ԱՆԻ ԳԱԼՍՏԵԱՆ
Հայոց ցեղասպանութեան թանգարան-հիմնարկի (ՀՑԹ) գիտաշխատող, դոցենտ Էլինա Միրզոյեանի եւ աւագ գիտաշխատող Թեհմինէ Մարտոյեանի համահեղինակած յօդուածը` Women in the Pre-Genocide Turkish Propaganda about Smyrna and the Implementation of the Genocidal Policy, 1919-1922, տպագրուել է միջազգային The Historical Review/La Revue Historique ամսագրում (WOS, Scopus):
Յօդուածով առաջին անգամ գիտականօրէն անդրադարձ է արուել թուրք կանանց ներգրաւուածութեանը նախացեղասպանական եւ ցեղասպանական քարոզչութեանը 1919-20 թթ.` Զմիւռնիայի համար թուրքական բռնապայքարում: Թեմայի շուրջ Ermenihaber.am-ը զրուցել է Էլինա Միրզոյեանի հետ:
ԱՆԻ ԳԱԼՍՏԵԱՆ.- Տիկի՛ն Միրզոյեան, ինչո՞վ է պայմանաւորուած թեմայի ընտրութիւնը:
ԷԼԻՆԱ ՄԻՐԶՈՅԵԱՆ.- Շնորհակալ եմ հարցազրոյցի համար: Չնայած Հայոց ցեղասպանութեան վերաբերեալ բազմաթիւ գիտական հետազօտութիւններին` չենք կարող չնշել, որ դեռեւս կային եւ շարունակում են լինել առանցքային հարցեր, որոնք հետազօտութեան կարիք ունեն, հիմնականում` մասնակի եւ նեղ ենթաթեմաներ: Այդ շարքին է պատկանում նաեւ Հայոց ցեղասպանութեանը թուրք վերնախաւային կանանց համակարգային մասնակցութեան հարցը, որը կրել է տարբեր դրսեւորումներ` արտայայտուելով ինչպէս անհատական, այնպէս էլ համակարգային մակարդակում: Թուրք կանանց մասնակցութիւնը Հայոց ցեղասպանութեան գործընթացին` իր տարբեր դրսեւորումներով եւ ուղղութիւններով, գիտականօրէն ուսումնասիրուած չէ. առկայ են միայն մասնակի անդրադարձներ առանձին կանանց գործունէութիւնների որոշ կողմերին:
Նշեմ, որ դեռեւս 2022-ին ես` որպէս երիտասարդ գիտնական, գիտական նախագիծ եմ ղեկավարել քննուող թեմայով` ՀՀ ԿԳՄՍՆ բարձրագոյն կրթութեան եւ գիտութեան կոմիտէի յայտարարած:
Ինչպէս նաեւ այդ թեմայով տպագրել եմ յօդուած ՀՑԹ-ի գիտական հանդէսում, 2023-ին: Հետազօտութեան ընթացքում հասկացայ, որ այդ համատեքստում դեռ շարունակում են մնալ չլուսաբանուած, գիտականօրէն չուսումնասիրուած կողմեր, դրանք չլուսաբանած սկզբնաղբիւրներ, որի հիմքով էլ յոյների ցեղասպանութեան թեմայի մասնագէտներից գործընկերուհուս` ՀՑԹ-ի աւագ գիտաշխատող Թեհմինէ Մարտոյեանի հետ համահեղինակեցինք յօդուածը` Women in the Pre-Genocide Turkish Propaganda about Smyrna and the Implementation of the Genocidal Policy, 1919-1922, Յունաստանի հեղինակաւոր գիտական պարբերականներից մէկում: Յօդուածով առաջին անգամ գիտականօրէն անդրադարձ է արուել թուրք կանանց ներգրաւուածութեանը նախացեղասպանական եւ ցեղասպանական քարոզչութեանը 1919-1920 Զմիւռնիայի համար թուրքական բռնապայքարում:
ԱՆԻ ԳԱԼՍՏԵԱՆ.- Ըստ ձեզ, ի՞նչը ստիպեց թուրքերին, որպէսզի Զմիւռնիայում հայերի ու յոյների ցեղասպանական գործողութիւնների քարոզչութեան մէջ ներգրաւեն նաեւ թուրք կանանց:
ԷԼԻՆԱ ՄԻՐԶՈՅԵԱՆ.- Երիտթուրքական ցեղասպանական քարոզչութեան համատեքստում առաջին անգամ հետազօտուել է թուրք վերնախաւային կանանց համակարգային ներգրաւուածութիւնը` որպէս ցեղասպանական քաղաքականութեան շարունակութիւն, դերակատարումն ու ազդեցութեան պատկերը: Առաջին անգամ գիտական համայնքում քննարկման է դրուել «Հավզա» շրջաբերականը, որը, Աթաթուրքի կարգադրութեամբ, համակարգել է այդ գործընթացը: Քննարկուել են` քարոզչութեան նախադրեալները, հիմքերը, կազմակերպչական ընթացքը, ձեւաչափը եւ ներգրաւուած դերակատար բացայայտ եւ ոչ բացայայտ անձինք: Ինչպէս նաեւ առանձնակիօրէն ուսումնասիրուել է քարոզչութեան «ռազմավարական քարտէսը»: Նաեւ առաջին անգամ ուսումնասիրուել է քաղաքական քարոզչական խօսոյթը:
Յօդուածում մանրամասնօրէն ներկայացուել են պատճառները, թէ ինչո՛ւ թուրք կանայք ներգրաւուեցին` թեմայի առերեւոյթ եւ աներեւոյթ կողմերը: Պատերազմի պատճառով տղամարդկանց թիւը զգալիօրէն պակասել էր, սակայն կային աւելի խորքային ռազմավարական մօտեցումներ` կանանց միջոցով հասարակութեան վստահութիւնը ստանալ, կանանց ներուժի ներգրաւուածութիւնը մեծացնում էր քարոզչութեան արդիւնաւէտութիւնը, օգտագործւում էր իբրեւ «արեւմտականացման փորձ», «աշխարհիկացման փորձ», սակայն նախացեղասպանական քարոզչական փուլում ծրագրուած գործընթացի բաղադրիչ էր այդ գործընթացը: Նաեւ գործի էր դրւում այն կանանց «յուզական ազդակը», որոնց ամուսինները զոհուել էին պատերազմի դաշտում, շահարկում էին նրանց ապրումային յուզական դրսեւորումները:
ԱՆԻ ԳԱԼՍՏԵԱՆ.- Որո՞նք էին այդ կանայք ու ի՞նչ մեթոտներ էին կիրառում:
ԷԼԻՆԱ ՄԻՐԶՈՅԵԱՆ.- Վերնախաւային պաշտօնաւորների կանայք, քոյրերը, այսինքն` համայնքային կանայք, ինչպէս նաեւ` իրաւաբանութեան, բժշկագիտութեան ոլորտի աչքի ընկնող ուսանողուհիները, որոնք ազդեցութիւն, համբաւ կարող էին ունենալ, նաեւ` հռետորական արուեստով աչքի ընկնող մտաւորական կանայք, որոնց մէջ առաջնային ազդեցութիւն ունէր Հալիտէ Էտիփը: Հալիտէի քարոզչական խօսոյթի ուսումնասիրութիւնն է արուել համաիսլամական եւ համաթուրքական համատեքստում, ուսումնասիրել ենք այլ կանանց քարոզչական բառապաշարը` թիրախային կողմերով, որոնց մասին երբեք անդրադարձ չի եղել, սակայն ազդեցութիւնը մեծ է եղել: Յօդուածի շրջանակում քաղաքագիտական լեզուաբանութեան դիտակէտով են որոշ հարցեր քննուել: Գործածուող խօսոյթն աչքի էր ընկնում կրօնական զգացումների շահագործումով` նպատակ ունենալով գործի լծել եւ հանրութեան զգացումները կառավարել:
ԱՆԻ ԳԱԼՍՏԵԱՆ.- Նրանց գործունէութիւնը ի՞նչ հետեւանքների յանգեցրեց:
ԷԼԻՆԱ ՄԻՐԶՈՅԵԱՆ.– Յօդուածի աւարտական հետազօտական հատուածում ուսումնասիրուել, քննուել եւ սահմանուել է նաեւ նախացեղասպանական եւ ցեղասպանական քարոզչութեան հետեւանքը/արդիւնքը` որպէս ցեղասպանութիւն` Զմիւռնիայի քրիստոնեաների. առաջին անգամ շրջանառուել են վկայութիւններ, ցեղասպանութեան արձանագրումը, փաստագրումը` հայ եւ յոյն ականատեսների վկայութիւնների հիմքով: Եւ այս գործընթացը ամբողջական ծրագրի բաղադրիչ էր: