեան, պատմական, հոգեւոր ու բարոյական աւանդական արժէքների համար պայքարող համաշխարհային մեծամասնութեան հոսանքը:
Վ. Ա.- Իսկ այդ առճակատումը տեղի կ՛ունենայ նաեւ մե՛ր երկրին մէջ:
Ա. Շ.- Դժբախտաբար հայ ապազգայինների պատճառով այս բախման գիծը անցնում է մասնաւորապէս հէնց մեր երկրով` սպառնալիք դառնալով պետութեան, ազգի, ընտանիքի, Եկեղեցու իրաւունքների համար: Ուրեմն ապագաղափարական ժամանակների մասին խօսոյթը մաս է կազմում դրա հեղինակների նենգօրէն մտածուած ծրագրերին: Հետեւութիւնն ակնյայտ է, գաղափարներին կարելի է յաղթել միայն աւելի կենսունակ, աւելի հարազատ գաղափարներով: Դէմ չեմ, որ մեր արագընթաց ժամանակներում մարդիկ ձգտում են արագ մատուցուող կարճ տեղեկատութեան, բայց այդ, այսպէս ասած, կսմիթներով կարելի է պահի մէջ տրամադրութիւններ ընդհանրացնել, հնարաւոր չէ, սակայն, իրականացնել մտքերի խմորում, մտքի յեղաշրջում, զանգուածային մտածողութեան բարեշրջում: Ժամանակակից մարդը լողում է տեղեկատուութեան ովկիանոսում, եւ երբ դու չես կարողանում քոնը հրամցնել նրան, ապա անպայման ուրիշն է անում այդ բանը: Այսօրուայ հայ հասարակութիւնը հենց այդ գործընթացի զոհն է:
Վ. Ա.- Իսկ ի՞նչ պիտի ընենք ընթերցողին հետ այսօրուան լեզուով խօսելու, զայն աւելի ամուր առնչելու համար մեր մամուլին` սկսելով «Դրօշակ»-էն:
Ա. Շ.- Ինչ վերաբերւում է ժամանակակից լինելուն` ասելիքով, բովանդակութեամբ եւ ձեւով, ապա նորի ձգտումը պէտք է լինի մշտական ընթացք` առանց սակայն շեղուելու «Դրօշակ»-ի եւ մեր աւանդական մամուլի առաքելութիւնից բխող էութիւնից: «Դրօշակ»-ը ինձ համար ազատ, սակայն ոչ անկախ մամուլի միաւոր է: Պաշտօնաթերթի թղթակիցների մեծամասնութիւնը հիմնականում ոչ կուսակցական, միաժամանակ հայրենասէր, ազգային ինքնութիւնը կրող երիտասարդ մտաւորականներ ու գիտնականներ են: Ես որպէս «Դրօշակ»-ի խմբագիր` մեր հեղինակների գրածի հետ խնդիր չունեմ մինչեւ այն պահը, երբ նրանցից ոեւէ մէկը փորձի ապացուցել, օրինակ, թէ Արցախը երբեք մերը չի եղել, քննութեան առարկայ կը դարձնի Հայոց սուրբ եկեղեցու դրուածքը եւ նման այլ յիմարութիւններ: Բարեբախտաբար այդպիսի արտառոց երեւոյթների հետ դեռ չենք բախուել, ինչպէս ասուած է` նմանն զնմանն գտանէ, եւ մեզ հետ համագործակցելու ձեռք են մեկնում նրանք, որոնք լաւ գիտեն ե՛ւ իրենց ե՛ւ մեզ:
Հասկանում եմ, որ ժամանակակից աշխարհում, ուր սահմանները ամէնուր խորտակուած են տեղեկատուական հոսանքների առաջ, եւ նորարարութիւնները փոխանցւում են համացանցային արագութեամբ, կարեւոր է ոչ միայն ասելիքը, այլեւ` վերջինիս մատուցման ձեւը: Կարծում եմ ընթերցողի համար ակնյայտ է, որ «Դրօշակ»-ի պարագայում մենք այդ պահանջները նկատի ենք առնում: Եւ աւարտեմ հետեւեալ համեմատութեամբ. խորհրդային կայսրութիւնը իրեն մաս կազմող ժողովուրդների մշակոյթների համար շրջանառութեան մէջ էր դրել խորամանկօրէն մտածուած մի կարգախօս` ձեւով ազգային, բովանդակութեամբ սոցիալիստական: Այսօրուայ համաշխարհայնացած աշխարհի համար կենսունակ այս կարգախօսը, ըստ որի ազգայինը պէտք է լինի ձեւ, իսկ համընդհանուրը` բովանդակութիւն, մենք պէտք է որդեգրենք ճիշդ հակառակ կերպով` բովանդակութեամբ ազգային, ձեւով համամարդկային:
Վ. Ա.- Եւ այդպէս է, որ պիտի տանինք մեր գաղափարական պայքարը:
Ա. Շ.- Այո՛, անկասկած գաղափարական պայքարի այդ դրօշը դեռ երկա՜ր պէտք է փողփողայ իր բարձունքի վրայ: