Այսօր երեկոյան՝ գիշերահավասարի խորհրդավոր պահին, հաճելի անակնկալ էր ինձ համար հայտնվելը Հայաստանի ազգային ֆիլհարմոնիայի Առնո Բաբաջանյանի անվան պատմական դահլիճում, ուր ներկա գտնվեցի միջազգային մրցույթների դափնեկիր, երիտասարդ, բայց արդեն իսկ խոստումնալից դաշնակահար Տիգրան Պետրոսյանի մենահամերգին։
Երեկոն լցված էր դաշնամուրի կենդանի շնչով․ այն հազվագյուտ պահերից էր, երբ թվում է՝ երաժշտությունը ոչ թե պարզապես հնչում է, այլ ծնվում է հենց քո աչքերի առաջ։ Երիտասարդ երաժիշտի ձեռքերից հոսող հնչյունները միաժամանակ կրում էին թե՛ արդեն իսկ վարպետության ուժ, թե՛ նուրբ զգայունություն՝ հիշեցնելով, որ իրական երաժշտությունը միշտ էլ սկսվում է հոգուց։
Համերգը կազմված էր երկու մասից և առանձնանում էր իր բազմաոճ ծրագրով․ ակադեմիական դասական երաժշտության լուրջ և խորքային մեկնաբանություններից մինչև ազատ ու ներշնչված ջազային մենանվագներ։ Երիտասարդ դաշնակահարը նույն վստահությամբ ու բնականությամբ էր շարժվում այդ տարբեր երաժշտական աշխարհների միջև՝ մի կողմից պահպանելով դասականի մտահղացումների նրբությունը, մյուս կողմից՝ բաց թողնելով ջազի ազատ շնչառությունը և իմպրովիզացիոն կրակը։
Համերգը կազմված էր երկու մասից և առանձնանում էր իր բազմաոճ ու հետաքրքիր ծրագրով․ դասական ակադեմիական երաժշտությունից մինչև ջազային ազատ իմպրովիզացիաներ։ Ծրագրում հնչեցին տարբեր ժամանակների և երաժշտական աշխարհների հեղինակներ՝ Բախ, Կեյթ Ջարրեթ, ամերիկյան մոդեռն դասական կոմպոզիտոր Չարլզ Այվզ, Միշա (Միխայիլ) Օդսոնե, հայ սիրված կոմպոզիտոր Առնո Բաբաջանյան և բրազիլական դասական մոդեռնիզմի խոշոր ներկայացուցիչ Հեյտոր Վիլլա-Լոբոս։
Տիգրան Պետրոսյան դաշնակահարը նույն վստահությամբ էր անցնում այդ բազմազան երաժշտական տարածություններով՝ Բախի կառուցիկ ու խորաթափանց մտածողությունից մինչև Ջարրեթի ջազային ազատ շնչառությունը։
Համերգի առաջին բաժինը եզրափակվեց ամերիկյան մոդեռն դասական երաժշտության ամենախորքային ու խորհրդանշական ստեղծագործություններից մեկով՝ Չարլզ Այվզի հանրահայտ «Concord – Կոնկորդ» երկրորդ դաշնամուրային սոնատով։ Երիտասարդ դաշնակահար Տիգրան Պետրոսյան-ը ներկայացրեց սոնատի երրորդ և չորրորդ մասերը՝ «The Alcotts – Ալկոտսները» և «Thoreau – Թորո» հատվածները՝ ստեղծելով մեծակտավ, գրեթե փիլիսոփայական երաժշտական պատկեր։
Այս ստեղծագործությունը պարզապես սոնատ չէ․ այն երաժշտական մեդիտացիա է ամերիկյան մտքի ու մշակույթի մասին։ Չարլզ Այվզը այն նվիրել է 19-րդ դարի Նոր Անգլիայի մտածողներին՝ տրանսցենդենտալիստներին, որոնց մեջ էին նաև գրողներ ու փիլիսոփաներ, այդ թվում Հենրի Դեյվիդ Թորոն ու Լուիզա Մեյ Ալկոտի ընտանիքը։ Այդ պատճառով սոնատը հնչում է ոչ միայն որպես երաժշտություն, այլ որպես մտքերի, գաղափարների և բնության հետ մարդու ներքին երկխոսություն։
«The Alcotts – Ալկոտսներ»-ը դաշնամուրի վրա բացվում է գրեթե տնային ջերմությամբ․ պարզ, բայց խորունկ մեղեդիներ, որոնք հիշեցնում են ընտանեկան երեկոներ, լուսամուտից ներս թափանցող լույսը և գրականության ու երաժշտության շուրջ հավաքված մի ընտանիքի խաղաղ մթնոլորտը։ Այստեղ հաճախ զգացվում է նաև Լյուդվիգ վան Բեթհովենի հերոսական շունչը՝ որպես հեռավոր արձագանք ամերիկյան մտավոր կյանքի վրա ունեցած նրա ազդեցության։
Իսկ «Thoreau – Թորո»-ն արդեն բոլորովին այլ տարածք է բացում․ այն կարծես քայլ է դեպի լռություն, դեպի բնություն, դեպի ինքնամփոփ մտորում։ Երաժշտությունը դառնում է ավելի թափանցիկ, ավելի միստիկ․ հնչյունները երբեմն թվում են ոչ թե նվագված, այլ օդի մեջ ծնված։ Այն հիշեցնում է անտառի խորքում գտնվող լճի խաղաղ մակերեսը, որտեղ, ինչպես գրում էր Հենրի Դեյվիդ Թորոն, մարդը կարող է լսել ոչ միայն բնության ձայնը, այլ նաև սեփական հոգու շշուկը։
Այս մեծակտավ երաժշտական էջը Տիգրան Պետրոսյանը ներկայացրեց ներքին կենտրոնացվածությամբ ու լայն շնչով՝ թույլ տալով, որ ստեղծագործության փիլիսոփայական խորքը աստիճանաբար բացվի դահլիճում։ Դաշնամուրը երբեմն հնչում էր մոնումենտալ, երբեմն՝ խոհուն ու գրեթե երազային։ Եվ հենց այդ հակադրությունների մեջ ծնվեց այն հազվագյուտ զգացողությունը, երբ երաժշտությունը վերածվում է մտքի, իսկ հնչյունները՝ խորհրդածության։
Այդպիսով համերգի առաջին մասը ավարտվեց ոչ թե պարզապես մի ստեղծագործությամբ, այլ մի ամբողջ մտավոր և գեղարվեստական աշխարհով, որը դեռ երկար շարունակում էր արձագանքել դահլիճի աղմուկի ու լռության մեջ։
Համերգի ավարտը դարձավ իսկական հզոր կուլմինացիա՝ բրազիլական մոդեռնիզմի ամենահամարձակ ու վիթխարի դաշնամուրային էջերից մեկով՝ Հեյտոր Վիլլա-Լոբոսի «Rudepoema – Ռուդեպոեմա»-ով։ Այս ստեղծագործությունը, որը հաճախ համարվում է դաշնամուրային գրականության ամենաբարդ և ամենաանկանխատեսելի էջերից մեկը, հնչեց որպես երաժշտական տարերքի պայթյուն՝ եզրափակելով ամբողջ երեկոն ուժեղ ու հիշվող ակորդով։
«Rudepoema – Ռուդեպոեմա»-ն ստեղծվել է որպես յուրօրինակ երաժշտական դիմանկար՝ նվիրված բրազիլացի նշանավոր դաշնակահարին՝ Արթուր Ռուբինշտեյնին։ Բայց այն պարզապես դիմանկար չէ․ այն մի ամբողջ աշխարհ է, որտեղ բախվում են բնության վայրի ուժերը, քաղաքակրթության աղմուկը և մարդկային կրքի բոցավառումը։ Սկզբից ևեթ ստեղծագործությունը բացվում է փոթորկոտ, անկանխատեսելի հնչյունային ալիքներով՝ կարծես հեռավոր ջունգլիների խշշոցն ու բրազիլական արևի տակ եռացող կյանքը միաժամանակ թափանցում են դաշնամուրի ստեղնաշարից։
Երաժշտական հյուսվածքը մշտապես փոխվում է՝ կտրուկ հակադրություններով, ռիթմերի հանկարծակի բախումներով, գունային շերտերի արագ վերափոխումներով։ Երբեմն թվում է, թե դաշնամուրը վերածվում է ամբողջ նվագախմբի․ հնչյունները հոսում են լայն, մոնումենտալ ալիքներով, հետո հանկարծ փշրվում մանր ու կայծկլտացող շարժումների մեջ։
Այս ստեղծագործության մեջ Հեյտոր Վիլլա-Լոբոսը կարծես համադրում է եվրոպական ավանգարդի փորձարարական լեզուն բրազիլական ժողովրդական տարերքի հետ։ Այդ պատճառով «Rudepoema – Ռուդեպոեմա»-ն միաժամանակ և՛ ինտելեկտուալ կառուցվածք ունի, և՛ բնության անկառավարելի ուժի զգացողություն։ Այն հիշեցնում է արևադարձային փոթորիկ՝ լի հնչյունային փայլատակումներով ու ռիթմական կայծակներով։
Երիտասարդ դաշնակահար Տիգրան Պետրոսյանը այս վիթխարի ստեղծագործությունը ներկայացրեց մեծ համարձակությամբ և ներքին ազատությամբ։ Նրա կատարումը չէր սահմանափակվում միայն տեխնիկական վիրտուոզությամբ․ այն բացում էր ստեղծագործության դրամատիկ շունչը, նրա վայրի էներգիան ու գունագեղ աշխարհը։ Դաշնամուրը երբեմն հնչում էր գրեթե հրաբխային ուժով, երբեմն էլ՝ անսպասելիորեն թեթև ու լուսավոր՝ ինչպես արևադարձային բնության շողացող տեսիլք։
Երբ հնչեցին վերջին, հզոր ակորդները, դահլիճում մի պահ կախվեց այն հազվագյուտ լռությունը, որը ծնվում է միայն այն ժամանակ, երբ երաժշտությունը հասցրել է լսողին մինչև իր ծայրահեղ սահմանները։ Եվ հենց այդ լռության մեջ զգացվեց, որ երեկոն ավարտվել է իսկական մեծ երաժշտական ժեստով՝ մի ստեղծագործությամբ, որը ոչ միայն ավարտեց համերգը, այլ կարծես բացեց մի ամբողջ տարերային աշխարհ։
Այդպես գարնանային գիշերահավասարի երեկոն վերածվեց երաժշտական յուրահատուկ ճանապարհորդության՝ տարբեր ոճերի, տրամադրությունների ու գույների միջով, որտեղ դաշնամուրը խոսում էր երբեմն խոհուն, երբեմն կրքոտ, իսկ երբեմն էլ՝ խաղային ու ազատ։ Երիտասարդ, բայց արդեն հասուն երաժշտական մտածողությամբ կատարում՝ Տիգրան Պետրոսյանի կողմից․ մի երեկո, որտեղ դասականը, մոդեռնը և ջազային ազատությունը միավորվեցին նույն դաշնամուրի շուրջ։
Սիմոն Սարգսյան
