Iravaban.net-ը ուսումնասիրել է ԿԿՀ 2025 թվականի տարեկան հաղորդումը։
Կոռուպցիայի կանխարգելման հանձնաժողովի (ԿԿՀ) 2025 թվականի տարեկան հաղորդման ամենաուշագրավ բաժիններից մեկը վերաբերում է բարձրագույն գործադիր իշխանությունում իրականացված մշտադիտարկմանը։ Հանձնաժողովն ուսումնասիրել է վարչապետի, փոխվարչապետերի, նախարարների, նրանց տեղակալների և խորհրդականների՝ ընդհանուր 114 պաշտոնատար անձանց գործունեությունը՝ պարզելու, թե որքանով են պահպանվում անհամատեղելիության պահանջները։ Արդյունքները ցույց են տալիս, որ թեև համակարգային խախտումներ չեն արձանագրվել, սակայն մի շարք դեպքեր դարձել են վարույթների և լրացուցիչ ուսումնասիրությունների առարկա։
Ինչո՞ւ էր ընտրվել հենց այս պաշտոնյաների խումբը
2025 թվականին ԿԿՀ-ն առաջին անգամ առանձնացրել է բարձրագույն գործադիր իշխանության պաշտոնյաներին որպես մշտադիտարկման առանձին թիրախային խումբ։ Այս ընտրությունը պատահական չէր։ Այն բխում էր Եվրոպայի խորհրդի Կոռուպցիայի դեմ պայքարի պետությունների խմբի (GRECO) առաջարկություններից, որոնք վերաբերում էին հենց բարձրագույն գործադիր իշխանությունում բարեվարքության և հակակոռուպցիոն մեխանիզմների ամրապնդմանը։
Մշտադիտարկման շրջանակում ուսումնասիրվել են վարչապետը, փոխվարչապետերը, նախարարները, նրանց տեղակալները և խորհրդականները՝ ընդհանուր 114 պաշտոնատար անձ։
Պաշտոնյաների մեծ մասը երբեք բիզնեսում ներգրավված չի եղել
Ուսումնասիրության արդյունքները ցույց են տալիս, որ.
- 114 պաշտոնատար անձանցից 78-ը երբևէ չեն ունեցել մասնակցություն առևտրային կազմակերպություններում,
- 36-ը տարբեր ժամանակահատվածներում ունեցել են բաժնեմաս կամ ներգրավվածություն բիզնեսում կամ գրանցված են եղել որպես անհատ ձեռնարկատեր։
Այս տվյալները, ըստ ԿԿՀ-ի, ինքնին խախտում չեն նշանակում, սակայն պահանջում են մշտական վերահսկողություն՝ բացառելու բիզնեսի և պետական պաշտոնի անհամատեղելիությունը։
Հանձնաժողովը ուսումնասիրել է նաև պաշտոնատար անձանց ընտանիքի անդամների ձեռնարկատիրական գործունեությունը։ Պարզվել է, որ 114 պաշտոնատար անձանցից 20-ի ընտանիքի անդամները զբաղվում են ձեռնարկատիրական գործունեությամբ։
Ավելին՝
- երեք դեպքում այդ կազմակերպությունները կամ անհատ ձեռնարկատերերը մասնակցել են պետական կամ համայնքային գնումների գործընթացներին,
- մեկ դեպքում պատվիրատուն եղել է մարզպետարանը,
- երկու դեպքում՝ տարբեր համայնքներ։
Հաղորդումը չի պնդում, որ սա խախտում է, սակայն նման իրավիճակները դիտարկվում են որպես բարձր ռիսկ ունեցող և ենթակա են լրացուցիչ գնահատման։
Հինգ պաշտոնյայի դեպքում ուսումնասիրվել է բիզնեսում մասնակցությունը
Հանձնաժողովը պարզել է, որ ուսումնասիրված պաշտոնատար անձանցից հինգը պաշտոնավարման ընթացքում փաստացի ունեցել են մասնակցություն գործող առևտրային կազմակերպություններում։
Ուսումնասիրության արդյունքում արձանագրվել է, որ.
- երկու դեպքում բաժնեմասը պատշաճ կերպով հանձնված է եղել հավատարմագրային կառավարման,
- երկու դեպքում հարուցվել է վարույթ,
- դրանցից մեկով արձանագրվել է անհամատեղելիության պահանջի խախտում,
- մյուսով՝ խախտում չի հաստատվել,
- հինգերորդ դեպքում վարույթ չի հարուցվել, քանի որ պաշտոնատար անձը մինչ ուսումնասիրության ավարտը վերացրել էր խնդիրը և բաժնեմասը փոխանցել օրենքի պահանջներին համապատասխան հավատարմագրային կառավարչին։
Արժեթղթերի ուսումնասիրությունը
Մշտադիտարկումը ներառել է նաև պաշտոնատար անձանց արժեթղթերի ուսումնասիրությունը։ Պարզվել է, որ 114 պաշտոնյայից միայն 4-ն են ունեցել բաժնային կամ պարտքային արժեթղթեր։
Դրանցից.
- երեքը ունեցել են պարտատոմսեր,
- մեկը՝ բորսայում շրջանառվող բաժնետոմսեր,
իսկ բաժնետոմսերի քանակը չի գերազանցել օրենքով սահմանված սահմանաչափերը։
Հանձնաժողովը ստուգել է նաև նախարարների տեղակալների և նախարարների խորհրդականների կողմից այլ աշխատանք կատարելու հանգամանքը։
Ուսումնասիրությունը ցույց է տվել, որ.
- որոշ պաշտոնյաներ դասավանդել են,
- մի մասը զբաղվել է գիտական աշխատանքով,
- մեկ դեպքում արձանագրվել է նախկին աշխատավայրից ստացված վարձատրություն,
- մեկ դեպքով հարուցվել է վարույթ՝ այլ վճարովի աշխատանքի վերաբերյալ, սակայն վարույթը գործնական արդյունքի չի հանգեցրել, քանի որ տվյալ պաշտոնատար անձն արդեն ազատվել էր պաշտոնից։
Հայտարարագրերի հետ կապված նոր խնդիրներ
Մշտադիտարկման ընթացքում ԿԿՀ-ն արձանագրել է նաև 26 դեպք, որոնք կապված էին հայտարարագրման պահանջների հնարավոր խախտումների հետ։
Դրանք վերաբերում էին.
- որոշ տվյալների չհայտարարագրմանը,
- թերի հայտարարագրմանը,
- որոշ դեպքերում՝ հայտարարագիր ընդհանրապես չներկայացնելուն։
Այս դեպքերով իրականացվել են Հանձնաժողովի լիազորություններից բխող առանձին գործընթացներ։
Հավատարմագրային կառավարման համակարգը դեռևս խնդիրներ ունի
Հաղորդման ամենաքննադատական հատվածներից մեկը վերաբերում է հավատարմագրային կառավարման ինստիտուտին։ ԿԿՀ-ն նշում է, որ գործող օրենսդրությունը դեռևս հնարավորություն է տալիս, որպեսզի պաշտոնատար անձանց բաժնեմասերը կառավարվեն փոխկապակցված անձանց միջոցով կամ այնպիսի ձևերով, որոնք ամբողջությամբ չեն վերացնում շահերի բախման ռիսկերը։
Բացի այդ, Հանձնաժողովը նշում է.
- պայմանագրերի գրանցման համակարգի թերությունները,
- նախկինում կնքված պայմանագրերի վերահսկման դժվարությունները,
- այն, որ պաշտոնատար անձինք հաճախ նախընտրում են ոչ թե բաժնեմասը հանձնել հավատարմագրային կառավարման, այլ պարզապես օտարել այն։
ԿԿՀ-ի առաջարկը
Հանձնաժողովը վերահաստատում է իր նախկին դիրքորոշումը, ըստ որի՝ Հայաստանում անհրաժեշտ է ձևավորել մասնագիտացված հավատարմագրային կառավարիչների ինստիտուտ, որպեսզի պաշտոնատար անձինք իրենց բիզնես ակտիվների կառավարումը վստահեն անկախ մասնագետների, այլ ոչ փոխկապակցված անձանց։
2025 թվականի մշտադիտարկումը ցույց է տալիս, որ բարձրագույն գործադիր իշխանությունում զանգվածային անհամատեղելիության խախտումներ չեն արձանագրվել, սակայն առկա են ռիսկեր, որոնք պահանջում են մշտական վերահսկողություն։
ԿԿՀ-ն այս ուսումնասիրությամբ ոչ միայն ստուգել է պաշտոնատար անձանց գործունեությունը, այլև ներկայացրել է օրենսդրական և ինստիտուցիոնալ բարեփոխումների անհրաժեշտությունը՝ հատկապես հավատարմագրային կառավարման ոլորտում։ Սա հաղորդման ամենաբովանդակալից և փաստահեն բաժիններից մեկն է, որը կարևոր պատկերացում է տալիս պետական համակարգում հակակոռուպցիոն վերահսկողության իրական վիճակի մասին։