Քեսապի Տարագիր Հայերը Սալթի Շրջանին Մէջ

ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ

Քեսապի հայութիւնը 1915-ի ամրան իր հայրենի բնօրրանէն տարագրուելով, իրերայաջորդ քանի մը կարաւաններով հասած էր Ճսըր Շուղուր:

Ճսըր Շուղուրէն գաղթականները ճամբայ հանուեցան դէպի Համա: Արեւամուտ էր, երբ ճամբայ ելան: Ճամբան հող էր ու փոշի: Գիշերը սաստիկ հով ելաւ: Փոշին ամպի պէս վեր բարձրացաւ եւ օդը դարձաւ անշնչելի: Դաշտային աննպաստ կլիման ծանր կը ճնշէր ժողովուրդին վրայ: Կային ծերեր, անկարողներ, հիւանդներ եւ յղի կիներ (որոնց ամուսինները կը բացակայէին զօրակոչի հետեւանքով). շատերուն ոտքերը ուռեցան եւ դժուարացան քալել: Ջուրի պաշարը սպառեցաւ. ոմանք ծարաւէն նուաղեցան եւ չկրցան քալել: Քանի մը ոստիկաններ, որոնք խղճամիտ էին, իրենց ջուրի պաշարէն բաժին հանեցին տարագիրներուն:

Գաղթականները անցան գիւղերէ, ուր աւազակախումբեր քանի մը անգամ յարձակում գործեցին, բայց հսկիչ ոստիկանները մտրակի հարուածներով զանոնք ետ քշեցին, խրախուսելով ժողովուրդը որ չվախնայ:

Համա հասնելէն ետք ժողովուրդին մեծ մասը ցանկապատով շրջապատուած դպրոցի մը ընդարձակ շրջափակին մէջ տեղաւորեցին: Համայի մէջ արդէն կային մարաշցի, հաճընցի, քիլիսցի, այնթապցի, կիւրինցի եւ այլ շրջաններէ գաղթականներ: Ժողովուրդը ապրուստի միջոց չունէր, իսկ ունեցած պաշարն ալ սպառած էր: Ամէն կողմ աննկարագրելի խառնակութիւն կը տիրէր: Ոմանք փախան շրջակայ գիւղերը եւ արաբներու մօտ ասպնջականութիւն գտնելով անոնց մօտ ծառայութեան մտան:

Համայի մէջ վախճանեցաւ Տէր Պօղոս քահանայ Աթիկեան:

Գաղթականները Համա մնացին երեք շաբաթ, որմէ ետք հրաման եկաւ ճամբորդութիւնը շարունակել առանց էշերու եւ ջորիներու:

Գաղթականութեան երբ ելած էին, կառավարութիւնը անկարող ծերերուն համար էշ եւ ջորի տրամադրած էր: Անասուններուն կ՛ընկերակցէին անոնց տէրերը, որոնք մինչեւ Համա հասնիլը կամ Համայի մէջ, հրաժարելով իրենց կենդանիներէն` ձգեցին զանոնք ու փախան դարձան իրենց գիւղերը:

* * *

Համայէն գաղթականները փոխադրուեցան Հոմս, ուր անոնք մնացին երկու շաբաթ: Հոմսի օդն ու ջուրը աւելի մաքուր էր, ու նաեւ մթնոլորտը յարաբերաբար յարմար:

Հոմսէն անոնք փոխադրուեցան Նեպըք, ուր պիտի մնային երկու օր, բայց օդի աննպաստ պայմաններու բերումով հինգ ժամ մնացին:

Նեպըքէն, տղամարդիկը` հետիոտն, իսկ կիները, ծերերն ու մանուկները` ինքնաշարժ կառքերով տեղափոխուեցան Դամասկոս, ուր տեղ հասնելէն ետք պարտէզներու մէջ տեղաւորուեցան: Շատեր ծանր հիւանդացան, իսկ ոմանց աչքերը բորբոքեցան:

Դամասկոսի շրջանին մէջ զինուորական ծառայութիւն կատարող քեսապցի կարգ մը երիտասարդներ, լուր առնելէ ետք որ իրենց հարազատները Դամասկոս հասած են, ոմանք` քանի մը օրուան արձակուրդի արտօնագիրով, ոմանք ալ բանակէն փախուստ տալով եւ բանակայինի իրենց տարազը քաղաքային տարազով փոխարինելով, միացան իրենց հարազատներուն: Գաղթականները Դամասկոս մնացին քանի մը օր:

* * *

Դամասկոսէն գաղթականները շոգեկառքերով քշուեցան դէպի Ամման, ուր անոնք լքուած կամ կիսաւեր տուներու մէջ տեղաւորուեցան:Այդ օրերուն Ամման վերածուած էր հսկայ գաղթակայանի մը, ուր, բացի քեսապցիներէն, հասած էին նաեւ կիւրինցի եւ այլ շրջաններէ հասած գաղթականներ:

Ճանճը, մժեղը, աղտոտութիւնը եւ հիւանդութիւնները անբնական վիճակներ յառաջացուցին: Շատ մը ծերեր, հիւանդներ եւ նորածիններ մահացան: Ոչ գերեզման, ոչ թաղման արարողութիւն եւ ոչ յուղարկաւոր. ամէն մեռել իր հարազատներուն ձեռքով քարայրներու մէջ կը նետուէր:

Աշնանային օրեր էին եւ Ամմանի անապատային ցուրտը եկաւ նոր դժուարութիւններու դուռ բանալ: Տեղական իշխանութիւնները լրջօրէն մտահոգուեցան, թէ ո՞ւր պէտք է ցրուել գաղթականները:

Արդէն ժողովուրդին մեծ մասը հիւանդ էր ու շարժելու կարողութիւն չունէր: Ուստի հարկադրուեցան ժողովուրդը ցրուել շրջակայ գիւղերը: Մեծ մասը տեղաւորուեցաւ Սալթ, Ֆէս, Մաաս եւ շրջակայ այլ գիւղերու մէջ: Այդ շրջանին օդը եւ ջուրը աւելի մաքուր եւ առողջարար էին: Կառավարութիւնը տեղացիներուն կարգ մը տուները (որոնք ընդհանրապէս յարդախառն ցեխով շինուած էին) առաւ եւ գաղթականներուն տուաւ: Երեք-չորս ընտանիքի մէկ սենեակ յատկացուեցաւ:

Սալթ, Ֆէս, Մաաս եւ շրջակայ գիւղերը երբ հասան, արդէն ժողովուրդին մեծ մասը թիֆոյիտէ վարակուած էր: Շատ մը ընտանիքներ ամբողջութեամբ վարակուեցան ու շատեր, յատկապէս` ծերեր եւ մանուկներ չկարողացան տոկալ եւ մահացան: Պատահեցան օրեր, որ օրական հինգէն տասը մեռել կը թաղէին: Վեց ամսուան ժամանակամիջոցին ժողովուրդին կէսը մահացաւ: Իսկ վերապրողները շատ դժուարին պայմաններու տակ եւ յետին աստիճան չքաւորութեան մէջ կարողացան գոյատեւել:

* * *

Քեսապի բողոքականներուն սկիզբը հաւաստիք տրուած էր, որ գաղթի պիտի չենթարկուին, որովհետեւ Թուրքիոյ դաշնակից Գերմանիան բողոքական է: Բայց յետոյ բողոքականներն ալ իրենց կարգին քշուեցան դէպի Ճսըր Շուղուր:

Ճսըր Շուղուրէն անոնց մէկ մասը, որոնց մէջ էր վերապատուելի Տիգրան Գունտաքճեան, քշուեցաւ դէպի Համա:

Համա հասնելէն ետք անոնք գաղթակայանի մը մէջ տեղաւորուեցան:

Վերապատուելի Տիգրան Գունտաքճեան իր մօտ գտնուող բոլոր դրամը կարօտեալներուն բաժնեց եւ աշխատեցաւ օգտակար ըլլալ բոլորին: Բայց շատ չանցած ան թիֆոյիտէ վարակուեցաւ եւ մահացաւ:

Բողոքականներուն մեծամասնութիւնը Ճսըր Շուղուրէն Իտլիպ քշուեցաւ, ուրկէ  յետոյ անոնք Հալէպ տարուեցան: Անոնցմէ քանի մը անձեր, որոնց շարքին` տոքթոր Սողոմոն Աբէլեան եւ փեսան` տոքթոր Աւետիս Ինճեճիկեան, յաջողեցան մնալ Հալէպ: Մնացեալները քշուեցան դէպի Մեսքենէ եւ Տէր Զօր:

Մեսքենէի եւ Տէր Զօրի մէջ անոնք լրիւ կողոպտուեցան, շատ մը կիներ, աղջիկներ, մանուկներ եւ երիտասարդներ առեւանգուեցան, իսկ մնացեալները հաւաքաբար սպաննուեցան: Անոնցմէ շատ քիչեր վերապրեցան:

* * *

Սալթի եւ շրջակայ գիւղերուն մէջ տեղաւորուած քեսապցի գաղթականները, յատկապէս անոնք, որոնք արհեստաւոր էին, իրենց օրապահիկը կրցան ապահովել. ոմանք իբրեւ մշակ տեղացիներուն մօտ աշխատանք ճարեցին, ոմանք ալ ողորմութեամբ իրենց գոյութիւնը պահեցին: Տեղացի իսլամ եւ քրիստոնեայ արաբ ժողովուրդը ընդհանուր առմամբ բարեացակամ վերաբերմունք ցոյց տուաւ գաղթականներուն նկատմամբ եւ յաճախ օգտակար ալ հանդիսացաւ:

Մինչեւ այդ ժամանակ Սալթի գիւղերուն մէջ ճրագ չկար եւ տեղացիք բուխերիկի կրակին շուրջ բոլորուելով կ՛անցընէին ձմրան երկար գիշերները: Անոնք հայերէն սորվեցան ճրագ գործածել: Տեղացիք նաեւ  հայերէն սորվեցան խաղողէն ռուպ պատրաստելու կերպը:

Ապրուստ ճարելը հետզհետէ կը դժուարանար: Կառավարութիւնը ատեն-ատեն նպաստ կը բաժնէր, բայց անուանական կերպով: Անգամ մըն ալ ժանգոտած թիթեղներով կերակուր բերին ժողովուրդին: Անօթութեան դիմանալու անկարող, գիտակցաբար ժանգոտած թիթեղէն ուտող եւ թունաւորուելով մահացող եղաւ:

Սովն ու յոռի սննդառութիւնը իր անդրադարձը ունեցաւ ժողովուրդի աճին վրայ: Ծննդաբերութիւնը կանգ առաւ, իսկ նորածինները մեծ մասամբ մահացան:

Նուազագոյն օրապահիկ մը կարենալ ապահովելու համար մարդիկ սկսան հնարք որոնել: Շատեր սկսան փայտ կտրել եւ շալակով Սալթ կամ Ամման տանիլ ու ծախել:

Երախտագիտութեամբ կը յիշուի նապլուսցի փերեզակ ու մանրավաճառ Հաճիի անունը, որ մանուկներուն ձրի չիր կամ այլ ուտելիք  կը բաժնէր: Զգալով որ իր կեանքին վտանգ կը սպառնայ, գիշեր մը ան իր ամբողջ ունեցածը եւ խանութը հայերուն ձգելով փախաւ  եւ Նապլուս գնաց:

Ընդհանուր առմամբ տեղացի արաբ ժողովուրդին հետ գաղթականները որեւէ դժուարութիւն չունեցան: Տեղացիք, իսլամ եւ քրիստոնեայ, յաճախ օգտակար կ՛ըլլային հայերուն եւ իբրեւ համագիւղացի` օտարներու առջեւ պաշտպան կը կանգնէին անոնց:

Ժամանակ մը ետք կառավարութիւնը հրաման արձակեց, որուն համաձայն բոլոր գաղթականները պէտք է իսլամանան: Սակայն տեղական իշխանութիւնը բարեացակամ գտնուեցաւ եւ գոհացաւ, ձեւականութիւնը պահելու համար, բոլորը նոր, իսլամական անուններով արձանագրելով:

Սակայն վտանգը այսպիսով չէր փարատած: Կառավարական պաշտօնեաները աւելի ու աւելի համարձակ ու սպառնական սկսած էին դառնալ:  Կիներ եւ աղջիկներ փախցնելու փորձեր եղան: Ժամանակ մը ետք ալ ոստիկաններ սկսան ժողովուրդին մօտ գտնուող էշերը հաւաքել, ռազմաճակատ զէնք եւ զինամթերք փոխադրելու պատրուակով:

Օր մըն ալ լուր ելաւ,  որ թուրքեր բոլոր հայ աղջիկները հաւաքելով կնութեան կամ ծառայութեան պիտի տանին: Ժողովուրդը ահաւոր մտատանջութեան եւ տագնապի մատնուեցաւ: Պէտք էր շուտափոյթ լուծում մը գտնել: Հետեւաբար ամուսնութեան տարիքի մէջ կամ մօտ եղող բոլոր աղջիկներն ու տղաքը մէկ-երկու օրուան մէջ ամուսնացուցին: