Վաղը մորաքույրս՝ Գոհար Աճեմյանը կարող էր դառնալ 100 տարեկան։
Գրեթե մի ամբողջ դար՝ բառերի, գրքերի, թարգմանությունների, մտքերի ու մարդկանց հետ ապրած մի կյանք։ Բայց ճակատագիրը մի փոքր շտապեց․ նա մեզանից հեռացավ երեք տարի շուտ՝ ասես կանգ առնելով հենց դարավերջի շեմին։
Մորաքույրս՝ լրագրող, արձակագիր, թարգմանչուհի, ՀՀ մշակույթի վաստակավոր աշխատող, Հայաստանի գրողների միության երկարամյա տնօրեն Գոհար Աճեմյանը, այն մարդկանցից էր, ովքեր իրենց կյանքը կառուցում են ոչ թե աղմուկի, այլ լուռ ու հետևողական աշխատանքի վրա։ Գրքերի միջով, բառերի միջով, մարդկանց ու մշակույթի հանդեպ հավատով։
Տասնամյակներ շարունակ նրա քայլերը հնչել են Հայաստանի գրողների միության աշխատասենյակում, միջանցքներում՝ մշակութային միջոցառումներ, գրքերի շնորհանդեսներ, հուշ – ցերեկույթ – երկոներ կազմակերպելով, հոգալով, միավորելով գրողներին, գրական կյանքը պահելով շարժման մեջ։ Բայց նրա իրական տունը միշտ բառերի աշխարհն էր․ լրագրության, արձակի, թարգմանության այն աշխարհը, որտեղ մարդը կարող է ապրել միաժամանակ բազմաթիվ կյանքերով։
Նա այն սերնդից էր, որի համար մշակույթը ոչ թե մասնագիտություն էր, այլ առաքելություն։
Երբ մտածում եմ նրա մասին, առաջինը հիշում եմ ոչ թե պաշտոններն ու կոչումները, այլ նրա ներկայության ջերմությունը, մտքի պարզությունը, խոսքի բարությունը։ Կյանքի այն արժանապատիվ ձևը, որը երբեք չի աղմկում, բայց տարիների ընթացքում դառնում է մի ամբողջ շրջանի հիշողություն։
Վաղը նրա 100-ամյակն է։ Եվ թվում է՝ այդ թիվը միայն տարեթիվ չէ։ Դա մի ամբողջ դար է, որի մեջ կա աշխատանք, նվիրվածություն, գրականություն և սեր դեպի հայկական խոսքը։
Նա շատ էր սիրում կրկնել մի հին, կարծեմ ճապոնական առած․ «Ականջդ շատերին, խոսքդ՝ քչերին։ Առ բոլորից նրանց կարծիքը, բայց դատողությունդ քեզ համար պահիր»։ Եվ որքան անցնում են տարիները, այնքան ավելի եմ հասկանում, թե որքան նման էր այդ խոսքին հենց ինքը։
Նա լսող մարդկանցից էր։ Այն հազվագյուտ մարդկանցից, որոնք չեն շտապում խոսել, չեն շտապում դատել, այլ նախ լսում են աշխարհը՝ մարդկանց, պատմությունները, ժամանակը։ Գուցե հենց այդ պատճառով էր, որ նրա մեջ այդքան բնական էին համատեղվում լրագրողի ուշադիր հայացքը, գրողի ներքին լռությունը և թարգմանչի համբերությունը։
Նրա իրական ներկայությունը պաշտոններից դուրս էր՝ մարդկանց հանդեպ վերաբերմունքի մեջ, խոսքի հանդեպ հարգանքի մեջ, մշակույթի հանդեպ լուռ հավատարմության մեջ։ Երբ այսօր հիշում եմ նրան, առաջինը մտքիս գալիս է հենց այդ առածը։ Կարծես այն ոչ միայն նրա սիրած խոսքերից էր, այլև նրա կյանքի ձևը։ Լսել շատերին։ Խոսել չափավոր։ Եվ ներսում պահել այն հանգիստ իմաստությունը, որ տարիների ընթացքում է ծնվում։ Եվ ես կրկին լսում եմ նրան՝
հիշեցնելով այդ պարզ, բայց մեծ իմաստություն ունեցող առածը։
Թերևս հենց այդպես էլ պետք է հիշել նրան՝ որպես մի մարդու, որի կյանքը բառերի հանդեպ հավատ էր, իսկ հիշատակը՝ գրքերի միջից շարունակվող լուռ ներկայություն։
Մեծ ընտանիքներում միշտ լինում է մեկը, որի շուրջը կարծես հավաքվում են բոլորը։ Մեր ընտանիքում այդպիսի մարդը մորաքույրս էր՝ Գոհար Աճեմյանը։ Մայրս նրանցից ամենափոքրն էր՝ չորս երեխաներից, իսկ մորաքույրս իրենից մոտ քսան տարով մեծ։ Այդ տարբերությունը ընտանիքի ներսում նրան տվել էր մի տեսակ բնական հեղինակություն։ Նրա խոսքը հաճախ հնչում էր ոչ միայն որպես խորհուրդ, այլև որպես ուղղություն, երբեմն էլ՝ հրահանգ, և սովոր էին, որ նրան լսում են, նրան հետևում։
Բայց այդ նույն «իշխող» բնավորության մեջ մի հետաքրքիր հակասություն կար։ Երբ խնդիրը վերաբերում էր ինձ՝ իր զարմիկին, կամ մեր ընտանիքի որևէ դժվարության, նա կարող էր միանգամայն այլ մարդ դառնալ։ Հանկարծ նրա խստության տեղը զբաղեցնում էր զարմանալի նրբանկատությունը, գրեթե դիվանագիտական ճկունությունը։ Նա կարող էր բառի բուն իմաստով կիլոմետրեր անցնել՝ մարդկանց հանդիպելու, խոսելու, բացատրելու, լսելու համար, մինչև որ գտնվեր հաշտության մի եզր, մի փոքրիկ կամուրջ մարդկանց միջև։
Եվ այդ ժամանակ հասկանում էի՝ երբեմն ամենահեղինակավոր մարդիկ հենց նրանք են, ովքեր գիտեն ոչ միայն խոսք ասել, այլև ճիշտ պահին մեղմացնել այն։ Երբ գիտեն, որ ընտանիքում հաղթանակը ոչ թե վերջին խոսքն ասելն է, այլ մարդկանց նորից իրար մոտեցնելը։
Գրական աշխարհում Գոհար Աճեմյանը ներկայանում էր ոչ միայն որպես կազմակերպիչ, այլև որպես գրքերի հեղինակ՝ թողնելով իրեն բնորոշ մտածողության ու գրական ճաշակի հետք։ Նրա ստեղծագործական ժառանգության մեջ առանձնանում են երկերի, թարգմանությունների և հարցազրույցների ժողովածուներ, որոնցում միահյուսված են լրագրողական հետաքրքրասիրությունը, գրողի դիտողականությունը և թարգմանչի նուրբ զգացողությունը լեզվի հանդեպ։
Նրա հեղինակությամբ լույս են տեսել մի շարք գրքեր՝
• «Մենք, տղաներս սփյուռքի» (Երևան, 2010),
• «Սևդ նուազ, ճերմակդ շատ…» (Երևան, 2006),
• «Հիշատակի խարույկ» (Երևան, 1999),
• «Մարիետա Շահինյանի հետ» (Երևան, 1981), ինչպես նաև նրա թարգմանությամբ հայերեն է ներկայացվել Մարիետա Շահինյան-ի ստեղծագործությունը՝ «Պատմություն երկու քույրերի և կախարդական Շողակն երկրի մասին» (Երևան, 1987)։
Այս գրքերը միայն հրապարակումներ չէին․ դրանք նաև ժամանակի, մարդկանց ու գրական աշխարհի հետ նրա երկարատև զրույցի էջերն էին, որոնց մեջ պահպանվել է նրա մտածողության լույսը և գրականության հանդեպ անկեղծ նվիրվածությունը։
Գոհար Աճեմյանի ստեղծագործական գործունեությունը սահմանափակված չէր միայն գրքերով։ Նրա հետաքրքրությունները տարածվում էին նաև հեռուստատեսության և վավերագրական կինոյի աշխարհում։ Տարիներ շարունակ նա պատրաստել է բազմաթիվ հեռուստահաղորդումներ՝ նվիրված հայ և օտարազգի կինոգործիչներին։ Այդ հաղորդումների միջոցով նա փորձում էր բացել կինոյի ստեղծագործական աշխարհը, ներկայացնել այն մարդկանց, ովքեր իրենց աշխատանքով ձևավորում են էկրանի լեզուն ու պատմությունը։
Նա նաև փաստավավերագրական ֆիլմերի հեղինակ է։ Նրա ստեղծած ֆիլմերից են «Ծաղկաձոր» և «Ոտնաման» վավերագրական աշխատանքները, որոնք ևս մեկ անգամ վկայում են նրա հետաքրքրությունների լայն շրջանակի և մշակույթի տարբեր ոլորտների նկատմամբ ունեցած ներգրավվածության մասին։
Այսպես, Գոհար Աճեմյանի գործունեությունը տարիների ընթացքում տարածվել էր մշակութային կյանքի բազմաթիվ ոլորտների վրա։ Մամուլը, գրականությունը, հեռուստատեսությունը, վավերագրական կինոն՝ այս ամենը նրա աշխատանքի բնական շարունակությունն էին։
Նա ներգրավված էր նաև Հանրային ռադիոյի այն հաղորդումներում, որոնք ուղղված էին սփյուռքահայ լսարանին՝ փորձելով կապ պահպանել աշխարհով մեկ սփռված հայության հետ։ Իսկ ավելի վաղ, խորհրդային տարիներին, երբ ռադիոն ընտանիքների առօրյայի անբաժան մասն էր, նա մասնակցել է նաև այնպիսի ծրագրերի ստեղծմանը, որոնք այսօր թվում են գրեթե հին ժամանակների խորհրդանիշներ։ Դրանցից մեկը առավոտյան մարմնամարզության ռադիոհաղորդումն էր, որի հնչյունները ամեն առավոտ լսվում էին հազարավոր բնակարաններում՝ պատի ռադիոյից տուն բերելով աշխուժություն ու թարմության զգացում։
Բայց նրա հիշողությունների մեջ միշտ մի ուրիշ շերտ էլ կար՝ ավելի խորը և լուռ։ Նա հաճախ էր պատմում Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի և պատերազմից հետո եկած դժվար տարիների մասին։ Այդ պատմությունները կրում էին մի տեսակ խոհուն, երբեմն էլ թանձր խորհրդավոր երանգ։ Նա հիշում էր, թե ինչպես էին պատերազմական ու հետպատերազմյան ծանր պայմաններում մեծանում, երբեմն անգամ քուսպ ուտելով, բայց այնուամենայնիվ պահելով կյանքի հանդեպ կամքն ու դիմացկունությունը։
Թերևս հենց այդ տարիների փորձառությունն էր, որ հետագայում նրա մեջ ձևավորել էր այն ներքին ամրությունը, որը թույլ էր տալիս կյանքի ընթացքում համադրել աշխատանքը, ստեղծագործությունը և մարդկանց հանդեպ պատասխանատվությունը։
Ճանապարհը ևս նրա կյանքի կարևոր մասերից էր։ Գոհար Աճեմյանը սիրում էր շրջագայել աշխարհում՝ նոր վայրեր տեսնել, մարդկանց հանդիպել, մշակույթներ բացահայտել։ Այդ ճանապարհների հանդեպ սերն, ինչպես հաճախ եմ զգում, կարծես փոխանցվել է նաև ինձ։
Նրա ուղևորությունները միայն ճանապարհորդություն չէին․ դրանք դառնում էին նաև գրական ակնարկների նյութ։ Նա սիրում էր ճանապարհից վերադառնալ ոչ միայն հիշողություններով, այլև պատմություններով։ Այդ ճանապարհներից մեկը նրան տարավ Ֆրանսիայի հարավ՝ Սեն-Ռաֆայել քաղաք, որտեղ գտնվում էր Սեն-Ռաֆայելի՝ «Հոմ Արմենիեն» ծերանոցը։ Հենց այնտեղ, կյանքի վերջին տարիներն էր անցկացնում հանրահայտ սփյուռքահայ գրող Շահան Շահնուրը։
Այդ հանդիպումը, ըստ երևույթին, ծանր ու միաժամանակ խորապես հուզիչ էր։ Գրողի կյանքի վերջին հանգրվանում տեղի ունեցած այդ զրույցը երկար մնաց նրա մտքում։ Վերադառնալուց հետո նա գրեց մի ակնարկ՝ խորհրդանշական վերնագրով՝ «Հանդիպում Շահան Շահնուրի վերջին հանգրվանում»։ Այդպիսի հանդիպումները, երևի թե, հենց այն պահերն էին, երբ ճանապարհը դառնում էր ոչ միայն աշխարհ տեսնելու միջոց, այլ նաև գրականության ու ժամանակի հետ կենդանի շփում։
Մի ամբողջ դար։ Թիվ, որը սովորաբար թվում է շատ հեռավոր ու գրեթե անհավանական։ Բայց այս անգամ այդ թվի մեջ մի փոքր ցավ էլ կա․ Գոհար Աճեմյանը մեզանից հեռացավ ընդամենը երեք տարի շուտ՝ ասես կանգ առնելով հենց դարի շեմին։
Երբ մտածում եմ այդ մասին, միշտ թվում է, թե այդ երեք տարիները պարզապես օրացույցի բացակայող էջեր են։ Որ դարը, միևնույն է, ինչ-որ կերպ լրանում է՝ նրա թողած խոսքերով, գրքերով, հիշողություններով, մարդկանց մեջ պահված նրա ձայնով։ Որովհետև կան մարդիկ, որոնց կյանքը չի ավարտվում թվերով։ Նրանք շարունակվում են իրենց ասած մտքերով, իրենց արած գործերով, իրենց ստեղծած կամուրջներով մարդկանց միջև։ Շարունակվում են հիշողությունների մեջ, որտեղ նրանց ձայնը երբեմն հնչում է այնքան պարզ, ասես նոր են խոսել։
Եվ գուցե հենց այդպես էլ պետք է մտածել նրա մասին։ Այո, երեք տարի չապրեց մինչև դարը։
Բայց մի ամբողջ դար թողեց իր հետևում։ Եվ այդ դարը դեռ երկար է շարունակվելու մեր հիշողության մեջ։
Սիմոն Սարգսյան
