ԱՀԱՐՈՆ ՇԽՐՏԸՄԵԱՆ
Ապրիլը, որ գարնան վերածնունդը պիտի խորհրդանշէր, Լիբանանի մէջ դարձած է յիշողութեան ծանր բեռ: 1975-ին սկիզբ առած քաղաքացիական պատերազմը ոչ միայն խլեց շուրջ հարիւր հազար կեանք, այլեւ խորտակեց երկիր մը` իր քաղաքներով, իր տուներով, իր երազներով: Քանդում, աւերում, գաղթականութիւն. այս բառերը դուրս ելած են պատմութեան էջերէն եւ կը շարունակեն արձագանգել լիբանանցիի հոգիին մէջ:
Պատերազմը ներքին բախում մը չէր պարզապէս: Ան դարձաւ ուրիշներու պատերազմը` լիբանանցիներու ձեռքով: Օտար շահերու բախման թատերաբեմ մը, ուր զէնքն ու դրամը կը հոսէին դուրսէն, իսկ արիւնը կը թափէր ներսէն: Տխուր ճշմարտութիւն մըն է, որ գրեթէ բոլոր քաղաքական ուժերը, համայնքներն ու յարանուանութիւնները, այս կամ այն կերպով, ներգրաւուեցան այդ մութ տարիներուն մէջ:
Այս ընդհանուր խաւարին մէջ, սակայն, կայ բացառութիւն մը, որ արժանի է գնահատանքի եւ յիշատակութեան: Հայ համայնքը` իր քաղաքական, հոգեւոր եւ հասարակական կառոյցներով, ընտրեց այլ ուղի: Ան չմասնակցեցաւ եղբայրասպան պատերազմին, այլ մնաց զգաստութեան, համբերատարութեան եւ զսպուածութեան կողմնակից: Այդ դիրքորոշումը ոչ միայն քաղաքական իմաստութիւն էր, այլեւ բարոյական կեցուածք` ի պաշտպանութիւն Լիբանանի հողային ամբողջականութեան, գերիշխանութեան եւ միասնականութեան: Երբ ուրիշներ կը քանդէին, հայ համայնքը կը փորձէր պահել: Երբ ուրիշներ կը բորբոքէին, ան հանդուրժողութեան կը հրաւիրէր:
Եւ ահա, պատերազմի աւարտէն 36 տարի ետք, հարցումը կը մնայ միեւնոյնը` ի՞նչ սորվեցան Լիբանանը եւ լիբանանցին:
Դժբախտաբար` կարծես շատ քիչ բան:
Այսօր ալ երկիրը կը շարունակէ մնալ օտար ուժերու ազդեցութեան տակ: Քաղաքական որոշումները կը ձեւաւորուին ոչ թէ ազգային շահերու, այլ արտաքին թելադրանքներու համաձայն: Պատերազմի եւ խաղաղութեան որոշումը այլեւս պետութեան մենաշնորհը չէ. անիկա կը գտնուի օտար պետութիւններու եւ զինեալ կազմակերպութիւններու ձեռքին մէջ:
Համայնքային ու յարանուանական բաժանումները ոչ միայն չեն մեղմանար, այլեւ աւելի կը խորանան: Կան ուժեր, որոնք տակաւին կը խօսին բաժանման մասին` իբրեւ լուծում, կարծես պատմութիւնը ոչինչ սորվեցուցած ըլլայ: Միւս կողմէ` լռելեայն կամ բացայայտ կերպով զինուող խմբաւորումները կը յուշեն, որ անցեալի ստուերը տակաւին չէ հեռացած:
Իշխանութիւնը, իր կարգին, կը շարունակէ գործել բաժնեկցական, համայնքային եւ շահագործական տրամաբանութեամբ: Պետութիւնը կը սնանկանայ, իսկ աւատապետական մտածողութիւնը նոր ծիլեր կ՛արձակէ: Երկիրը կը խեղդուի պարտքերու տակ, իսկ պետական գանձարանը կը դառնայ անձնական հարստացման միջոց: Անօթին կու գայ իշխանութեան, եւ կը հեռանայ` չկշտացած յափշտակութենէն:
Այս մթնոլորտին մէջ արժէքները կը շրջուին: Գողը կը դառնայ հերոս, համեստ քաղաքացին` մեղաւոր: Արդարութիւնը կը լռէ, անարդարութիւնը կը բարձրաձայնուի:
Ամէնէն ցաւալին երիտասարդութեան վիճակն է: Ան ապագայ չի տեսներ իր հայրենիքին մէջ: Կը գաղթէ, կը հեռանայ, կը փնտռէ արժանապատիւ կեանք մը այլուր: Երկիրը կը դատարկուի իր կենսունակ ուժերէն:
Այս ծանրակշիռ կացութեան մէջ ո՞ւր է մտածողութիւնը, ո՞ւր է պատասխանատուութիւնը:
Լիբանանի ապագան, որքան ալ մթագնած թուի, յստակ ճանապարհ մը ունի իր առջեւ: Ան կը գտնուի համակեցութեան մէջ` ոչ իբրեւ դատարկ բառ, այլ` իրականութիւն: Փոխհասկացողութեան մէջ` ոչ իբրեւ քարոզ, այլ` գործնական վարքագիծ: Բոլորէն առաջ` հզօր պետականութեան մէջ, ուր օրէնքը կը տիրէ, ոչ թէ զէնքը, ուր քաղաքացին կը հաւատայ իր պետութեան:
Այս գաղափարները այսօր յաճախ կը հնչեն, բայց դժբախտաբար կը մնան երեւութապէս միայն խօսքերու մակարդակի վրայ: Իրականութիւնը կը պահանջէ աւելին` խիզախութիւն, կամք եւ յիշողութիւն:
Ժողովուրդ մը, որ չի յիշեր իր անցեալը, դատապարտուած է վերապրելու զայն:
Լիբանանը կանգնած է այդ ճակատագրական խաչմերուկին առջեւ` յիշել եւ սորվի՞լ, թէ՞ մոռնալ եւ կրկնել:
Ընտրութիւնը, ինչպէս միշտ, իրենն է: