Ծննդյան օր առանց ժամացույցի։ Այսօր օրը չի շարժվում։ Ժամացույցները կախված են պատերից, ինչպես մեղավոր սրբապատկերներ։ Սլաքները ամաչում են առաջ գնալ։
Նա նստած է լուսամուտի դիմաց, մեջքով դեպի մեզ։ Չի շրջվում։ Մազերը՝ թեթև խառնված են գույների հետ, կարծես ինչ–որ մեկը սխալմամբ ներկել է քամին։ Սեղանին նուռ կա՝ չկիսված, բայց արդեն բացված ներսից։ Ալ կարմիր հատիկները շշնջում են միմյանց, ինչպես գաղտնի դերասաններ։
Նա ոչինչ չի նկարահանում։ Նա թույլ է տալիս, որ աշխարհը ինքն իրեն խաղա։ Մի կողմում՝ մկրատ։ Մյուսում՝ խաչ, որին չեն աղոթել։ Միջևը՝ թուղթ, որի վրա ոչինչ գրված չէ, բայց ամեն ինչ արդեն ասված է։ Թուղթը չի բողոքում։ Այն սովոր է լռել։
Հանկարծ նա ծիծաղում է՝ կարճ, գրեթե անպարկեշտ։ Այդ ծիծաղից սենյակը մի պահ դառնում է թատրոն, իսկ մենք՝ մեղսակից։ Պատերը հիշում են գույներ, որոնք երբեք չեն եղել։ Դուռը բաց է։ Բայց ոչ ոք չի մտնում։ Որովհետև նա այստեղ չէ։ Նա պատկերի մեջ է։ Եվ պատկերն այսօր ունի ծննդյան օր։ Մենք չենք պատմում պատմություններ։ Մենք բացում ենք վերքեր, որոնց մեջ գույն կա։
Արվեստը պարտավոր չէ լինել հասկանալի։ Այն պարտավոր է լինել անխուսափելի։ Եթե բոլորը հասկանում են՝ ուրեմն սուտ է։ Եթե ոմանք վախենում են՝ ուրեմն ճիշտ ուղղությամբ ես։ Պատկերը բարձր է խոսքից։ Լռությունը՝ բարձր է երաժշտությունից։ Նշանը՝ բարձր է գաղափարախոսությունից։ Մի վախեցիր գեղեցկությունից, որ անտեղի է։ Մի վախեցիր գույնից, որ շատ է։ Մի վախեցիր ծիծաղից՝ դատավարության մեջ։ Ճշմարտությունը չի ծնվում փաստերից։
Ճշմարտությունը ծնվում է համառությունից՝ երբ քեզ արգելում են, իսկ դու շարունակում ես սիրել։
Արվեստագետը քաղաքացի չէ։ Նա վկա է։ Նա մեղադրյալ է։ Նա ծաղրածու է՝ սրբազան պատարագի ժամանակ։ Եթե ուզում ես ազատ լինել՝ մոռացիր ժանրերը։ Մոռացիր թույլտվությունը։ Մոռացիր արդարացումը։ Մի՛ նկարիր այն, ինչ կա։ Նկարիր այն, ինչ թույլ չեն տվել տեսնել։ Թող քո ֆիլմը նման լինի աղոթքի, որին Աստված չի պատասխանել, բայց մարդը դեռ շարունակում է կարդալ։ Եվ հիշիր․ քանդվածը կարելի է վերականգնել, բայց կարգապահությունը սպանում է հրաշքը։ Եթե վերջում քեզ մենակ թողեցին՝ ուրեմն դու ճիշտ ես արել։
Նա երբեք անուն չէր տալիս սիրուն։ Անունը սահման է, իսկ նա ապրում էր սահմանների միջով։ Ուկրաինայում սերը ձյուն ուներ։ Ձյունը ընկնում էր ոչ թե երկնքից, այլ հիշողությունից։
Կիևի պատուհանների ետևում կանայք լուռ էին, ինչպես սրբապատկերներ, որոնք գիտեն՝ աղոթքը կարդալու չէ, այլ պահելու։ Այստեղ նա սիրեց շարժումը։ Քայլը։ Թռիչքը։ Այստեղ սերը սպիտակ էր, բայց ոչ մաքուր։ Այն սառեցնում էր ձեռքերը, որ աչքերը ավելի տաք նայեն։
Վրաստանում սերը գինի ուներ։ Գավաթը միշտ լցված էր մի քիչ ավել, քան պետք էր։ Թբիլիսիի բակերում երգում էին նույնիսկ քարերը։ Այստեղ նա սիրեց ծիծաղը՝ որպես դիմադրություն։ Սերը այստեղ բարձր էր, աղմկոտ, թեթև անպարկեշտ։ Այստեղ նա սովորեց, որ ցավը կարելի է երգել՝ առանց բուժելու։
Հայաստանում սերը լռություն ուներ։ Քարերի մեջ փակված մի լռություն, որ չի բացվում նույնիսկ երկրաշարժից հետո։ Երևանի արևը ոչ թե տաքացնում էր, այլ վկայում։ Այստեղ նա սիրեց մնալը։
Մնալը, երբ կարելի էր գնալ։ Սերը այստեղ խաչ էր, բայց ոչ կրոնական։ Ավելի շուտ՝ քար, որը կրում ես, որովհետև քոնն է։
Նա անցնում էր երկրից երկիր, բայց չէր հեռանում։ Սերը նրա ճամպրուկում չէր։ Սերը նրա հայացքում էր՝ երբ նայում էր նռանը ինչպես մարմնին, մարմնին՝ ինչպես զոհասեղանին,
իսկ զոհասեղանին՝ ինչպես թատրոնին։ Նա երբեմն մտածում էր՝ եթե սերը մարդ լիներ,
նրան կբանտարկե՞ին։ Հավանաբար՝ այո։ Այդ պատճառով սերը մնաց անանուն։ Ոչ հասցե, ոչ դիմանկար։ Միայն գույն, ձայն, լռություն։ Եվ երբ նրան հարցնում էին՝ «Ում ես սիրել», նա ժպտում էր՝ ինչպես մարդ, ով արդեն ամեն ինչ ասել է պատկերով։
Պատերը կարծում են, թե ինձ պահում են։ Իրականում՝ ես եմ պահում նրանց։ Եթե ես լռեմ, նրանք կփլվեն։ Ես սեր չունեմ, որ գրանցվի գործի մեջ։ Իմ սերը չունի անուն, ազգություն, անձնագիր։
Դրա համար էլ դուք չեք կարող այն բռնել։ Ուկրաինայում իմ սերը քայլում էր ձյան մեջ։ Ձյունը մաքուր չէր, ինչպես դուք եք կարծում։ Այն ծանր էր, քաղաքական, հիշողությամբ լի։ Այն սառեցնում էր մարմինը, որ աչքերը սովորեն նայել առանց թարթելու։
Վրաստանում իմ սերը խմում էր։ Շատ էր խմում։ Բայց երբեք չէր հարբում։ Այն ծիծաղում էր բարձր, որ ցավը չլսվի, և երգում էր, որ վախը ամաչի։
Հայաստանում իմ սերը նստում էր քարի վրա ու չէր շտապում։ Քարը գիտի՝ ով է անցողիկ, ով՝ մնացող։ Այստեղ սերը խաչ չէր, այլ ուսերին դրված քար, որից չես փախչում։ Դուք հարցնում եք՝ «Ո՞ւմ եք սիրել»։ Ես պատասխանում եմ՝ տեսե՞լ եք, թե ինչպես է գույնը սիրում լույսը։ Առանց դիպչելու։ Առանց խոստումների։
Եթե ես սիրեի մեկ մարդու, ինձ վաղուց կներեիք։ Բայց ես սիրել եմ այն, ինչ չի կարելի թույլ տալ։ Այս խուցը կարծում է, թե ինձ լռեցրել է։ Բայց ես այստեղ եմ սովորել ամենաբարձր լեզուն՝ պատկերի լեզուն։ Երբ դուռը բացվի, ես դուրս չեմ գա։ Ես կմտնեմ լույսի մեջ։ Իսկ դուք կմնաք ներսում՝ ձեր անուններով։
«Մոռացված նախնիների ստվերներում» Իվանն ու Մարիչկան չեն «ընտրում» իրար։ Նրանց սերը տեղի է ունենում այնպես, ինչպես ձյունը՝ լեռներում, արյունը՝ երակներում, երգը՝ գյուղում։ Այդ սերը անձնական չէ։ Այն ավելի հին է, քան իրենք։ Այն պատկանում է նախնիներին, ցեղին, հողին։ Սա արդեն փարաջանովյան է․ սերը այստեղ կենսագրություն չէ, այլ ծես։ Ֆիլմում սերը երբեք անվտանգ չէ։ Այն հենց սկզբից ունի ստվեր։ Մարիչկայի մահը ոչ թե սյուժետային շրջադարձ է, այլ անխուսափելիություն։ Ինչպես եթե ֆիլմն ասեր․«Եթե սերը իսկական է, այն չի ավարտվում երջանիկ»։ Փարաջանովի համար սերը, որը տեղավորվում է առօրյայի մեջ, արդեն կասկածելի է։
Սերը «Մոռացված նախնիների ստվերներում» չի արտահայտվում ինտիմությամբ։ Այն ապրում է՝ հայացքներում, երգում, շարժման մեջ, լեռների ու գույների հարաբերության մեջ։ Սա շատ կարևոր է։ Փարաջանովը սերը ապամարմնավորում է, որ այն դարձնի համընդհանուր։ Սերը այստեղ մարդու մասին չէ։ Այն աշխարհի մասին է, որը դեռ հիշում է։ Մարիչկան կին չէ միայն։ Նա՝ մանկություն է, բնություն է, անմեղություն է, և կորուստ։ Նրա մահից հետո Իվանը չի սիրահարվում այլ կնոջ։ Նա պարզապես շարունակում է ապրել առանց սիրո։ Եվ դա ավելի դաժան է, քան մահը։ Սա կրկին Փարաջանովն է․ միակ սերը չի կրկնվում։ Մնացածը ձևեր են։ Վերնագիրը հենց սա է ասում․ սերը երբեք միայն ներկա չէ։ Այն միշտ ապրում է անցյալների մեջ։ Սիրել նշանակում է կրելու քո նախնիների ցավը, երգը, մեղքը։ Սերը այստեղ ոչ ազատում է, այլ կապում։ Բայց Փարաջանովի համար սա ողբերգություն չէ։ Սա ճշմարտություն է։ «Մոռացված նախնիների ստվերներում» սերը այն է, ինչ քեզ տալիս են նախքան ծնվելդ, և խլում են՝ հենց որ ճանաչում ես այն։
Տե՛ր, ես քեզ չեմ խնդրում երջանկություն։ Երջանկությունը փոքր է սիրո համար։ Տո՛ւր ինձ սեր,
որ ծանր է, ինչպես քար լեռան մեջ, և լուռ է, ինչպես աչքեր, որոնք շատ են տեսել։ Թող իմ սերը չլինի օգտակար։ Թող այն չբուժի, չփրկի, չհարմարեցնի։ Թող այն լինի այնպիսին, ինչպիսին նուռն է՝ ամբողջ, բայց արդեն արյունով լի։ Մի՛ թող, որ սերը իմը լինի։ Թող այն անցնի իմ միջով, ինչպես երգը՝ գյուղով, ինչպես քամին՝ դռան ճեղքից, առանց մնալու։ Եթե սերը մարդ դառնա՝ թող նա տուն չունենա։ Եթե տուն ունենա՝ թող այն այրվի։ Որ սերը չսովորի հանգիստ ապրել։ Տե՛ր, թույլ տուր ինձ սիրել այն, ինչը չի պատասխանում։ Այն, ինչը հեռանում է։ Այն, ինչը մեռնում է ճիշտ պահին։ Եվ երբ ինձ հարցնեն՝ «Ի՞նչ ես հավատացել», թող ես պատասխանեմ լռությամբ, որ պատկեր ունի։
Ես չեմ աղոթում բառերով։ Սերը այստեղ արդեն եղել է, մինչ ես ծնվել եմ։ Նա քայլում է այնպես, ինչպես քայլել են նախնիները։ Ջուրը հիշեցրեց՝ ամեն սեր վերադառնում է հողին։ Թող ես սիրեմ նրան բացակայությամբ, երգով, ոչ ներկայությամբ։ Եթե ստվեր դարձավ, թող քայլի իմ առաջ, ոչ հետևից։ Անձնավորությունը խանգարում է սեր տեսնել՝ միայն պատկերներն են խոսում։ Եվ երբ գան ուրիշները, թող նրանք չդառնան սեր, միայն աշխարհի ձևեր։ Ամենը թող մնա լեռների մեջ, որտեղ ոչ ոք չի հարցնում՝ ինչու։ Սերը այստեղ արդեն եղել է, մինչ ես ծնվել եմ։ Նա քայլում է այնպես, ինչպես քայլել են նախնիները։ Ջուրը հիշեցրեց՝ ամեն սեր վերադառնում է հողին։ Թող ես սիրեմ նրան բացակայությամբ, երգով, ոչ ներկայությամբ։ Եթե ստվեր դարձավ, թող քայլի իմ առաջ, ոչ հետևից։ Անձնավորությունը խանգարում է սեր տեսնել՝ միայն պատկերներն են խոսում։
Եվ երբ գան ուրիշները, թող նրանք չդառնան սեր, միայն աշխարհի ձևեր։ Ամենը թող մնա լեռների մեջ, որտեղ ոչ ոք չի հարցնում՝ ինչու։ Եվ ով սերը չի պահել, նա արդեն դատապարտված է մոռացվել։
Այս ձևաչափում յուրաքանչյուր տողը դարձել է տեսարանային ռիթմի մաս, որտեղ լռությունը և ձայնը՝ իրական ու ներքին, ստեղծում են Փարաջանովյան դժվար, անխուսափելի, բայց գեղեցիկ սերիալիզացված սեր։
Ես քայլում եմ լեռների միջով, որտեղ ձյունն ասում է այն, ինչ մարդիկ չեն կարող լսել։ Սերը ոչ մի անգամ չի հարցնում, արդյոք այն ընդունելի է, արդյոք այն հասկանալի։ Նրա համար չկա ժամանակ, ոչ անուն, ոչ հասցե, միայն լույսի ճեղքերը և ստվերների շարժումը։
Նուռը սեղանին է, կիսատ, բայց լի։ Ալ կարմիր հատիկները շշնջում են գաղտնիքները, որոնք ոչ ոք չի ցանկանում հիշել։ Սերը կարող է մահանալ, բայց չի կորչում, այն կրկին վերադառնում է հողին, որտեղ նախնիները սպասում են։ Քարերը գիտեն՝ ով անցողիկ է, ով մնացող։ Ճիշտ պահին ամեն սեր կորցնում է ձայնը, բայց լռությունը երգում է նրա համար, ով նայում է։ Եթե ստվեր դարձավ, թող քայլի առջևից, ոչ հետևից, որ իմանաս՝ սեր չկա կաղապարում, այն միայն պատկեր է, խավարում և լույսում միասին ապրող։ Եվ երբ գան նոր դեմքեր, նոր գույներ, թող նրանք չդառնան սեր, միայն աշխարհի ձևեր։ Ամենը թող մնա լեռների մեջ, որտեղ ոչ ոք չի հարցնում՝ ինչու։ Եվ ով սերը չի պահել, նա արդեն դատապարտված է մոռացման։
Սիմոն Սարգսյան