Մի փոքր նախաբան, տարիներ առաջ գրվեց սա՝ այս պատմվածքը արևմտահայ բանաստեղծ Վահան Թեքեյանի ու Փարիզում նրա հանդիպումներից մեկի՝ Լյուսիի մասին, հետո կարծես կցկտուր էր ու թերևս այդպես էլ կա, ես այն թաղեցի դարակներում, մինչև մոռացա ու ․․․ գրեցի Քաղաքի «լռության սիրո երգը» վերնագրով վիպակս, որը ծավալուն է, այս տարի խոստանում եմ կլինի գրքում։ Հիշեցի այս պատմվածքի մասին ու որոշեցի հրապարակել այստեղ, լսել – կարդալ ձեր կարծիքները։
Լուսաբացը գալիս է շատ ուշ, երբ ներսում լռությունը արդեն սովորական է։ Թեքեյանն ու Լյուսին դեռ չգիտեն, որ հանդիպումը, որ դեռ չի եղել, արդեն փոխում է նրանց։ Այստեղ սկսվում է ոչ սեր, ոչ հրաժարում, այլ ստուգում՝ ինչ է լսվում լռության մեջ, և ինչպես այն կարող է լինել երգ։
Վտարանդի բանաստեղծ, որի համար սերը ոչ տուն է, ոչ փրկություն, այլ՝ միակ տեղը, որտեղ ինքն իրեն չի կորցնում։
Առաջին հանդիպում՝ Թեքեյան և Լյուսի․ Լյուսին կանգնեց դարակների միջև, ձեռքը գրքի վրա։ Թեքեյանը հեռվից նրան դիտում էր։ Ամեն քայլ, որը նրանք անում էին, կրկնվում էր՝ ոչ բառերով, ոչ ձայնով, միայն ներսում զգացվում՝ որպես լռության առաջին ռիթմ։
Լյուսին չմոտեցավ անմիջապես։ Նա կանգ առավ, և Թեքեյանը գիտակցեց, որ ոչ մի խոսք չասելու այս որոշումը նույնպես հաղորդագրություն է։ Լռությունը շարժեց նրանց ներսում առկա զգացումը՝ առանց որևէ բառի։
Լյուսին նրան նկատել էր դեռ դռնից։ Նա քայլում էր դարակների միջև դանդաղ, ինչպես մարդ, ով գիտի, որ այստեղ ժամանակը ուրիշ կերպ է հոսում։ Երբ նա վերցրեց գիրքը, Լյուսին արդեն գիտեր, որ նա այն չի կարդալու։ Երբ առաջին նախադասությունն ասաց՝ «Դուք միշտ այդպես ե՞ք անում», Թեքեյանը միայն հանեց գլխարկն, և լռությունը սկսվեց աշխատել նրանց միջև՝ հանգիստ, բայց անքակտելի։
Լյուսիի առաջին գիշերը․ Լյուսին պառկած էր, բայց քունը չէր գալիս։ Փորձեց հիշել տղամարդու ձայնը՝ չստացվեց։ Ամեն անգամ ձայնը փշրվում էր լռության մեջ։ Նրա մարմինը արձագանքեց ոչ ցանկությամբ, այլ հիշողությամբ։ Այն լռությունը, որի հետ մարդը առաջին անգամ հանդիպում է՝ առանց ցանկության, դարձավ առաջին ինտիմ փորձը՝ առանց մարմնի։
Թեքեյանի նույն գիշերը․ Թեքեյանը նստած էր սեղանի մոտ՝ գրիչը ձեռքում, բայց չէր գրում։ Նրա մարմինը գիտեր երգի ռիթմը, իսկ խոսքը դեռ լռում էր։ Նա մոտեցավ պատուհանին, նկատեց քաղաքի լռությունը, և զգաց՝ երգը ներսում արդեն սկսվել է, առանց որևէ բառի։
Թեքեյանը նստեց սենյակում, փորձեց գրել, բայց գրիչը անշարժ էր։ Նա լսում էր այն կրկնվող շնչառությունը, որը գալիս էր ներսից՝ փոքր, աննկատ, բայց հստակ։ Դա երգ էր, որը դեռ չէր հնչում բառերով, բայց արդեն աշխատում էր նրա ներսում։
***
Առավոտը, երբ երգը ծնվում է ներսում։ Երբ խոսք է ասվում, այն արձանագրում է ներկա ռիթմը, առանց բացահայտելու սերը կամ վեճը։
– Ես կարծում եմ, որ ես պետք է մի փոքր հեռու մնամ,- ասաց Լյուսին։
– Դուք պարտք չունեք այստեղ մնալու,- պատասխանեց Թեքեյանը։
Երկուսն էլ գիտակցեցին, որ լռությունը և ներսի երգը արդեն աշխատում են իրենց ներսում՝ ձևավորելով հարաբերության ողջ տոնայնությունը։
Թեքեյանը բացեց թուղթը՝ բառերը չպայքարելով, միայն լսելով ներսում կրկնվող շարժումը։ Դա երգ էր, ոչ տեքստ։ Լռությունը դարձավ գործիք, որի միջոցով նա սկսեց ճանաչել ոչ միայն գիրքը կամ հիշողությունը, այլ սեփական ներսի աշխարհը։
Երկրորդ հանդիպում․ Երկրորդ անգամ նրանք չզարմացան միմյանց տեսնելուց` կանգնեցին կողք կողքի, ոչ մոտ, ոչ հեռու։ Թեքեյանը նկատեց կրկնությունը՝ ներսում երգը, որը դեռ չէր հնչում, բայց արդեն ներկա էր։ Նրանք նստեցին թեք, ոչ դեմ դիմաց։ Լռությունը հստակ խոսեց նրանց փոխարեն, և նրանք զգացին, որ երգը սկսել է աշխատել՝ առանց բառերի, առանց նոտաների, միայն ներկայությամբ։
Լյուսիի խուսափումը` երգի առաջին լսելի նշույլը․ Լյուսին սկսեց գալ ավելի ուշ, առանց պատճառի։ Հաճախ նա չէր հասկանում, թե ինչու է դռան մոտ կանգ առնում։ Թեքեյանը նկատեց ներսի կրկնությունը, որը դեռ չէր հնչում ձայնով, բայց արդեն շնչում էր նրա ներսում՝ որպես ռիթմ։ Նրանք չհանդիպեցին բառերով, բայց երգը արդեն աշխատում էր նրանց ներսում։
Առաջին բաց խոսքը․ – Ես կարծում եմ, որ ես պետք է մի քիչ հեռու մնամ,- ասաց Լյուսին, ոչ մեղադրանքով, ոչ բացատրությամբ։
– Դուք պարտք չունեք այստեղ մնալու,- պատասխանեց Թեքեյանը։
Այդ խոսքը ոչ սեր էր, ոչ հրաժարում։ Այն բացեց լռությունը, և նրանք երկուսով զգացին, որ այլևս չեն կարող վերադառնալ նախկին լռությանը։
Լռության երկար շրջանը․ Թեքեյանը նստած էր սենյակում տարիներ շարունակ, երբ երգը ներսում շարունակեց աշխատել։ Նա փորձեց գրել, բայց ոչ բառերը, ոչ լռությունը չէին բավարարում։ Երգը դառնում էր գործիք՝ ստեղծագործելու ներսից, ոչ արտաքին աշխարհից, և նա գիտակցեց՝ լռությունը արդեն ձևավորում է կյանքը՝ ոչ տեսանելի, բայց զգացվող ձևով։
Վերջին հանդիպումը․ Նրանք հանդիպեցին, բայց ոչինչ չխոսեցին։ Կանգնած էին կողք կողքի՝ ոչ մոտ, ոչ հեռու։ Լռությունը լցվեց օդով, նստեց սենյակի բոլոր անկյուններում։ Երգը, որ մինչ այդ սպասում էր, հնչեց ներսում՝ հստակ, անհնարին ձայնով։ Նրանց անցյալը, ներկան և ներսի ստեղծագործությունը տեղավորվեցին մեկ անքակտելի լռության մեջ։ Նրանք դուրս եկան՝ առանց հրաժեշտի, առանց բացատրության։ Երգը դեռ աշխատում էր ներսում, մշտապես, աննկատ, բայց հավերժ։ Nերսի երգը արդեն ձևավորել է նրանց փորձը և փոխել է նրանց ներսը մշտապես։
Վերջին հանդիպմանը լռությունն ամբողջությամբ փոխարինում է խոսքը, ներսում կրկնվող երգը հնչում է ամբողջությամբ։ Լռությունը երբեմն խոսում է ավելի ճշգրիտ, քան բառերը։
Սերը, որ չի բացահայտվում, կարող է մնալ ներսում՝ ձևավորելով կյանքը, փոխելով քայլերը, շնչառությունը և մտքերը։ Թեքեյանն ու Լյուսին սեր լսեցին, ոչ քաղված բառերով, այլ ներսում կրկնվող ռիթմով, որը ոչ մի տող չի կարող փոխանցել։
Ահա պատմություն այն մասին, թե ինչպես լռությունը կարող է դառնալ երգ, իսկ երգը՝ հարատևական ճշմարտություն։ Բաց թողեք բառերը, լսեք լռությունը, և դուք կհասկանաք, թե ինչ է նշանակում սիրել առանց անուն տալու։
Սիմոն Սարգսյան
Իսկ հետգրության կարգով արևմտահայ գրողի բանաստեղծություններից, որ ստիպեցին հետաքրքրվել նրա անձնական կյանքով․
Անունդ
Ինչո՞ւ անունըդ այստեղ չըկարենա՜մ գրել ես
Եվ աշխարհի չհայտնեմ, թե քեզ ինչպես սիրեցի․․․
Երկու վանկերը անոր կզրուցեմ գաղտնապես,
Եվ այն ամբողջ կթըվի սիրո մատյան մը ինձի․․․
Ինչո՞ւ անունըդ այստեղ չըկարենամ գրել ես․․․։
Հիմա, հեռու իրարմե՝ միայն անունըդ ունիմ
Բերնիս վրա, համբույրի մը պես աննյութ և անուշ․․․
Գիշեր ատեն, սենեկիս մենության մեջ մտերիմ,
Ես զայն կըսեմ և ահա քեզ կտեսնեմ քաղցրահուշ․․․
Հիմա, հեռու իրարմե՝ միայն անունըդ ունիմ․․․։
Գեղեցկությունդ ու իմ սերս հորինեցին զայն կարծես․․․
Սիրտս իր անդուլ տրոփմամբ անընդհատ զայն կհեգե՝
Թէպետ վաղուց մտքիս մեջ քեզ ամբողջ գոց գիտեմ ես․․․
Քեզ չըճանչցած ունեի՞ր դուն այդ անունը միթե․․․
Գեղեցկությունդ ու իմ սերս հորինեցին զայն կարծես․․․։
Ո’չ, չեմ ուզեր, չեմ կրնա՜ր ես զայն հանձնել աշխարհի.
Երկու վանկովն իր կուզեմ խնկել իմ կյանքս միայն,
Եվ երբ վերջին արևիս վերջին ճաճանչը մարի՝
Անունդ ի շուրթ դեռ կուզեմ ողջունել այգը մահվան.
Ո’չ, չեմ ուզեր, չեմ կրնա՜ր ես զայն հանձնել աշխարհի․․․
Ժամադրությունը
Դողացող լույսին տակ լապտերներուն,
Սառած մայթին վրա, կքալե խոհուն։
Աչքը կվառի երբ որ հեռուեն,
Կտեսնի մեկն, որ կուգա դեպ իրեն։
Կանցնի՛ այն մարդն ալ. գլուխը կիյնա
Ավելի տխուր, իր կուրծքին վրա։
… Ուսին վրայեն մեկուն կնայի,
Կժպտի անոր ժպիտ մ’հիվանդի։
Թևը կերկնցնե մեջքի մը անտես,
Շրթներ կնետեն համբույր հրակեզ։
Կդիտե հեոոլն, պահ մը կխոկա
Ու կմրմնշա՝ «գիտեմ, չպիտի գա»։
Գողացող լույսին տ՛ակ լապտերներուն,
Սառած մայթին վրա, կքալե խոհուն։
***
Իմ վերջին սերս, օ՜հ, այնքան առաջինին դեռ նման,
Սիրտս դեռ տաք է քեզմով ու կտանիմ քեզ հիմա
Զգուշաքյլ, երկյուղած՝ մոխրի մը պես սրբազան
Ուրկե փյունիկ մը հառնել ու դեռ տանջել զիս կրնա․․․
Իմ վերջին սերս, օ՜հ, թռչո՛ւն չորս օր ապրած, չորս գիշեր,
Իմ և անոր աչքերուն, շարժումներուն ալ միջև,
Եվ մատնված տանջանքի, երբ դեռ հազիվ կբխեր
Երգին աղբյուրը կուրծքեն, հազի՜վ բացած էր ան թև․․․
Ի՜նչպես անուշ եղար դուն և ան ի՜նչպես կրցավ քեզ
Խոցել բառով մը միակ, երբ մոտեցր քիչ մ’իրեն,
Ինք որ տեսած էր զքեզ, քեզի ժպտած հեռուեն․․․
Եվ դուն ի՜նչպես, վերջին սեր, եղար խոնարհ, եղար հեզ,
Ի՜նչպես անձայն, անպաշտպան ծռեցիր վիզդ ու ինկար,
Ի՜նչպես մնաց սրտիս մեջ քու մահու ճիչդ երկար․․․