«Վարպետության դասը» միշտ էլ յուրահատուկ թատերական փորձառություն է։
Երևանի Կոմիտասի անվան պետական կոնսերվատորիաի Ղազարոս Սարյանի անվան Օպերային ստուդիաում երեկ բեմ բարձրացավ մի ներկայացում, որտեղ թատրոնն ու օպերային արվեստը միաձուլվում էին միևնույն շնչով։
Ամերիկացի դրամատուրգ Թերենս Մըքնելիի «Վարպետության դաս» պիեսի մոտիվներով բեմադրված համանուն ներկայացումը հանդիսատեսին տեղափոխեց արվեստի այն տարածք, որտեղ ուսուցումը պարզապես դաս չէ, այլ՝ հոգու բացում։
Բեմադրության ռեժիսորը՝ Գառնիկ Սեյրանյան, ստեղծել է մթնոլորտ, որտեղ յուրաքանչյուր խոսք ու յուրաքանչյուր երաժշտական հնչյուն հիշեցնում էին, որ մեծ արվեստը ծնվում է խստապահանջության, նվիրվածության և ներքին կրակի համադրությունից։
Ներկայացման առանցքում կանգնած է համաշխարհային օպերային արվեստի նշանավոր ներկայացուցիչ, սոպրանո Հասմիկ Պապյանը՝ այս անգամ ոչ միայն որպես վարպետ երգչուհի, այլև որպես ուսուցիչ, որպես այն արվեստագետը, ով իր փորձն ու հոգևոր ժառանգությունը փոխանցում է երիտասարդներին։ Նրա ուսանողները բեմում հանդես էին գալիս ոչ միայն որպես կերպարներ, այլ նաև որպես կենդանի ապացույց այն բանի, որ օպերային արվեստը շարունակվում է նոր սերունդների ձայներով։
«Վարպետության դասը» այստեղ վերածվել էր ոչ միայն թատերական պատմության, այլև արվեստի մասին խոստովանության։ Այն պատմում էր ստեղծագործական ճանապարհի դժվարությունների, բեմի խստության և այն պահի մասին, երբ արվեստագետը ստիպված է բացել իր ամենախոր զգացումները՝ միայն թե հասնի ճշմարտությանը։
Պիեսի առանցքում կանգնած է լեգենդար օպերային դիվայի կերպարը՝ Մարիա Կալլասը։ Սակայն այստեղ նա ներկայացված է ոչ թե միայն որպես մեծ բեմերի աստղ, այլ որպես մարդ, ով անցել է փառքի, սիրո, հիասթափության և ստեղծագործական պայքարի դժվար ճանապարհը։
«Վարպետության դասը» հենց այդ ճանապարհի ներքին պատմությունն է․ Կալլասը բեմում Հասմիկ Պապյանի միջոցով փոխանցում է իր ցավերը՝ միաժամանակ փոխանցելով երիտասարդ երգիչներին արվեստի ամենախիստ ու ամենաճշմարիտ օրենքները։
Բեմում Կալլասի կերպարը մարմնավորող աշխարհահռչակ սոպրանոն՝ Հասմիկ Պապյանը, այս ներկայացման մեջ հանդես է գալիս ոչ միայն որպես դերակատար, այլև որպես իրական, սակայն կամակոր վարպետ, ով իր բեմական փորձը փոխանցում է ուսանողներին։ Այդ հանգամանքը բեմադրությանը տալիս է առանձնահատուկ իսկություն․ ուսուցիչն ու աշակերտները այստեղ չեն խաղում միայն դերեր, նրանք նաև իրականում ապրում են այն ստեղծագործական երկխոսությունը, որի մասին խոսում է պիեսը։
Կալլասի կերպարը բեմում կառուցված է հակադրությունների վրա։ Մի կողմից՝ նա խիստ է, անողոք, երբեմն նույնիսկ կտրուկ իր աշակերտների հանդեպ։ Նա պահանջում է առավելագույնը՝ հիշեցնելով, որ օպերային արվեստում բավարար չէ պարզապես լավ ձայն ունենալը։ Մյուս կողմից՝ նրա խոսքերի մեջ մշտապես զգացվում է մեծ ցավը, այն ներքին մենությունը, որը հաճախ ուղեկցում է մեծ արվեստագետներին։ Այդ մենությունը գալիս է ոչ միայն բեմական պայքարից, այլ նաև կյանքի դրամատիկ էջերից, որոնք մշտապես ուղեկցել են Կալլասին։
Պիեսի առանցքում կանգնած Մարիա Կալլասի կերպարը այստեղ բացահայտվում է ոչ միայն որպես մեծագույն օպերային արվեստագետի դիմանկար, այլ նաև որպես հակասություններով լի մարդկային ճակատագիր։ Նրա շուրջ կառուցված դրամատիկական հիշողությունների մեջ առանձնանում է նաև սիրային պատմությունը՝ կապված աշխարհի ամենահարուստ մարդկանցից մեկի՝ հույն մագնատի Արիստոտել Օնասիսի հետ։
Ներկայացման մեջ այդ հիշողությունը վերածվում է կոշտ, երբեմն նույնիսկ դաժան երկխոսության։ Օնասիսը ներկայացվում է որպես տարիքով ավելի հասուն, իշխանատենչ և պահանջկոտ տղամարդ, ով Կալլասին դիտում է ոչ միայն որպես մեծ արվեստագետ, այլ նաև որպես իր կյանքի շքեղ զարդերից մեկը։
Նրա խոսքերում հնչում է այն սառն իրականությունը, որը հաճախ ուղեկցում է մեծ փառքին․ հանրությանը, ըստ նրա, ավելի շատ հետաքրքրում են ոչ թե Կալլասի երգած արիաները, այլ իրենց սկանդալային հարաբերությունը, հարաբերություններն անկողնում։ Նա անթաքույց հայտարարում է, որ մարդկանց համար ավելի հետաքրքիր են իրենց անձնական պատմությունները, նույնիսկ՝ անկողնային մանրամասները, քան բեմի վրա ծնվող արվեստը։
Այս երկխոսության մեջ Օնասիսի կերպարը մարմնավորում է այն աշխարհը, որտեղ ուժն ու փողը հաճախ փորձում են ենթարկել արվեստին։ Նրա խոսքերը երբեմն հնչում են գրեթե հրամայական տոնով․ եթե նա հովանավորում է, եթե ապահովում է շքեղ կյանքը, ուրեմն Կալլասն էլ պետք է ապրի այն կյանքով, որը նա է թելադրում։ Նույնքան սառնությամբ է հնչում նաև նրա վերաբերմունքը Կալլասի անձնական ողբերգության նկատմամբ՝ այն ակնարկով, թե հղիությունը խնդիր չէ, որը հնարավոր չէ «լուծել»։ Այդ դրվագը պիեսում դառնում է ամենադաժան հոգեբանական փոքրիկ բախումներից մեկը՝ բացահայտելով, թե որքան խոցելի կարող է լինել նույնիսկ աշխարհի ամենահայտնի դիվան, երբ սիրո ու իշխանության հարաբերությունը կորցնում է իր մարդկային չափերը։
Սակայն բեմում երևացող Կալլասը նույնպես հեռու է իդեալականացված կերպարից։ Նա ներկայանում է որպես չափազանց պահանջկոտ, երբեմն նույնիսկ քմահաճ մի անձնավորություն։ Նա անդադար դիտողություններ է անում, կտրուկ ընդհատում է աշակերտներին, քննադատում նրանց ամեն մի շարժումն ու հնչյունը։ Նույն խստապահանջությամբ է վերաբերվում նաև բեմական միջավայրին․ պահանջում է ոտքի հենարան, ոտքերի աթոռակի հարմար դիրք, նստատեղի բարձիկ՝ կարծես մանրուք թվացող, բայց իր համար կարևոր պայմաններ։ Նրա խոսքը հաճախ կոպիտ է, երբեմն վիրավորական, իսկ վերաբերմունքը՝ կամակոր ու անզիջում։
Բայց հենց այս հակասությունների մեջ էլ ծնվում է Կալլասի կերպարի դրամատիկական ուժը։ Նրա կոշտությունն ու քմահաճությունը հաճախ թվում են պաշտպանական պատնեշներ՝ կառուցված այն մարդու կողմից, ով ամբողջ կյանքում ապրել է անընդհատ ճնշման, քննադատության ու պահանջների ներքո։ Նա պահանջում է ամենաբարձր չափանիշը ոչ միայն ուրիշներից, այլ առաջին հերթին՝ իրենից։ Այդ պատճառով էլ նրա կոպտության մեջ երբեմն լսվում է ոչ թե գոռոզություն, այլ ցավալի գիտակցում, որ մեծ արվեստը չի հանդուրժում կես ճանապարհներ։
Այսպիսով, Կալլասի կերպարը պիեսում ներկայացվում է երկակի լույսի տակ․ մի կողմից՝ նա կամակոր, խիստ ու երբեմն անտանելի մարդ է, մյուս կողմից՝ նույն այդ խստությունն է, որ նրան դարձրել է օպերային արվեստի լեգենդ։ Իսկ Օնասիսի հետ հիշվող երկխոսությունը բացում է նրա կյանքի ամենախոցելի շերտերից մեկը՝ հիշեցնելով, որ նույնիսկ աշխարհի ամենամեծ բեմերի աստղերը երբեմն մնում են միայնակ իրենց անձնական ողբերգությունների հետ։
Պիեսի ամենահուզիչ շերտերից մեկը Կալլասի հիշողություններն են իր բեմական ու անձնական կործանիչ պարտությունների ու հաղթանակների մասին՝ երբ նա խոսում է այն կերպարների մասին, որոնցով ապրել է տարիներ շարունակ։ Նրա համար օպերային դերերը պարզապես երաժշտական պարտիտուրաներ չեն, այլ մարդկային ճակատագրեր։ Կալլասը իր աշակերտներին անընդհատ հիշեցնում է, որ երգիչը պետք է ոչ միայն երգի, այլև ապրի կերպարի մեջ, որովհետև օպերան առաջին հերթին ճշմարտության արվեստ է։
Ռեժիսորական լուծումներում զգացվում է փորձ՝ պահպանելու պիեսի հիմնական գաղափարը․ վարպետությունը տեխնիկայի արդյունք չէ միայն։ Այն ծնվում է այն պահից, երբ արվեստագետը պատրաստ է բեմ բարձրանալ իր ամբողջ զգացմունքային ճշմարտությամբ։ Այդ պատճառով էլ «Վարպետության դասը» դառնում է ոչ միայն պատմություն օպերայի մասին, այլ նաև խոսք արվեստի բնույթի մասին ընդհանրապես։
Այս բեմադրության առանձնահատուկ արժեքն այն է, որ այն ստեղծվել է երիտասարդ կատարողների մասնակցությամբ։ Հասմիկ Պապյանի ուսանողները ներկայացման մեջ հանդես են գալիս ոչ միայն որպես պիեսի հերոսներ, այլ նաև որպես այն նոր սերունդը, որին փոխանցվում է մեծ օպերային ավանդույթը։ Եվ հենց այդտեղ է ներկայացման ամենակարևոր շերտը՝ արվեստը շարունակվում է միայն այն ժամանակ, երբ վարպետը պատրաստ է կիսել իր փորձը, իսկ աշակերտը՝ լսել և ընդունել այդ խստապահանջ ճշմարտությունը։
Այսպիսով, «Վարպետության դասը» դառնում է յուրահատուկ կամուրջ՝ անցյալի մեծ օպերային լեգենդի և ապագայի երիտասարդ ձայների միջև։ Իսկ Կալլասի կերպարը հիշեցնում է մի պարզ, բայց խիստ ճշմարտություն․ մեծ արվեստը երբեք հեշտությամբ չի ծնվում, բայց հենց դրա համար էլ այն կարող է դառնալ անմահ։ Եվ հենց այդտեղ էր ներկայացման ամենաուժեղ հնչյունը․ արվեստը սովորեցնել հնարավոր է միայն այն ժամանակ, երբ այն ապրում ես ամբողջ էությամբ։
Եվ հենց այստեղ է ներկայացման ամենախոր իմաստը․ բեմի վրա մենք տեսնում ենք ոչ միայն լեգենդար դիվային, այլ նաև մի կնոջ, որի մեծությունն անբաժանելի է նրա ցավից։ Մարիա Կալլասի կերպարը «Վարպետության դասում» հիշեցնում է, որ մեծ արվեստը հաճախ ծնվում է մարդկային խոցելիության ամենաբարձր կետում։ Նրա խստությունը, նրա քմահաճ թվացող պահանջները, նրա կտրուկ դիտողությունները բեմում հանկարծ ձեռք են բերում այլ իմաստ․ դրանք կարծես դիմակներ են, որոնց հետևում թաքնված է այն արվեստագետը, ով ամբողջ կյանքում պայքարել է մեկ բանի համար՝ հասնել կատարելությանը։
Երբեմն թվում է, թե Կալլասը բեմում դաս չի տալիս, այլ դատում է արվեստը՝ իր իսկ կյանքի փորձով։ Նրա յուրաքանչյուր խոսքի մեջ լսվում է մի մեծ ճշմարտություն․ բեմը չի սիրում կիսատ հոգիներ։ Եթե երգիչը չի ապրում իր երգած ճակատագիրը ամբողջ էությամբ, ապա երաժշտությունը մնում է պարզապես հնչյունների շարան։ Իսկ եթե ապրում է՝ ապա այդ հնչյունները կարող են վերածվել մարդկային ճակատագրի։
Եվ հենց այդտեղ է բացահայտվում նրա ողբերգական մեծությունը։ Նա այն արվեստագետներից էր, որոնց կյանքն ու արվեստը բաժանել հնարավոր չէ։ Նրա սերը, նրա հիասթափությունները, նրա մենությունը, նրա փառքը՝ բոլորը միաձուլվել են մեկ ձայնի մեջ։ Այդ ձայնը երբեմն կոպիտ է թվում, երբեմն խիստ, բայց հենց այդ խստության մեջ է ծնվում այն ճշմարտությունը, որը ժամանակի հետ չի մարում։
Այս բեմադրության ավարտին թվում է, թե դասը իրականում ուղղված է ոչ միայն բեմում կանգնած երիտասարդ երգիչներին, այլ նաև հանդիսատեսին։ Դա հիշեցում է, որ արվեստը պարզապես գեղեցիկ հնչյուն չէ․ այն զոհաբերություն է, երբեմն նույնիսկ՝ ճակատագիր։
Եվ երբ լռում է բեմը, մնում է մի պարզ զգացողություն․ մեծ արվեստագետները չեն հեռանում իրենց ժամանակի հետ։ Նրանք շարունակում են ապրել այն մարդկանց մեջ, ովքեր համարձակվում են լսել նրանց ձայնը։ Իսկ Մարիա Կալլասի դեպքում այդ ձայնը դեռ երկար է հնչելու՝ ինչպես հիշեցում, որ իսկական արվեստը միշտ մի փոքր ողբերգական է, որովհետև այն պահանջում է մարդուց ամեն ինչ։
Սիմոն Սարգսյան
