ԱՐԱՄ ՇԱՀՆԱԶԱՐԵԱՆ
«Մեզ վարանումներ չեն հարկաւոր, այլ հաւատ,
մեզ խօսքեր չեն հարկաւոր, այլ գործեր,
մեզ թերահաւատութիւն չէ հարկաւոր, այլ եռանդ,
մեզ տատանումներ չեն հարկաւոր, այլ վճռականութիւն եւ յանդգնութիւն»:
Քրիստափոր Միքայէլեանի այս խօսքերը, որոնք ծնունդ են առել Հայ յեղափոխական դաշնակցութեան կազմաւորման եւ ազգային-ազատագրական պայքարի գաղափարական մթնոլորտում, արտայայտում են ոչ միայն պայքարի կոչ, այլեւ պատմութեան նկատմամբ ազգային պատասխանատուութեան ամբողջական փիլիսոփայութիւն: Դրանք հիմնուած են այն համոզման վրայ, որ ժողովուրդները ոչ միայն պատմութեան կրողներն են, այլեւ սեփական պատմական ընթացքը ձեւաւորող ուժ, եթէ ունեն գաղափարական յստակութիւն, քաղաքական կամք եւ հաւատ սեփական ուժերի նկատմամբ:
Քրիստափորի մտքի առանցքում կրաւորական քաղաքական մտածողութեանը, որը սեփական նախաձեռնութիւնը փոխարինում է արտաքին հանգամանքների փոփոխութեան սպասումով, հակադրւում է ազգային ուժի ձեւաւորման եւ գիտակցուած գործողութեան գաղափարը: Նրա համար ազգային պայքարը սկսւում է ոչ միայն պատմական իրավիճակի գիտակցումից, այլեւ այն փոխելու պատասխանատուութիւնից` կամքի, կազմակերպուածութեան եւ նպատակասլացութեան միջոցով: Վարանման, թերահաւատութեան եւ տատանման դէմ ուղղուած նրա կոչը վերաբերում է ժողովրդի քաղաքական հոգեբանութեան հիմնարար հարցին` ժողովուրդը պատրա՞ստ է արդեօք դուրս գալ պատմական իրադարձութիւնների դիտորդի դերից եւ դառնալ սեփական պատմութեան աշխուժ կերտողը:
Այս իմաստով «հաւատը», «գործը», «եռանդը» եւ «վճռականութիւնը» պարզապէս բարոյական յատկանիշներ չեն, այլ ազգային եւ քաղաքական գոյութեան նախապայմաններ: Պատմական շրջադարձային պահերը ինքնաբերաբար չեն վերածւում հնարաւորութիւնների. դրանք օգտագործում են այն հասարակութիւնները, որոնք նախապէս ձեւաւորել են իրենց ներքին ուժը եւ պատրաստ են պատասխանատուութիւն ստանձնել սեփական ապագայի համար: Ազգային նպատակները չեն իրականանում միայն յայտարարութիւններով կամ անցեալի յիշողութեան պահպանմամբ. դրանք պահանջում են կազմակերպուած ուժ եւ գիտակցուած կամք:
Տասնամեակներ անց նոյն գաղափարական տրամաբանութիւնն է արտայայտում Սարգիս Զէյթլեանը` գրելով.
«Այն ազգերը, ազատագրական այն շարժումները, որոնք իւսատու պայմաններու կը սպասեն, որպէսզի ճիգերու առաւելագոյն լարումով հրապարակ իջնեն եւ համապարփակ պայքարի ձեռնարկեն, դատապարտուած են անխուսափելի սնանկութեան, որովհետեւ նախապայմանը այն չէ, որ նախ դէպքերը հասուննան, ապա ճամբայ ելլելու համար, այլ այն, որ ենթակայ ազգերը կամ ազատագրական շարժումները ի՛րենք պատրաստ ու հասուն վիճակի մէջ գտնուին` պատեհ առիթին իրենց ճակատագիրը վերափոխելու աստիճան անհրաժեշտ ուժն ու կարողութիւնը ցուցաբերելու համար»:
Զէյթլեանը զարգացնում է այս միտքը` ընդգծելով, որ պատմութեան մէջ չկան նախապէս որոշուած պահեր, երբ ժողովուրդները պարզապէս սպասում են բարենպաստ պայմանների: Պատմական հնարաւորութիւնները վճռորոշ են դառնում միայն այն դէպքում, երբ ժողովուրդն արդէն ձեւաւորել է ազգային նպատակի գիտակցութիւնը, քաղաքական կամքը եւ դրանք իրագործելու կազմակերպուած կարողութիւնը:
«Պատմութիւնը, բոլոր յեղափոխութեանց եւ ազատագրական բոլոր շարժումներու պատմութիւնը ցոյց կու տայ աներկբայօրէն, որ ոչ մէկ ազգ, ազատագրական ոչ մէկ շարժում ճամբայ ելած է իւսատու պայմաններու հետ որոշակի ժամադրութէամբ: Ժողովուրդներու, առհասարակ քաղաքական եւ յեղափոխական կեանքի պատմութիւն նման «ժամադրութիւն»ներ ու «ժամադիր»ներ չի ճանչնար եւ այս տարրական կանոնը անսաստողները կը տրորէ իր անողոք հոլովոյթի գլաններուն տակ»:
Այս երկու մտքերի միջեւ ժամանակային մեծ հեռաւորութիւն կայ, սակայն դրանց գաղափարական առանցքը նոյնն է: Քրիստափոր Միքայէլեանի մօտ այն արտայայտւում է ազգային գործին նուիրուած, կազմակերպուած ուժի ձեւաւորման շեշտադրմամբ, իսկ Զէյթլեանի մօտ` ժողովրդի եւ ազգային շարժման քաղաքական հասունութեան գաղափարով: Երկուսն էլ մերժում են այն մտածողութիւնը, ըստ որի պատմութիւնը միայն արտաքին պայմանների կամ պատահական զարգացումների արդիւնք է: Նրանց համար ժողովուրդը ոչ թէ պատմական իրադարձութիւնների կրաւորական կրողն է, այլ պատմութեան ընթացքի վրայ ներգործելու ունակ ուժ:
Այս գաղափարական ընկալումը նոր նշանակութիւն ստացաւ 20-րդ դարի երկրորդ կէսին, երբ հայկական հարցը յայտնուեց միջազգային քաղաքականութեան բարդ յորձանուտում: Հայոց ցեղասպանութիւնից յետոյ տասնամեակներ շարունակ ցեղասպանութեան ճանաչման եւ պատմական արդարութեան վերականգնման հարցերը չէին ստանում իրենց պատմական նշանակութեանը համարժէք քաղաքական արձագանքը:
Չնայած աշխարհասփիւռ հայկական համայնքները պահպանել էին ազգային յիշողութիւնը, մշակութային ինքնութիւնը եւ պատմական ժառանգութեան հետ կապը, այդ ներուժը դեռեւս չէր վերածուել միջազգային քաղաքականութեան վրայ ազդեցութիւն ունեցող գործօնի: Հայոց ցեղասպանութեան հարցը շարունակում էր մնալ միջազգային որոշումների կայացման գործընթացներից եւ լայն քաղաքական օրակարգից դուրս:
Միեւնոյն ժամանակ Թուրքիան պետական մակարդակով շարունակում էր ժխտել Հայոց ցեղասպանութիւնը` օգտուելով նաեւ Սառը պատերազմի աշխարհաքաղաքական իրողութիւններից, երբ ռազմավարական շահերը յաճախ գերակայում էին պատմական արդարութեան հարցերին: Այս իրավիճակը յատկապէս ազդեց այն սերնդի վրայ, որը չէր ապրել 1915 թուականի ողբերգութիւնը, սակայն իր ինքնութեան, ընտանեկան յիշողութեան եւ ազգային գիտակցութեան մէջ կրում էր դրա հետեւանքները:
Սփիւռքի նոր սերնդի համար ցեղասպանութեան հարցը աստիճանաբար դադարեց լինել միայն պատմական յիշողութեան խնդիր եւ վերածուեց պատմական արդարութեան, քաղաքական պահանջատիրութեան եւ ազգային ինքնահաստատման հարցի:
1965 թուականը` Հայոց ցեղասպանութեան 50-րդ տարելիցը դարձաւ համահայկական ազգային զարթօնքի եւ քաղաքական ինքնագիտակցութեան նոր փուլի շրջադարձային հանգրուանը: Այն ցոյց տուեց, որ հայ ժողովուրդը պատրաստ չէ միջազգային անտարբերութիւնն ու լռութիւնն ընդունել որպէս անփոփոխ իրողութիւն եւ հրաժարուել պատմական արդարութեան պահանջի հրապարակային արտայայտումից:
Միաժամանակ աւելի ակնառու դարձաւ մէկ այլ իրողութիւն․ միջազգային քաղաքականութեան մէջ նոյնիսկ ամենաակնյայտ պատմական ճշմարտութիւնը չի վերածւում քաղաքական գործօնի, եթէ այն չի ուղեկցւում կազմակերպուած, հետեւողական եւ նպատակասլաց պայքարով:
Այս գիտակցութիւնից աստիճանաբար ձեւաւորուեց այն համոզումը, որ հայկական հարցի առաջմղումը պահանջում է ոչ թէ առանձին նախաձեռնութիւններ կամ բարենպաստ պայմանների սպասում, այլ գաղափարապէս յստակ, քաղաքականօրէն կազմակերպուած եւ ռազմավարական մտածողութեամբ առաջնորդուող ազգային պայքարի նոր փուլ: Նպատակն էր պատմական արդարութեան պահանջը վերածել միջազգային քաղաքական օրակարգի վրայ ազդեցութիւն ունեցող գործօնի, որպէսզի Հայոց ցեղասպանութեան հարցն այլեւս հնարաւոր չլինէր պահել միջազգային անտեսման եւ լռութեան պատերի հետեւում:
1970-ական թուականներին ձեւաւորուող հայկական զինեալ պայքարը պէտք է դիտարկել հենց այս պատմական եւ գաղափարական միջավայրի խորապատկերում: Այն յանկարծակի ծնուած երեւոյթ չէր, այլ տարիների ընթացքում հասունացած գաղափարական բիւրեղացման, ազգային քաղաքական ինքնագիտակցութեան եւ նոր ռազմավարական մտածողութեան արդիւնք:
Յատկապէս Հայ յեղափոխական դաշնակցութեան գաղափարական շրջանակում ձեւաւորուեց այն համոզումը, որ մինչ այդ կիրառուած քաղաքական միջոցները բաւարար չէին հայկական հարցը միջազգային քաղաքական օրակարգ բարձրացնելու համար: Այդ գիտակցութիւնից բխում էր նաեւ այն հետեւութիւնը, որ անհրաժեշտ են աւելի նախաձեռնողական եւ ազդեցիկ պայքարի ձեւեր, որոնք կարող էին փոխել ձեւաւորուած քաղաքական իրավիճակը եւ միջազգային ուշադրութիւնը կենտրոնացնել երկար տարիներ անտեսուած պատմական խնդրի վրայ:
Այս տրամաբանութեան շրջանակում զինեալ պայքարը դիտարկւում էր ոչ միայն որպէս դիմադրութեան ձեւ, այլեւ որպէս հայկական հարցի քաղաքական տեսանելիութիւնը վերականգնելու միջոց: Դրա հիմքում ընկած էր այն համոզումը, որ պատմական արդարութեան պահանջը չի կարող իրական քաղաքական ազդեցութիւն ունենալ, եթէ չի վերածւում միջազգային գործընթացների վրայ ներգործելու ունակ կազմակերպուած գործունէութեան:
Հետեւաբար պայքարի հիմնական նպատակները փոխկապակցուած էին եւ ծառայում էին մէկ ռազմավարական խնդրի` Հայոց ցեղասպանութեան հարցը դարձնելուն միջազգային քաղաքական քննարկման առարկայի: Այդ նպատակին էին միտուած ցեղասպանութեան միջազգային ճանաչման առաջմղումը, Թուրքիայի պետական ժխտողական քաղաքականութեան դէմ պայքարը, հայ ժողովրդի պատմական իրաւունքների քաղաքական ներկայացումը եւ միջազգային հանրութեան շրջանում այդ հարցերի վերաբերեալ քաղաքական գիտակցութեան ձեւաւորումը:
Այս գործընթացում իրենց դերակատարութիւնն ունեցան տարբեր կազմակերպութիւննէր, որոնց թւում առանձնայատուկ տեղ էին զբաղեցնում Հայ յեղափոխական դաշնակցութեան գաղափարական ազդեցութեան ներքոյ ձեւաւորուած պայքարի ուղղութիւնները: Այդ խորապատկերում Հայկական Ցեղասպանութեան արդարութեան մարտիկների, իսկ հետագայում նաեւ Հայ յեղափոխական բանակի գործունէութիւնը ուղղուած էր վերականգնելու հայկական հարցի նկատմամբ միջազգային քաղաքական ուշադրութիւնը եւ այն դարձնելու միջազգային օրակարգի մաս:
Այս տեսանկիւնից 1970-ականներին ծնունդ առած զինեալ պայքարը պէտք է դիտարկել որպէս նախորդ տասնամեակների գաղափարական որոնումների եւ քաղաքական հասունացման շարունակութիւն: Դրա հիմքում ընկած էր այն համոզումը, որ հայկական հարցը չի կարող սահմանափակուել միայն պատմական փաստի արձանագրմամբ կամ բարոյական պահանջով, եթէ նպատակն այն միջազգային քաղաքական գործընթացների վրայ ազդեցութիւն ունեցող գործօն դարձնելն է:
Այդ պատճառով անհրաժեշտ էր ձեւաւորել այնպիսի քաղաքական իրականութիւն, որի պայմաններում Հայոց ցեղասպանութեան հարցը եւ հայ ժողովրդի պատմական իրաւունքների պահանջը կը դառնային միջազգային քաղաքական օրակարգի կայուն բաղադրիչ:
1983 թուականի յուլիսի 27-ի Լիզպոնի գործողութիւնը դարձաւ այդ պայքարի գագաթնակէտը եւ նրա ամենախորկրդանշական դրուագը: Այն առանձնացաւ մինչ այդ իրականացուած գործողութիւնների շարքում` արդէն ձեւաւորուած քաղաքական նպատակներին հաղորդելով նոր խորհրդանշական ուժ եւ գաղափարական խորութիւն:
Լիզպոնը դարձաւ այն պահը, երբ պայքարի գաղափարը ստացաւ իր առաւել ամբողջական արտայայտութիւնը` քաղաքական պահանջը կապելով ինքնազոհողութեան, գիտակցուած ընտրութեան եւ այդ ընտրութեան հետեւանքների համար անձնական պատասխանատուութեան հետ:
«Մենք հայ ժողովրդի զաւակներն ենք: Զինուած պայքարի դիմելու մեր որոշումը ծնուել է այն պատճառով, որ Թուրքիայի պետութիւնը եւ նրան աջակցող ուժերը հրաժարուել են լսել հայ ժողովրդի արդար եւ խաղաղ պահանջները:
«Թուրքիան եւ միջազգային հանրութեան որոշ շրջանակներ, արհամարհելով արդարութեան եւ միջազգային իրաւունքի սկզբունքները, մեզ համոզեցին, որ հայկական արդար դատի հետապնդման համար մնացել է զինուած պայքարի ճանապարհը:
«Տասնամեակներ շարունակ հայ ժողովուրդը սպասել է, որ միջազգային արդարութիւնը լուծում կը տայ հայկական հարցին: Հայերը կազմակերպել են ցոյցեր եւ բողոքի միջոցառումներ, դիմել են Միաւորուած ազգերի կազմակերպութեանը եւ աշխարհի խոշոր պետութիւններին: Սակայն այդ ջանքերը չեն տուել շօշափելի արդիւնքներ` Հայ ժողովրդի քաղաքական եւ տարածքային իրաւունքների ճանաչման ուղղութէամբ…»։
Ինչպէս ասուած է Հայ յեղափոխական բանակի հրապարակած յայտարարութեան մէջ, զինուած պայքարի դիմելու որոշումը ներկայացւում էր որպէս երկար տարիների քաղաքական փակուղու հետեւանք: Այդ ընկալման համաձայն` խաղաղ քաղաքական միջոցների սահմանափակ արդիւնաւէտութիւնը յանգեցրել էր այն համոզմանը, որ հայկական հարցի քաղաքական առաջմղման համար անհրաժեշտ են պայքարի այլ ձեւէր:
Վաչէ Տաղլեանը, Սեդրակ Աճէմեանը, Սարգիս Աբրահամեանը, Արա Քըրճըլեանը եւ Սիմոն Եահնիեանը իրենց քայլով ոչ միայն շարունակեցին արդէն ընթացող պայքարը, այլեւ այն տեղափոխեցին նոր խորհրդանշական հարթութիւն, որտեղ պատմական արդարութեան պահանջը եւ Հայոց ցեղասպանութեան հարցի բարձրաձայնումը արտայայտուեցին առաւելագոյն վճռականութեամբ:
«Մենք դիմում ենք միջազգային հանրութեանը` բացատրելու մեր գործողութեան պատճառները: Սա ինքնասպանութիւն կամ խելագարութիւն չէ, այլ մեր պայքարին տրուած գերագոյն նուիրում է:
«Թող մեզ անուանեն արկածախնդիրներ, ահաբեկիչներ կամ այլ կերպ. դա չի փոխի մեր համոզումը, որ հայ ժողովրդի իրաւունքները երկար ժամանակ անտեսուել են:
«Մենք պահանջում ենք, որ Թուրքիան ընդունի Հայոց ցեղասպանութեան պատասխանատւութիւնը եւ եարգի հայ ժողովրդի արդար պահանջները:
«Հայ ժողովուրդը իրաւունք ունի ապրել ազատ եւ արժանապատիւ կեանքով իր պատմական հայրենիքում»:
Այս իմաստով Լիզպոնի գործողութիւնը դարձաւ ոչ միայն զինեալ պայքարի գաղափարական բիւրեղացման խորհրդանիշ, այլեւ այն կէտը, որտեղ երկար տարիների ընթացքում ձեւաւորուած քաղաքական մտածողութիւնը ստացաւ իր առաւել ընդգծուած խորհրդանշական արտայայտութիւնը:
Քրիստափոր Միքայէլեանի` «Խօսքեր չեն հարկաւոր, այլ գործեր» պատգամը եւ Սարգիս Զէյթլեանի այն միտքը, որ ժողովուրդը պէտք է պատրաստ լինի նախքան պատմական հնարաւորութիւնների հասունացումը, Լիզպոնի գործողութեան մէջ ստացան գաղափարական շարունակութիւն: Այդ գործողութիւնը ներկայացուեց որպէս նախորդ տասնամեակների ընթացքում ձեւաւորուած քաղաքական մտածողութեան գործնական արտայայտութիւն եւ գաղափարի նկատմամբ ամբողջական նուիրումի խորհրդանիշ:
Լիզպոնի ողջակէզ հերոսների քայլը, այս տեսանկիւնից, ընկալւում էր ոչ միայն որպէս պայքարի շարունակութիւն, այլեւ որպէս այն համոզմունքի արտայայտութիւն, որ ազգային նպատակների իրականացման ճանապարհին կարող են լինել պատմական պահեր, երբ անհատը կանգնում է գիտակցուած եւ վերջնական ընտրութեան առջեւ:
Լիզպոնի գործողութեան նշանակութիւնը, սակայն, պէտք է գնահատել ոչ միայն նրա անմիջական ազդեցութեան, այլեւ այն քաղաքական գործընթացների ֆոնին, որոնք ձեւաւորուեցին 1970–80-ական թուականների հայկական զինեալ պայքարի ընթացքում:
Անկախ այդ պայքարի վերաբերեալ գոյութիւն ունեցող տարբեր գնահատականներից` դրա կարեւոր հետեւանքներից մէկն այն էր, որ Հայոց ցեղասպանութեան հարցը ձեռք բերեց աւելի լայն միջազգային տեսանելիութիւն եւ աստիճանաբար սկսեց դիտարկուել ոչ միայն որպէս պատմական արդարութեան, այլեւ որպէս միջազգային քաղաքական օրակարգի խնդիր:
Միեւնոյն ժամանակ նման պատմական երեւոյթների գնահատումը չի կարող սահմանափակուել միայն դրանց նպատակներով կամ անմիջական արդիւնքներով: Դրանք պահանջում են դիտարկել նաեւ այն պատմական պայմանները, գաղափարական շարժառիթները եւ քաղաքական հետեւանքները, որոնց մէջ ձեւաւորուել եւ զարգացել են: Միայն այդ համադրութեամբ է հնարաւոր հասկանալ ոչ միայն որոշակի քաղաքական քայլերի պատճառները, այլեւ դրանց ազդեցութիւնը պատմական գործընթացների վրայ:
Այս տեսանկիւնից Լիզպոնի յիշողութիւնը կարեւոր է ոչ միայն որպէս անցեալի մի դրուագ, այլեւ որպէս քաղաքական եւ գաղափարական հարցադրում` ինչպիսի՞ ներքին պատրաստուածութիւն, քաղաքական գիտակցութիւն եւ նպատակային մտածողութիւն պէտք է ունենայ ժողովուրդը պատմական մարտահրաւէրների պայմաններում:
Այն յիշեցնում է, որ նման իրավիճակներում վճռորոշ նշանակութիւն ունեն ոչ միայն արտաքին պայմանները, այլեւ ժողովրդի կարողութիւնը` իրատեսօրէն գնահատելու սեփական հնարաւորութիւնները, ձեւաւորելու անհրաժեշտ ներուժը եւ գիտակցուած ընտրութիւններ կատարելու սեփական ապագայի վերաբերեալ: Ժողովուրդների պատմական ընթացքը պայմանաւորւում է ոչ միայն այն հանգամանքներով, որոնցում նրանք յայտնւում են, այլեւ այն ձեւով, որով արձագանքում են այդ հանգամանքներին:
Այսօր հայ ժողովուրդը կրկին կանգնած է բարդ եւ գոյաբանական նշանակութիւն ունեցող մարտահրաւէրների առջեւ: Անվտանգութեան, պետականութեան, ինքնութեան եւ ազգային ապագայի հարցերը պահանջում են ոչ միայն արձագանքել ընթացիկ զարգացումներին, այլեւ ունենալ երկարաժամկէտ մտածողութիւն, պատմական իրողութիւնները գնահատելու կարողութիւն եւ ապագայի նկատմամբ գիտակցուած վերաբերմունք:
Այս խորապատկերում Լիզպոնի ոգին պէտք է ընկալել ոչ միայն որպէս անցեալի մի գործողութեան յիշողութիւն, այլեւ որպէս քաղաքական եւ ազգային մտածողութեան սկզբունք: Այն հիմնուած է այն համոզման վրայ, որ ժողովուրդների ճակատագիրը պայմանաւորւում է ոչ միայն արտաքին հանգամանքներով, այլեւ սեփական ներքին կարողութեամբ` հասկանալու ժամանակի պահանջները, ձեւաւորելու անհրաժեշտ ներուժը եւ պատասխանատուութիւն ստանձնելու սեփական ապագայի համար:
Քրիստափոր Միքայէլեանի պատգամը` հաւատ, գործ, եռանդ եւ վճռականութիւն, այսօր էլ պահպանում է իր գաղափարական նշանակութիւնը: Այն չի ենթադրում անցեալի քայլերի մեխանիկական կրկնութիւն, այլ մատնանշում է ազգային նպատակների նկատմամբ հետեւողական, պատասխանատու եւ գիտակցուած վերաբերմունքի անհրաժեշտութիւնը:
Նոյն տրամաբանութեամբ Սարգիս Զէյթլեանի միտքը` պատմական պահերին պատրաստ լինելու մասին, յիշեցնում է, որ իւրաքանչիւր դարաշրջանի մարտահրաւէրներին դիմակայելու կարողութիւնը չի ձեւաւորւում ճգնաժամի պահին: Այն արդիւնք է նախապէս կատարուած աշխատանքի, կազմակերպուածութեան եւ անհրաժեշտ ներուժի ձեւաւորման:
Այս իմաստով Լիզպոնի ոգին առաջին հերթին քաղաքական հասունութեան եւ ազգային դիմադրողականութեան գաղափար է: Այն յիշեցնում է, որ ժողովուրդները չեն կարող իրենց ապագան ամբողջութեամբ պայմանաւորել արտաքին զարգացումներով կամ պատահական հանգամանքներով: Պատմական փորձը վկայում է, որ իրենց ճակատագիրը ձեւաւորելու կարողութիւն ունեն այն հասարակութիւնները, որոնք հասկանում են իրենց ժամանակի պահանջները, ձեւաւորում են անհրաժեշտ ներուժը եւ պատրաստ են գիտակցուած պատասխանատուութիւն ստանձնել սեփական ապագայի համար:
Յուլիսի 27-ը, այդ պատճառով, միայն անցեալի յիշատակի օր չէ: Այն նաեւ ներկային ուղղուած հարցադրում է` հայ ժողովուրդը պատրա՞ստ է արդեօք ճանաչել իր ժամանակի մարտահրաւէրները, ձեւաւորել անհրաժեշտ կարողութիւնները եւ ստանձնել պատմական պահի պահանջած պատասխանատուութիւնը:
Պատմութիւնը չի հանդուրժում մշտական վարանումների, խարխափումների եւ սպասումների մէջ գտնուող ժողովուրդներին: Այն պատկանում է նրանց, ովքեր կարողանում են ըմբռնել իրենց ժամանակի պահանջները, գնահատել պատմական հնարաւորութիւնները եւ գործել դրանց համարժէք վճռականութեամբ:
Լիզպոնի գլխաւոր դասը հենց սա է. ժողովրդի ապագան որոշւում է ոչ միայն այն պայմաններով, որոնցում նա յայտնւում է, այլեւ այն կարողութեամբ, որով արձագանքում է այդ պայմաններին: Ազգային գոյութիւնը պահպանւում եւ զարգանում է այն ժամանակ, երբ պատմական փորձը վերածւում է գիտակցութեան, գիտակցութիւնը` քաղաքական կամքի, իսկ քաղաքական կամքը` նպատակային եւ պատասխանատու գործողութեան: