Կա մի հոգնածություն, որը հնարավոր չէ բուժել պարզապես քնով, կամ բժշկական հնարքներով: Դա խորը, էքզիստենցիալ հյուծվածություն է՝ ի տես այն մշտական հակամարտությունների, որոնք պառակտում են մեր աշխարհը: Ես հոգնել եմ մարդկային ագահության եւ նախանձի վրա հիմնված այս պոռթկումներից: Երազում եմ մի նոր աշխարհի մասին, մերժում եմ մարդկանց կողմից արհեստականորեն գծված արհեստական սահմանները: Ես փնտրում եմ մարդու իրական հայրենիքի տարածքը: Իմ աչքի առաջ արշալույսն է, գիշերն է, անտառները, սարերն ու ձորերը, դաշտավայրերն ու ծովերը, լուսինը, արեւը եւ պարզ երկինքը, տիեզերքը: Այս ամբողջը մեզ ցույց է տալիս, թե ինչքան անսահման է ե՛ւ մեր փոքրությունն ու մեծությունը, եւ՛ մեր անձեռնմխելի արժանապատվությունը, որը, ի դեպ, պետք է լինի միջանձնային հարաբերությունների միակ եւ գերագույն սահմանը:
Ստորեւ ներկայացված բանաստեղծությունը աշխարհից հրաժարականի տեքստ չէ, այլ արմատական ուտոպիայի նախագիծ: Տեքստը հրաժարվում է ազգային պաթոսից եւ հասարակական համակեցության նոր մոդել է ուրվագծում, որտեղ ուտոպիական տարածքը սահմանվում է ոչ թե աշխարհագրական, այլ բարոյական կոորդինատներով:
Տեքստի եւ իմ մտածողության կենտրոնական թեզը թաքնված է ճշմարտության մասին տողերում. «Տարածություն է այն մարդկանց միջեւ, ովքեր միմյանց սուտ չեն ասում»: Այստեղ բացահայտվում է հետեւյալը. ճշմարիտ քաղաքականությունն ու հասարակությունը ծնվում են հենց այս փխրուն միջանկյալ տարածության մեջ: Մենք ապրում ենք մի դարաշրջանում, որտեղ տիրում է խաբեության, ստի ու կեղծիքի իշխանությունը, որտեղ ճշմարտությունը դարձել է զուտ ռազմավարական փոփոխական: Իսկ իմ երազած երկրում խաբկանքից ու կեղծիքից հրաժարվելը, անկեղծությունն ու ողորմածությունը պետականակերտության գլխավոր նախապայմաններն են:
Այդ իսկ պատճառով բանաստեղծությունը մերժում եւ ապամոնտաժում է իշխանության ավանդական խորհրդանիշները: Իղձերի երկրին զինանշան պետք չէ, նրա դրսեւորումը հացն ու աղը եղբայրաբար կիսելն է: Նրա պաշտպանությունը ռազմական չէ, այլ հոգեւոր. դա հիշողությունն է ու գիտությունը, որն իր մեջ ենթադրում է նաեւ աստվածաճանաչությունը: Օրենքը ոչ թե բազմաէջ հատոր է, այլ հոր լռությունը, որը գիտակցում է՝ մարդը որեւէ մեկի սեփականությունը չէ, այլ սահմանվում է միայն այն անանց արժեքներով, որոնք փոխանցում է հաջորդներին: Լեզվի քերականությունը կրճատվում եւ հասնում է զուտ բարոյականի՝ հազար ու մի տեսակ «Այո»-ների եւ չարին ուղղված «Ոչ»-երի:
Ով ցանկանում է ոտք դնել այս երկիր, պետք է ոչ թե մաքսատուրք վճարի, այլ հանի «եսամոլության թագը»: Միայն մեկուսացնող, եսակենտրոն էգոյից հրաժարվելու դեպքում է հնարավոր այն խորը համերաշխությունը, որը ստիպում է յուրաքանչյուրին մասնակցել իր հարեւանի տան կառուցմանը, ոչ թե պարտադրանքով, այլ այն գիտակցումով, որ ամեն մարդ տանիքի, պաշտպանվածության, արժանապատիվ կյանքի կարիք ունի:
Իսկ վերջաբանում այս փիլիսոփայական վերացականությունը վերածվում է իսկական «Քարե պատարագի»՝ մարմնավորվելով հայկական տուֆի նյութականության մեջ: Տուֆը վերափոխման վերջնական փոխաբերությունն է: Կրակից ու ավերվածությունից ծնված հրաբուխները երկրաբանական ժամանակաշրջանների ընթացքում քար են դառնում: Եվ այդ քարից մարդու ձեռքով կերտվում է տուն, ամրոց եւ աղոթք: Սա հույսի ճարտարապետություն է. անգամ ամենամեծ ավերվածությունից հետո մենք կարող ենք մեր հակամարտությունների մոխրից նոր հիմք կառուցել՝ հասարակության համար, որը բառ առ բառ, քար առ քար հրաժարվում է ցինիզմից եւ սկսում է միասին կառուցել իր ներկան ու կերտել իր ապագան:
Այն երկիրը,
որտեղ ուզում եմ ապրել,
սահման չունի,
այն անսահման է:
Որովհետեւ մարդիկ են,
որ գծում են սահմաններ,
ոչ թե Տեր Աստված:
Այն երկիրը,
որտեղ ուզում եմ ես ապրել,
անսահման սեր է:
Տարածություն է
այն մարդկանց միջեւ,
ովքեր միմյանց
սուտ չեն ասում:
Ովքեր նեցուկ են միմյանց,
խնամատար ոգով են զարդարված,
սիրում են
ու ապրում հավատարիմ:
Զինանշան չունի երկիրն այդ:
Դրա կարիքն էլ ախր չկա:
Նրա խորհրդանիշը հացն ու աղն է,
կիսվող ու բաժանվող եղբայրաբար:
Նրա պաշտպանությունը
գիտությունն է,
հիշողությունն է դարերի
ու այն մարդկանց,
որ գիտեն չկործանվել
ատելության ծովում,
պանդխտության հողում,
ցավի քամում, սիրո սովում:
Նրա օրենքը
բազմաէջ հատոր չէ:
Այլ լռությունն է հոր,
որ նայում է զավակին
եւ հասկանում.
«Ես ունեցվածքս չեմ,
Ես այն եմ, ինչ որ փոխանցեմ իրեն»:
Երկրի լեզուն ունի
մի այբուբեն՝
«Այո»-ների հազար ու մի տեսակ:
Եւ մի քանի «Ոչ»-եր
չարի ու չարության:
Իմ երազած երկրում
յուրաքանչյուրը մասնակցում է
իր դրացու տան կառուցմանը:
Ոչ թե դրդված ինչ որ մեկից:
Այլ այն գիտակցումից,
որ տանիքի կարիք
ունի ամեն մի մարդ:
Ով ոտք դնի
երկրում իմ երազած,
մի բան պարտի հանել իր վրայից:
Ոչ թե կոշիկ կամ վերարկու,
Այլ թագը եսամոլության պիտի հանի:
Այսպես ամեն ինչ
հեշտանում է:
Այսպես հողն
ավելի է հաստատուն դառնում:
Այսպես տուֆից
կերտվում է այն,
ինչ տուֆը միշտ գիտեր.
Հրաբուխները
ավերակներից հետո
քար են դառնում:
Իսկ քարը՝
տուն, ամրոց, աղոթք:
ՏԻՐԱՏՈՒՐ ՔԱՀԱՆԱ ՍԱՐԴԱՐՅԱՆ