Iravaban.net–ը ուսումնասիրել է Իրավական ակտերի նախագծերի հրապարակման միասնական կայքում հանրային քննարկման ներկայացված՝ Կրթության, գիտության, մշակույթի և սպորտի նախարարության մշակած նախագիծը, որով առաջարկվում է սահմանել մասնագիտական կրթության մակարդակներում պետության համար առաջնահերթություն և կարևորություն ներկայացնող՝ այսպես կոչված գերակա ոլորտների որակավորումներով (ուղղություններով) հիմնական կրթության հիմքով ընդունված ուսանողներին պետական բյուջեի միջոցների հաշվին տարեկան ֆինանսավորում տրամադրելու կարգը։
Պետական կրթաթոշակը կարող է այլևս չլինել միայն ուսանողին տրամադրվող ֆինանսական աջակցություն։ Առաջարկվող նոր կարգավորմամբ պետությունը ցանկանում է կրթաթոշակը կապել ոչ միայն ուսանողի առաջադիմության, այլև ապագա մասնագիտական գործունեության հետ։
Այսինքն՝ պետությունը ֆինանսավորում է ուսանողի կրթությունը, իսկ ուսանողը հետագայում պետք է իր մասնագիտական աշխատանքով նպաստի Հայաստանի աշխատաշուկայի և առաջնահերթ ոլորտների զարգացմանը։
Բայց ի՞նչ պարտավորություն է առաջարկվում սահմանել, ո՞վ է հայտնվելու նոր կարգավորման ներքո, և ի՞նչ կլինի, եթե շրջանավարտը չաշխատի Հայաստանում։
Ի՞նչ է փոխվում
Գործող կարգավորմամբ պետական կրթաթոշակը տրամադրվում է նաև կառավարության կողմից սահմանված գերակա ոլորտների մասնագիտություններով սովորողներին։ Սակայն գործող համակարգը չի պարտադրում կրթաթոշակ ստացողին ուսումն ավարտելուց հետո աշխատել Հայաստանում կամ մասնագիտությանը համապատասխան ոլորտում։
Նախագծի հեղինակների գնահատմամբ՝ այս իրավիճակում պետության կողմից կատարված ֆինանսական ներդրումը միշտ չէ, որ վերածվում է ակնկալվող հանրային արդյունքի։
Պետությունը վճարում է ուսանողի կրթության համար, բայց արդյո՞ք այդ ներդրումը վերադարձվում է հասարակությանը՝ անհրաժեշտ մասնագետի ձևով։
Առաջարկվող փոփոխությունների հիմքում հենց այս հարցն է։
Ո՞վ կստանա պետական կրթաթոշակ
Նախագծով նախատեսվում է պետական կրթաթոշակ տրամադրել՝
- կառավարության կողմից ամեն տարի հաստատվող գերակա ոլորտների մասնագիտություններով ընդունված ուսանողներին,
- պետության համար առաջնահերթ և կարևորություն ներկայացնող մասնագիտություններով նպատակային ուսուցմամբ ընդունված ուսանողներին։
Այսինքն՝ կրթաթոշակային քաղաքականությունը նախատեսվում է ավելի սերտորեն կապել պետության համար կարևոր մասնագիտությունների և աշխատաշուկայի պահանջների հետ։
Սկզբում՝ 50 հազար դրամ, հետո՝ ըստ առաջադիմության
Նախագծով առաջարկվում է առաջին կիսամյակում ուսանողին տրամադրել 50 հազար դրամի չափով պետական կրթաթոշակ։
Հետագա կիսամյակներում կրթաթոշակի չափը կարող է փոխվել՝ կախված ուսանողի նախորդ կիսամյակի կամ ուսումնական տարվա ուսումնառության արդյունքներից։
Այսպիսով, բարձր առաջադիմություն ունեցող ուսանողը կարող է ստանալ ավելի բարձր կրթաթոշակ։
Այսինքն՝ կրթաթոշակը կարող է դառնալ ոչ միայն սոցիալական աջակցություն, այլև ակադեմիական արդյունքի խրախուսման գործիք։
Նախագծի տրամաբանությամբ՝ որքան բարձր են ուսանողի ուսումնառության արդյունքները, այնքան բարձր կարող է լինել նաև պետական ֆինանսական աջակցությունը։
Ամենակարևոր փոփոխությունը․ 3 տարի աշխատել Հայաստանում
Նախագծով առաջարկվում է ներդնել պետական կրթաթոշակ ստացած շահառուների աշխատանքային պարտավորության ինստիտուտը։
Եթե ուսանողը պետական կրթաթոշակ է ստացել ուսումնառության տևողության առնվազն 50 տոկոսի ընթացքում, ապա ուսումն ավարտելուց հետո նա պետք է՝
- սկսի մասնագիտական գործունեություն,
- աշխատի Հայաստանի Հանրապետությունում,
- աշխատանքը կատարի ստացած մասնագիտությանը համապատասխան ոլորտում,
- ընդհանուր առմամբ առնվազն 3 տարի։
Պարտադիր ժամկետային զինվորական ծառայություն անցնելու դեպքում այդ ժամկետը հաշվարկվելու է ծառայության ավարտից հետո։
Շրջանավարտը պետք է մասնագիտական գործունեությունը սկսի ծառայության ավարտից հետո վեց ամսվա ընթացքում։
Պարտադիր 3 տարին՝ 3 տարո՞ւմ, թե՞ 4
Նախագծով նախատեսվում է, որ 3 տարվա աշխատանքային պարտավորությունը կարող է կատարվել 4 տարվա ընթացքում։
Այսինքն՝ շահառուն պարտավոր է աշխատել ընդհանուր առմամբ 3 տարի, սակայն այդ պարտավորությունը կարող է իրականացվել 4 տարվա ժամանակահատվածում։
Այս մոտեցումը, ըստ նախագծի, հնարավորություն կտա հաշվի առնել աշխատանքային հարաբերությունների բնականոն փոփոխությունները։
Իսկ եթե մարդը կորցնի աշխատանքը
Նախագծով նախատեսվում է նաև աշխատանքային հարաբերությունների դադարեցման դեպքում նոր աշխատանք գտնելու ժամկետ։
Եթե շահառուն դադարեցնում է աշխատանքը, նա պետք է 3 ամսվա ընթացքում աշխատանքի անցնի նոր աշխատավայրում՝ կարգի պահանջներին համապատասխան։
Սակայն նախատեսվում են նաև բացառություններ այն դեպքերի համար, երբ մարդը ժամանակավորապես չի աշխատում իր կամքից անկախ հանգամանքներով կամ գտնվում է այլ երկրում՝ մասնագիտական որակավորումը բարձրացնելու նպատակով։
Այսինքն՝ նախագիծը նախատեսում է ոչ թե մեխանիկական մոտեցում, այլ որոշակի բացառություններ՝ կախված կոնկրետ իրավիճակից։
Իսկ եթե ուսանողը շարունակի կրթությունը
Նախագծով առանձին կարգավորումներ են նախատեսվում նաև այն դեպքերի համար, երբ պետական կրթաթոշակ ստացած ուսանողը շարունակում է կրթությունը։
Եթե մասնագիտական ուսումնական հաստատության շրջանավարտը բարձրագույն ուսումնական հաստատությունում շարունակում է ուսումը նույն ոլորտի մասնագիտությամբ և ավարտում համապատասխան կրթական ծրագիրը, աշխատանքային պարտավորությունը կարող է համարվել կատարված՝ կարգով նախատեսված մյուս պայմանների պահպանմամբ։
Իսկ եթե ուսանողը բարձրագույն կրթությունը շարունակում է այլ մասնագիտությամբ, ապա բարձրագույն կրթական ծրագիրն ավարտելուց հետո նա պետք է առնվազն 2 տարի աշխատի մասնագիտական ուսումնական հաստատությունում ստացած մասնագիտությանը համապատասխան ոլորտում։
Այստեղ ևս առաջանում է կարևոր հարց․
Արդյո՞ք կրթության շարունակությունը կարող է ամբողջությամբ ազատել աշխատանքային պարտավորությունից, եթե ուսանողը շարունակում է կրթությունը նույն ոլորտում։
Նախագիծը հենց այս հարցի համար նախատեսում է առանձին կանոններ։
Իսկ ի՞նչ կլինի, եթե շրջանավարտը չաշխատի Հայաստանում
Նախագծի ամենաքննարկվող դրույթներից մեկը կրթաթոշակի վերադարձի մեխանիզմն է։
Եթե շահառուն չկատարի իր աշխատանքային պարտավորությունը, ապա նա պետք է պետական բյուջե վերադարձնի ստացած պետական կրթաթոշակի գումարը։
Սակայն վերադարձը նախատեսվում է ոչ թե պարտադիր ամբողջությամբ, այլ՝ կրթաթոշակ ստանալու ժամանակահատվածին և կատարված աշխատանքային պարտավորությանը համամասնորեն։
Օրինակ՝ եթե շահառուն պետք է աշխատեր 3 տարի, սակայն աշխատել է դրա միայն մի մասը, վերադարձման ենթակա գումարը հաշվարկվելու է կատարված պարտավորության համամասնությամբ։
Այս մոտեցումը նախատեսված է ապահովելու համաչափության սկզբունքը։
Այսինքն՝ որքան երկար է շահառուն կատարել իր աշխատանքային պարտավորությունը, այնքան փոքր կարող է լինել վերադարձման ենթակա գումարը։
Ինչո՞ւ է պետությունը ցանկանում փոխել համակարգը
Նախագծի հեղինակների հիմնավորմամբ՝ պետությունը գերակա ոլորտների մասնագիտություններով ուսանողներին տրամադրում է նպատակային ֆինանսական աջակցություն։
Այդ աջակցության նպատակը միայն ուսանողին ֆինանսապես օգնելը չէ։
Պետությունը ցանկանում է՝
- բարձրացնել գերակա մասնագիտությունների գրավչությունը,
- խրախուսել բարձր առաջադիմությունը,
- ապահովել անհրաժեշտ մասնագետների պատրաստումը,
- բարձրացնել պետական ֆինանսական աջակցության արդյունավետությունը,
- նպաստել Հայաստանում շրջանավարտների զբաղվածությանը,
- կրճատել առաջնահերթ ոլորտներում մասնագետների պակասը։
Այս տրամաբանությամբ կրթաթոշակը դիտարկվում է որպես պետական ներդրում մարդկային կապիտալում։
Բայց այդ ներդրումը, ըստ առաջարկվող մոտեցման, պետք է ունենա նաև ակնկալվող հանրային արդյունք։
Որքա՞ն գումար կպահանջվի պետբյուջեից
Նախագծերի կիրառումը նախատեսվում է սկսել 2027-2028 ուսումնական տարվանից։
Նախնական հաշվարկներով՝ պետական բյուջեի լրացուցիչ ծախսերը նախատեսվում են հետևյալ չափով․
- 2027 թվականին՝ 541,410.0 հազ. դրամ,
- 2028 թվականին՝ 1,534,165.3 հազ. դրամ,
- 2029 թվականին՝ 2,272,379.3 հազ. դրամ,
- 2030 թվականին՝ 2,994,120.2 հազ. դրամ,
- 2031 թվականին՝ 3,428,992.5 հազ. դրամ։
Այսինքն՝ պետությունը առաջիկա տարիներին նախատեսում է աստիճանաբար ավելացնել կրթաթոշակային աջակցության ֆինանսավորումը։
Կարևոր է․ նոր կարգավորումները չեն տարածվելու արդեն սովորող ուսանողների վրա։ Որոշումն ուժի մեջ կմտնի պաշտոնական հրապարակմանը հաջորդող օրվանից, սակայն դրա հիմնական դրույթները կկիրառվեն միայն 2027-2028 ուսումնական տարվանից սկսած՝ հիմնական կրթության հիմքով ընդունված ուսանողների նկատմամբ։