«Վերցրել էի երեք հարյուր հազար, հիմա ասում են՝ երկու միլիոն»։ Սա Հայաստանում ամենահաճախ կրկնվող պատմություններից է։ Մարդիկ սովորաբար ենթադրում են, որ եթե պայմանագրում ստորագրել են, ուրեմն ամեն ինչ օրինական է։ Իրականում օրենքը տուժանքների և տոկոսների համար սահմանում է առաստաղներ, և դրանք խախտող պայմանագրային կետերն ուժ չունեն։ Բացի այդ, գործում է ևս երեք գործիք, որոնցից ոչ մեկը ինքնաբերաբար չի աշխատում։
Ինչպես տեղեկացնում է Iravaban.net-ը, հարցը կարգավորվում է ՀՀ քաղաքացիական օրենսգրքով, ՀՀ քաղաքացիական դատավարության օրենսգրքով, «Սպառողական կրեդիտավորման մասին», «Նոտարիատի մասին» և «Սնանկության մասին» ՀՀ օրենքներով։
Առաջին սահմանը. տուժանքները չեն կարող գերազանցել մայր գումարը
Օրենսգիրքը սահմանում է երկու առաստաղ։ Պայմանագրով որոշված տուժանքի տարեկանառավելագույն չափը չի կարող գերազանցել Կենտրոնական բանկի սահմանած բանկային տոկոսի հաշվարկային դրույքի քառապատիկը։ Իսկ պայմանագրով որոշված բոլոր տուժանքների հանրագումարը չի կարող գերազանցել տվյալ պահին առկա պարտքի հիմնական գումարը։
Այս պայմանը խախտող համաձայնությունն առ ոչինչ է։ Այսինքն՝ պայմանագրում նման կետի առկայությունը նշանակություն չունի, և դրա վրա հղում անելը պարտատիրոջը չի օգնում։
Առանձին սահման է գործում տոկոսների համար։ Վճարման կետանցի դեպքում տոկոսները հաշվարկվում են ԿԲ-ի հաշվարկային դրույքով, իսկ պայմանագրով նախատեսված տոկոսի չափը չի կարող գերազանցել այդ դրույքի կրկնապատիկը։ Ուշադրություն ևս մեկ դրույթի վրա. այդ տոկոսները չեն հաշվարկվում արդեն հաշվարկված տուժանքի և վնասների նկատմամբ, այսինքն՝ տոկոս տոկոսի վրա հաշվարկելը բացառված է։
Կարևոր տարբերակում. այս երկու սահմանը վերաբերում է տարբեր բաների։ Քառապատիկը և մայր գումարի կանոնը՝ տուժանքին, այսինքն՝ տույժերին ու տուգանքներին։ Կրկնապատիկը՝ կետանցի տոկոսներին։ Վարկի հիմնական տոկոսադրույքն ինքնին այլ հարց է և որոշվում է պայմանագրով։
Երկրորդ սահմանը. եռամսյա կանոնը գրավի դեպքում
Եթե վարկն ապահովված է գրավով, գործում է ևս մեկ սահմանափակում։ Պարտավորության խախտման օրվանից եռամսյա ժամկետում գրավառուն բռնագանձման, այդ թվում՝ արտադատական կարգով գործընթաց չսկսելու դեպքում այդ ժամկետին հաջորդող ժամանակահատվածի համար տուժանք չի հաշվարկվում մինչև գործընթացն սկսելու օրը։
Նմանատիպ կանոն է գործում գրավի առարկայի իրացման փուլում՝ երկամսյա ժամկետով. եթե ծանուցումից հետո երկու ամսում գրավի առարկան չի անցել գրավառուին, չի իրացվել ուղղակի վաճառքով, կամ առաջին աճուրդը չի անցկացվել, հաջորդ ժամանակահատվածի համար տուժանք չի հաշվարկվում։ Այս պայմանների խախտմամբ կնքված՝ տուժանքի վճարման վերաբերյալ համաձայնությունը նույնպես առ ոչինչ է։
Բացառություն է այն դեպքը, երբ գրավի իրացմանը խոչընդոտում է արգելանք կամ այլ սահմանափակում. խոչընդոտների տևողության ընթացքում տուժանքը շարունակում է հաշվարկվել։
Երրորդ գործիք. հայցային վաղեմությունը՝ երեք տարի
Հայցային վաղեմության ընդհանուր ժամկետը երեք տարի է։ Երբ պարտավորությունը կատարելու համար որոշված է որոշակի ժամկետ, վաղեմության ընթացքը սկսվում է հենց այդ ժամկետի ավարտմամբ։ Վարկի ամսական մարումներն այդպիսի պարբերական վճարներ են՝ յուրաքանչյուրն իր ժամկետով, ուստի հաշվարկն առանձին է ամեն ամսվա համար։
Բայց ահա ամենակարևորը. դատարանը հայցային վաղեմությունը կիրառում է միայն վիճող կողմի դիմումով։ Դատարանն ինքնուրույն չի հաշվարկելու, թե պարտքի որ մասն է հին։ Եթե պատասխանողը լռում է կամ չի ներկայանում, կքննվի ամբողջ պահանջը։
Ընդ որում, դատարանը հայցն ընդունում է քննության վաղեմության ժամկետը լրանալուց անկախ։ Ժամկետի լրանալը հայցը մերժելու հիմք է միայն այն դեպքում, երբ պատասխանողն օրենքով սահմանված կարգով դիմում է ներկայացնում դրա կիրառման մասին, և այդ դիմումը պետք է տրվի մինչև վճիռ կայացնելը։
Կարևոր լրացում, որը հօգուտ պարտապանի է. հիմնական պահանջով վաղեմության ժամկետի ավարտմամբ լրանում է նաև լրացուցիչ պահանջներով վաղեմության ժամկետը։ Օրենսգիրքը լրացուցիչ պահանջ է համարում գրավը, տուժանքը, պահումը, երաշխավորությունը և նախավճարը։ Այսինքն՝ եթե որևէ ամսվա մարումն արդեն դուրս է վաղեմության սահմաններից, դրա վրա հաշվարկված տուժանքը նույնպես չի կարող բռնագանձվել։
Հիշեք նաև, որ վաղեմության ժամկետները չեն կարող փոփոխվել կողմերի համաձայնությամբ, իսկ եթե պարտապանն արդեն վճարել է ժամկետը լրանալուց հետո, վճարածը հետ պահանջել չի կարող։
Մեկ փոքր վճարումը կարող է զրոյացնել ամեն ինչ
Սա այն վտանգն է, որի մասին պարտապանները գրեթե երբեք տեղյակ չեն։
Հայցային վաղեմության ընթացքն ընդհատվում է երկու դեպքում՝ սահմանված կարգով հայց հարուցելով և պարտավոր անձի կողմից պարտքի ճանաչումը վկայող գործողություններ կատարելով։ Ընդհատումից հետո ժամկետը սկսվում է նորից, և մինչ այդ անցած ժամանակը նոր ժամկետի մեջ չի հաշվվում։
Գործնականում դա նշանակում է, որ պարտքի մասնակի վճարումը, գրավոր ճանաչումը կամ մարման ժամանակացույցի ստորագրումը կարող են վերականգնել այն պարտքը, որը մոտենում էր վաղեմության շեմին։ «Մի քիչ վճարեմ, որ չզանգեն» որոշումը կարող է շատ թանկ նստել։
Առանձին կանոն է գործում կասեցման համար։ Օրենսգիրքը կասեցման հիմքերի թվում նշում է վճարման կարգադրություն արձակելու վերաբերյալ դիմում ներկայացնելը, ինչպես նաև նոտարի կողմից գումարի բռնագանձման կարգադրություն արձակելու դիմումը։ Կասեցումը, սակայն, գործում է միայն այն դեպքում, երբ համապատասխան հանգամանքը ծագել է կամ շարունակել է գոյություն ունենալ վաղեմության ժամկետի վերջին վեց ամսում, իսկ եթե ժամկետն ինքը վեց ամիս կամ պակաս է՝ ժամկետի ընթացքում։
Կասեցումն ու ընդհատումը տարբեր բաներ են. կասեցումից հետո ժամկետը շարունակվում է այնտեղից, որտեղ կանգ էր առել, մինչդեռ ընդհատումից հետո սկսվում է զրոյից։
Չորրորդ գործիք. ձեր իրավունքները որպես սպառողի
«Սպառողական կրեդիտավորման մասին» օրենքը չի տարածվում տասնհինգ միլիոն դրամը գերազանցող կրեդիտավորման պայմանագրերի, ինչպես նաև բնակարանային հիպոտեկային վարկերի վրա, որոնք առանձին օրենքով են կարգավորվում։ Մնացած դեպքերում այն տալիս է մի քանի գործիք։
Կրեդիտավորողը պարտավոր է ձեզ գրավոր տեղեկատվություն ներկայացնել պարբերականությամբ, որը չպետք է գերազանցի մեկ ամիսը՝ ձեր պարտավորությունների, դրանց առաջացման հիմքերի և մարումների մասին, այդ թվում՝ կիրառված տուժանքների սպառիչ ցանկը, դրանց կիրառման դեպքերն ու կարգը։ Այսինքն՝ պարտքի «անսպասելի» աճը օրենքով անսպասելի լինել չի կարող։
Իսկ եթե ձեր որևէ իրավունք խախտվել է, կարող եք անմիջապես դիմել դատարան կամ Ֆինանսական համակարգի հաշտարարին։ Խախտման փաստը հաստատվելու դեպքում հօգուտ ձեզ գանձվում է 300 000 դրամ՝ բացի վնասների հատուցում պահանջելու ձեր իրավունքից։ Բացառություն է այն դեպքը, երբ մինչև ձեր դիմելու օրը կրեդիտավորողն արդեն ձեռնարկել է իրավունքը վերականգնելու գործողությունները, փաստացի վերացրել է խախտումը և հատուցել իրական վնասը։
Հիշեք նաև, որ վարկը ժամկետից շուտ մարելու իրավունքն ունեք անկախ նրանից՝ պայմանագրով դա նախատեսված է, թե ոչ, ընդ որում ընդհանուր ծախսը համամասնորեն նվազում է, և այդ դեպքում կրեդիտավորողը տուժանք կամ ձեր վիճակը վատթարացնող այլ միջոց կիրառել չի կարող։ Այս իրավունքը սահմանափակող համաձայնությունն առ ոչինչ է։
Իսկ եթե պարտքը վաճառվել է հավաքագրողին
Պահանջի զիջման համար ձեր համաձայնությունը չի պահանջվում, բայց ձեր դիրքը դրանից չի վատանում։
Սկզբնական պարտատիրոջ իրավունքը նոր պարտատիրոջն անցնում է նույն ծավալով և նույն պայմաններով։ Դա նշանակում է, որ վաղեմության ժամկետը նույնն է մնում. պարտավորության մեջ անձանց փոփոխվելը չի հանգեցնում վաղեմության ժամկետի կամ դրա հաշվարկման կարգի փոփոխման։
Դուք իրավունք ունեք նոր պարտատիրոջ պահանջի դեմ ներկայացնել բոլոր այն առարկությունները, որոնք ունեիք սկզբնականի դեմ՝ իրավունքների անցման մասին ծանուցում ստանալու պահին, ինչպես նաև կատարել հանդիպակաց պարտավորությունների հաշվանց։ Ընդ որում, հաշվանց չի թույլատրվում, եթե մյուս կողմի դիմումով պահանջի նկատմամբ ենթակա է կիրառման վաղեմության ժամկետ, և այդ ժամկետը լրացել է։
Իսկ եթե ձեզ գրավոր չեն տեղեկացրել իրավունքների անցման մասին, ապա նոր պարտատերը կրում է դրանից բխող ռիսկը, և սկզբնականին կատարած վճարումը համարվում է պատշաճ։
Առանձին կանոն է գործում երաշխավորի համար։ Երբ երաշխավորության պայմանագրում ժամկետ նշված չէ, երաշխավորությունը դադարում է, եթե պարտատերը պարտավորության կատարման ժամկետը լրանալուց հետո մեկ տարվա ընթացքում երաշխավորի դեմ հայց չի հարուցել։
Ի՞նչ անել, եթե ստացել եք վճարման կարգադրություն
Բանկերի դեպքում գործում են երկու ճանապարհ՝ տարբեր ժամկետներով։
Դատարանի վճարման կարգադրությունը։ Դիմումը ներկայացվում է պարտապանի հաշվառման վայրի առաջին ատյանի դատարան։ Դատարանն երկշաբաթյա ժամկետում, առանց նիստ հրավիրելու, արձակում է կարգադրությունը, որը ոչ ուշ, քան հաջորդ օրն ուղարկվում է ձեզ։ Այնուհետև դուք ունեք ևս երկու շաբաթ՝ վճարելու կամ գրավոր առարկություն ներկայացնելու՝ ամբողջությամբ կամ մասամբ։
Առարկություն ներկայացնելը բավական է, որ դատարանը որոշում կայացնի կարգադրությունը վերացնելու մասին, ընդ որում կարգադրության մեջ ինքնին նշված է, որ դատարանն ըստ էության չի ստուգել պահանջի հիմնավորվածությունը։ Իսկ եթե երկու շաբաթում առարկություն չի ներկայացվում, կարգադրությունն ստանում է օրինական ուժի մեջ մտած վճռի ուժ և ենթակա է հարկադիր կատարման։
Նոտարի կարգադրությունը։ Այս ճանապարհը բաց է հենց բանկերի, վարկային կազմակերպությունների, ինչպես նաև էներգետիկայի, ջրային և հեռահաղորդակցության ոլորտների ընկերությունների համար՝ նվազագույն աշխատավարձի երկուհազարապատիկըչգերազանցող գումարի պահանջով, ներառյալ տուժանքները և տոկոսները։ Նույն իրավունքն ունի նաև այն անձը, ում զիջվել է այդ պայմանագրերից բխող պահանջը։
Այստեղ ժամկետներն ավելի երկար են. նոտարը դիմումն ստանալուց հետո յոթ աշխատանքային օրում ծանուցում է ձեզ, և դուք ունեք քսան օր՝ պարտավորությունը կատարելու կամ առարկություն ներկայացնելու։ Առարկություն ներկայացնելու դեպքում նոտարը մերժում է դիմումը։ Իսկ եթե կարգադրությունն արձակվում է, այն կողմերի համար պարտադիր է դառնում արձակելուց 10 օր հետո, և նոտարական գործողության վճարի հատուցման պարտականությունը դրվում է պարտապանի վրա։
Երկու դեպքում էլ լռելն ամենավտանգավոր վարքագիծն է։
Իսկ եթե պարտքն անհաղթահարելի է
Օրենքը նախատեսում է նաև ելք։ Ֆիզիկական անձը կարող է սնանկ ճանաչվել, եթե թույլ է տվել նվազագույն աշխատավարձի երկուհազարապատիկը գերազանցող անվիճելի վճարային պարտավորությունների 30-օրյա կամ ավելի կետանց, և վճռի կայացման պահին կետանցը շարունակվում է։ Դիմումը կարող է ներկայացնել ինքը՝ ֆիզիկական անձը, իր ներկայացուցիչը կամ պարտատերը։
Սնանկ ճանաչելու վճռով դատարանն արգելանք է դնում անձի գույքի վրա, բացառությամբ այն գույքի, որի վրա օրենքով չի կարող բռնագանձում տարածվել։ Առանձին կանոն է գործում միակ բնակարանի համար. եթե այն իրացվում է կառավարության սահմանած գումարը գերազանցող գնով, ապա կառավարության սահմանած նվազագույն գումարը վերադարձվում է պարտապանին և ենթակա չէ բռնագանձման։
Սնանկության գործը պարտավորությունների կատարումից ազատելով ավարտելու մասին վճիռն ուժի մեջ մտնելուց հետո անձն ազատվում է բոլոր դրամական պարտավորությունների կատարումից, բացառությամբ չորս դեպքի, որոնցից են սնանկության դիմում ներկայացնելուն նախորդած մեկ տարվա ընթացքում ստանձնած և 100 000 դրամը գերազանցող պարտավորությունները, ուսման վարկի գումարը և թաքցրած գույքի արժեքի չափով պարտավորությունները։
Բայց դա անհետևանք լուծում չէ։ Գործի ավարտից հետո հինգ տարվա ընթացքում նոր կամավոր սնանկության գործ սկսել չի թույլատրվում, երեք տարի արգելվում է պաշտոններ զբաղեցնել իրավաբանական անձանց կառավարման մարմիններում, իսկ տասը տարի՝ բանկերի, վարկային և ապահովագրական կազմակերպությունների կառավարման մարմիններում։ Այս սահմանափակումները չեն գործում, եթե գործն ավարտվել է ֆինանսական առողջացմամբ։
Ամփոփում
Ամփոփելով՝ պետք է նշել, որ պայմանագրով որոշված բոլոր տուժանքների հանրագումարը չի կարող գերազանցել առկա պարտքի հիմնական գումարը, տարեկան չափը՝ ԿԲ հաշվարկային դրույքի քառապատիկը, իսկ կետանցի տոկոսը՝ նույն դրույքի կրկնապատիկը, ընդ որում այս պայմանները խախտող համաձայնություններն առ ոչինչ են, գրավի դեպքում խախտման օրվանից եռամսյա ժամկետում բռնագանձման գործընթաց չսկսելու դեպքում տուժանք չի հաշվարկվում, հայցային վաղեմության եռամյա ժամկետը պարբերական մարումների դեպքում հաշվարկվում է առանձին՝ յուրաքանչյուր ամսվա համար, բայց դատարանն այն կիրառում է միայն վիճող կողմի դիմումով և մինչև վճիռ կայացնելը, պարտքի ճանաչումը վկայող գործողությունն ընդհատում է ժամկետը և այն սկսվում է նորից, հիմնական պահանջով ժամկետի ավարտմամբ մարվում են նաև տուժանքներն ու երաշխավորությունը, պահանջը հավաքագրողին զիջելը չի փոխում ժամկետը և պահպանում է պարտապանի բոլոր առարկությունները, վճարման կարգադրության դեպքում առարկելու համար տրվում է երկու շաբաթ դատարանում և քսան օր նոտարի մոտ, իսկ անհաղթահարելի պարտքի դեպքում գործում է ֆիզիկական անձի սնանկության ինստիտուտը՝ իր հինգ, երեք և տասը տարվա սահմանափակումներով, – տեղեկացնում է Iravaban.net-ը։
Համանման իրավիճակի մասին՝ համատիրության պարտքի վաղեմության, կարդացեք այս նյութում։
Ծանուցում. սույն նյութը պատրաստված է միայն իրավական իրազեկման նպատակով և չի հանդիսանում իրավաբանական խորհրդատվություն։ Վարկային պարտավորությունների, տուժանքների, հայցային վաղեմության և սնանկության հետ կապված կոնկրետ իրավիճակներում իրավաբանական խորհրդատվություն ստանալու համար կարող եք դիմել «ԼԻԳԼ ԸԼԱՅԸՆՍ» իրավաբանական ընկերությանը՝ գրելով [email protected] էլեկտրոնային փոստի հասցեին։