Ինչպես փոխանցում է Iravaban.net–ը, ՀՀ քրեական օրենսգիրքը նախատեսում է մի շարք իրավիճակներ, երբ անձի կողմից քրեական օրենքով պաշտպանվող շահերին վնաս պատճառելը չի առաջացնում քրեական պատասխանատվություն։ Այսպիսի դեպքերը կոչվում են քրեական պատասխանատվությունը բացառող հանգամանքներ և նախատեսված են Քրեական օրենսգրքի 6-րդ գլխում։
Այս ինստիտուտի նպատակն է ապահովել, որ քրեական պատասխանատվություն կիրառվի միայն այն դեպքերում, երբ անձը գործել է մեղավորությամբ և առանց իրավաչափ հիմնավորման։
Ստորև ներկայացվում են քրեական պատասխանատվությունը բացառող հիմնական հանգամանքները։
- Անմեղսունակությունը
Քրեական պատասխանատվության ենթակա չէ այն անձը, որը քրեական օրենքով նախատեսված արարքը կատարել է անմեղսունակության վիճակում։
Անմեղսունակ է համարվում այն անձը, որը արարքը կատարելու պահին հոգեկան առողջության խնդիրների պատճառով չի գիտակցել իր գործողության հակաիրավական բնույթը կամ չի կարողացել ղեկավարել իր վարքը։ Այս դեպքում անձը չի կարող համարվել մեղավոր, քանի որ նա չի ունեցել իր գործողությունները գիտակցաբար կառավարելու հնարավորություն։
- Առանց մեղքի վնաս պատճառելը
Անձը չի ենթարկվում քրեական պատասխանատվության այն դեպքում, երբ վնասը պատճառվել է առանց մեղքի։
Այդպիսի իրավիճակ կարող է լինել, երբ անձը՝
- չի գիտակցել իր գործողության հակաիրավականությունը և տվյալ պայմաններում չէր կարող դա գիտակցել,
- չի կանխատեսել իր գործողության վտանգավոր հետևանքները և տվյալ իրավիճակում պարտավոր չէր կամ չէր կարող կանխատեսել դրանք։
- Նյարդահոգեկան ծանրաբեռնվածության վիճակում վնաս պատճառելը
Քրեական պատասխանատվությունը բացառվում է այն դեպքում, երբ անձը նախատեսել է վտանգավոր հետևանքների հնարավորությունը, չի ցանկացել դրանց առաջացումը, սակայն նյարդահոգեկան ծանրաբեռնվածության պատճառով չի կարողացել կանխել դրանց առաջացումը։
Սակայն եթե անձը ինքն է իրեն դրել նման վիճակի մեջ կամ տվյալ իրավիճակում կարող էր հրաժարվել գործողությունից, ապա այդ դեպքում նա կարող է ենթարկվել քրեական պատասխանատվության։
- Անհրաժեշտ պաշտպանությունը
Օրենքը յուրաքանչյուր անձի տալիս է իրեն և ուրիշներին պաշտպանելու իրավունք։
Քրեական պատասխանատվություն չի առաջանում, եթե անձը վնաս է պատճառել հակաիրավական ոտնձգություն կատարողին՝ պաշտպանելով՝
- իր կամ այլ անձի կյանքը կամ առողջությունը,
- իրավունքներն ու ազատությունները,
- հասարակության կամ պետության օրինական շահերը։
Միևնույն ժամանակ պաշտպանությունը պետք է լինի համաչափ վտանգին։ Եթե պաշտպանվող անձը դիտավորությամբ պատճառում է ակնհայտ անհամաչափ վնաս, ապա կարող է համարվել, որ թույլ է տրվել անհրաժեշտ պաշտպանության սահմանազանցում։
- Հակաիրավական ոտնձգություն կատարած անձին բռնելիս վնաս պատճառելը
Քրեական պատասխանատվություն չի առաջանում նաև այն դեպքում, երբ անձը վնաս է պատճառում այն անձին, որը կատարել է հակաիրավական արարք՝ նրան բռնելու և իրավասու մարմիններին հանձնելու կամ նոր հանցագործությունը կանխելու նպատակով։
Սակայն այս դեպքում ևս պետք է պահպանվի համաչափությունը․ եթե կիրառված միջոցները ակնհայտորեն անհամաչափ են, ապա կարող է առաջանալ քրեական պատասխանատվություն։
- Ծայրահեղ անհրաժեշտությունը
Ծայրահեղ անհրաժեշտության վիճակը տեղի է ունենում այն դեպքում, երբ անձը ստիպված է վնաս պատճառել՝ ավելի մեծ վտանգը կանխելու համար։
Օրինակ՝ եթե տվյալ պահին առկա է անմիջական վտանգ մարդու կյանքի, առողջության կամ այլ կարևոր շահերի համար, և այդ վտանգը հնարավոր չէ կանխել այլ միջոցներով, ապա վնաս պատճառելը կարող է համարվել իրավաչափ։
Սակայն այս դեպքում ևս չի թույլատրվում պատճառել այնպիսի վնաս, որը ավելի մեծ է կամ հավասար կանխվող վնասին, բացառությամբ որոշ հատուկ իրավիճակների։
- Անհաղթահարելի ուժը, ֆիզիկական կամ հոգեկան հարկադրանքը
Քրեական պատասխանատվություն չի առաջանում, եթե անձը վնաս է պատճառել՝
- անհաղթահարելի ուժի ազդեցության ներքո,
- կամ ֆիզիկական կամ հոգեկան հարկադրանքի ազդեցությամբ, երբ նա չի կարողացել վերահսկել իր վարքը։
Եթե հարկադրանքը չի բացառել անձի կողմից իր գործողությունները վերահսկելու հնարավորությունը, ապա պատասխանատվության հարցը կարող է լուծվել՝ հաշվի առնելով ծայրահեղ անհրաժեշտության կանոնները։
- Հիմնավորված ռիսկը
Որոշ դեպքերում օրենքը թույլ է տալիս վնաս պատճառել հիմնավորված ռիսկի պայմաններում, եթե այդ ռիսկը ուղղված է հասարակության կամ պետության համար օգտակար նպատակի հասնելուն։
Ռիսկը համարվում է հիմնավորված, եթե
- նպատակին հնարավոր չէր հասնել առանց ռիսկի,
- և անձը ձեռնարկել է անհրաժեշտ միջոցներ հնարավոր վնասը կանխելու համար։
- Մասնագիտական գործառույթների իրականացումը
Քրեական պատասխանատվության ենթակա չէ այն անձը, որը քրեական օրենքով պաշտպանվող շահերին վնաս է պատճառել ի կատարումն անձի մասնագիտական գործառույթների, եթե պահպանվել են այդ մասնագիտական գործառույթների իրականացման համար իրավական ակտերով սահմանված պահանջները:
- Սպորտային ռիսկը
Արհեստավարժ մարզումների կամ մրցումների ընթացքում հնարավոր են վնասներ, որոնք կարող են լինել սպորտի բնական հետևանք։ Այդպիսի վնասը չի առաջացնում քրեական պատասխանատվություն, եթե մարզիկը պահպանել է տվյալ մարզաձևի կանոնները։
Եթե կանոնները դիտավորությամբ խախտվում են և դրա հետևանքով պատճառվում է վնաս, ապա կարող է առաջանալ քրեական պատասխանատվություն։
- Օրենքի կամ իրավական ակտերի պահանջները կատարելը
Քրեական պատասխանատվություն չի առաջանում, եթե անձը վնաս է պատճառել՝ կատարելով օրենքով կամ այլ իրավական ակտով իրեն վերապահված գործողությունը կամ պարտականությունը, պայմանով, որ պահպանվել են դրա իրականացման օրենքով սահմանված պահանջները։
- Հրաման կամ կարգադրություն կատարելը
Եթե անձը գործել է իր համար պարտադիր հրամանի կամ կարգադրության հիման վրա, ապա պատասխանատվությունը կրում է այդ հրամանը կամ կարգադրությունը տված անձը, եթե այն եղել է հանցավոր։
Միևնույն ժամանակ ակնհայտ հանցավոր հրամանը կատարելը չի ազատում քրեական պատասխանատվությունից, և անձը պարտավոր է հրաժարվել դրա կատարումից։
- Օպերատիվ-հետախուզական մարմինների հետ համագործակցելը
Քրեական պատասխանատվություն չի առաջանում այն դեպքում, երբ անձը օրենքով սահմանված կարգով համագործակցում է օպերատիվ-հետախուզական մարմինների հետ՝ հանցագործությունը բացահայտելու, կանխելու կամ ապացույցներ ձեռք բերելու նպատակով և գործում է իրեն տրված հանձնարարության սահմաններում։
Այնուամենայնիվ, այդ համագործակցությունը չի ազատում պատասխանատվությունից, եթե կատարվել է մարդու դեմ ուղղված ծանր կամ առանձնապես ծանր ավարտված հանցագործություն։
Ծանուցում. սույն նյութը պատրաստված է միայն իրավական իրազեկման նպատակով և չի հանդիսանում իրավաբանական խորհրդատվություն։ Կոնկրետ իրավիճակներում իրավաբանական խորհրդատվություն ստանալու համար անհրաժեշտ է դիմել մասնագետի։