Աշխատանքից ազատվելիս աշխատողի համար ամենակարևոր հարցերից մեկը վերջնահաշվարկն է․ ե՞րբ պետք է գործատուն վճարի վերջին աշխատավարձը, չօգտագործված արձակուրդի համար նախատեսված գումարը և, եթե դրա իրավունքը կա, արձակման նպաստը։ ՀՀ Աշխատանքային օրենսգրքի համաձայն՝ այստեղ ընդհանուր կանոնը հստակ է․ աշխատանքային պայմանագրի լուծման դեպքում գործատուն պարտավոր է աշխատողի հետ կատարել լրիվ վերջնահաշվարկ աշխատանքային պայմանագրի լուծման օրը։
Այսինքն՝ սովորական դեպքում աշխատողը չպետք է սպասի հաջորդ ամսվա աշխատավարձի վճարման օրվան կամ պայմանագրի լուծումից հետո սահմանված ինչ-որ ընդհանուր «5 օրվա» ժամկետի ավարտին։ Սակայն օրենքը նախատեսում է նաև բացառություն․ եթե վերջնահաշվարկի օրը վճարումը հնարավոր չէ կատարել գործատուից անկախ պատճառներով, ապա աշխատողի կողմից համապատասխան պահանջ ներկայացնելուց հետո աշխատավարձը և դրան հավասարեցված վճարումները պետք է վճարվեն հինգ աշխատանքային օրվա ընթացքում։
Վերջնահաշվարկի հիմնական ժամկետը՝ աշխատանքային պայմանագրի լուծման օրը
ՀՀ աշխատանքային օրենսգրքի 130-րդ հոդվածի 1-ին մասը սահմանում է, որ աշխատանքային պայմանագիրը լուծվելու դեպքում գործատուն պարտավոր է աշխատողի հետ կատարել լրիվ վերջնահաշվարկ աշխատանքային պայմանագրի լուծման օրը։ Օրենքը միաժամանակ թույլ է տալիս այլ կարգ, եթե այն նախատեսված է Աշխատանքային օրենսգրքով, այլ օրենքով կամ գործատուի և աշխատողի համաձայնությամբ։
Հետևաբար եթե աշխատանքային պայմանագիրը լուծվել է, օրինակ, սեպտեմբերի 15-ին, ընդհանուր կանոնով վերջնահաշվարկի օրն այդ նույն սեպտեմբերի 15-ն է։
Կարևոր է նաև, որ օրենքը 130-րդ հոդվածում չի տարբերակում՝ պայմանագիրը լուծվել է աշխատողի նախաձեռնությա՞մբ, գործատուի նախաձեռնությա՞մբ, կողմերի համաձայնությա՞մբ, թե՞ այլ հիմքով։ Վերջնահաշվարկի ժամկետի ընդհանուր կանոնը պայմանագրի լուծման օրն է, իսկ աշխատողին հասանելիք կոնկրետ վճարների հարցը կախված է աշխատանքային հարաբերությունների դադարեցման հիմքից և այլ հանգամանքներից։
Ի՞նչ է վճարվում վերջնահաշվարկի շրջանակում
130-րդ հոդվածի 2-րդ մասի համաձայն՝ վերջնահաշվարկի օրը գործատուն պարտավոր է աշխատողին վճարել աշխատավարձը և դրան հավասարեցված այլ վճարումները։
Հետևաբար կոնկրետ աշխատողի վերջնահաշվարկը կարող է ներառել, մասնավորապես՝
- մինչև աշխատանքային պայմանագրի լուծման օրը հաշվարկված աշխատավարձը,
- չօգտագործված ամենամյա արձակուրդի համար օրենքով նախատեսված դրամական հատուցումը,
- օրենքով նախատեսված դեպքերում՝ արձակման նպաստը,
- այլ գումարներ, որոնք տվյալ աշխատողին հասանելի են օրենքի, աշխատանքային կամ կոլեկտիվ պայմանագրի հիմքով։
Այս գումարների առկայությունն ու չափը պետք է որոշվեն տվյալ աշխատողի կոնկրետ աշխատանքային հարաբերությունների հիման վրա։
Չօգտագործված արձակուրդի համար գումարը ե՞րբ պետք է վճարվի
Աշխատանքային պայմանագրի լուծման ժամանակ առանձին կարևոր նշանակություն ունի չօգտագործված ամենամյա արձակուրդի հարցը։
ՀՀ աշխատանքային օրենսգրքի 170-րդ հոդվածի համաձայն՝ աշխատանքային պայմանագրի լուծման հետևանքով ամենամյա արձակուրդի իրավունք ունեցող աշխատողին, երբ արձակուրդը չի կարող տրամադրվել կամ աշխատողը չի ցանկանում դրա տրամադրումը, վճարվում է դրամական հատուցում։ Նույն հոդվածի 2-րդ մասը հստակ սահմանում է, որ չօգտագործված ամենամյա արձակուրդի համար դրամական հատուցումը վճարվում է աշխատանքային պայմանագիրը լուծելիս։
Այսինքն՝ եթե աշխատողն ունի օրենքով նախատեսված չօգտագործված արձակուրդի օրեր, դրանց համար հասանելիք հատուցումը նույնպես պետք է վճարվի աշխատանքային պայմանագիրը լուծելիս։
Հատուցման չափը որոշվում է չօգտագործված արձակուրդի օրերի քանակով և համապատասխան հաշվարկային կանոններով։
Արձակման նպաստը բոլոր աշխատողների՞ն է հասանելի
Ոչ։ Արձակման նպաստը պետք է տարբերել վերջնահաշվարկից։
ՀՀ աշխատանքային օրենսգրքի 129-րդ հոդվածը սահմանում է այն դեպքերը, երբ աշխատանքային պայմանագրի լուծման ժամանակ գործատուն պարտավոր է աշխատողին վճարել արձակման նպաստ։ Դրա չափը որոշ դեպքերում կազմում է մեկ ամսվա միջին աշխատավարձ, իսկ օրենքով նախատեսված այլ հիմքերի դեպքում կախված է տվյալ գործատուի մոտ աշխատողի անընդմեջ աշխատանքային ստաժից։ Օրենսգիրքը նաև թույլ է տալիս կոլեկտիվ կամ աշխատանքային պայմանագրով կամ կողմերի գրավոր համաձայնությամբ նախատեսել արձակման նպաստի ավելի երկար ժամանակահատված կամ ավելի մեծ չափ։
Հետևաբար աշխատանքից ազատվելը ինքնին դեռ չի նշանակում, որ յուրաքանչյուր աշխատողի պարտադիր պետք է վճարվի արձակման նպաստ։ Նախ պետք է պարզել աշխատանքային պայմանագրի լուծման իրավական հիմքը։
Իսկ եթե գործատուն ասում է՝ «վերջնահաշվարկը կտանք հաջորդ աշխատավարձի օրը»
Այդպիսի մոտեցումը ինքնին չի համապատասխանում օրենքի ընդհանուր կանոնին։ ՀՀ աշխատանքային օրենսգրքի 192-րդ հոդվածով սահմանված է սովորական աշխատավարձի վճարման ընդհանուր ժամկետը՝ ամսական առնվազն մեկ անգամ, մինչև հաջորդ ամսվա 15-ը։
Սակայն աշխատանքային պայմանագրի լուծման դեպքում գործում է 130-րդ հոդվածի հատուկ կարգավորումը՝ վերջնահաշվարկը կատարելու պարտականությունը հենց պայմանագրի լուծման օրը։ Ուստի գործատուն չի կարող պարզապես հղում կատարել իր կազմակերպությունում աշխատավարձը վճարելու ընդունված ամսաթվին և այդ ամսաթիվը կիրառել որպես ազատված աշխատողի վերջնահաշվարկի ընդհանուր ժամկետ։ Այլ ժամկետ կարող է կիրառվել միայն այն դեպքում, երբ դրա համար կա 130-րդ հոդվածով նախատեսված համապատասխան իրավական հիմք՝ օրենք, Օրենսգիրք կամ կողմերի համաձայնություն։
Իսկ եթե վերջնահաշվարկի օրը վճարելն անհնար է եղել
Օրենքը նախատեսում է բացառիկ կարգավորում։ Աշխատանքային օրենսգրքի 130-րդ հոդվածի 2-րդ մասի համաձայն՝ եթե աշխատավարձը և դրան հավասարեցված վճարումները վերջնահաշվարկի օրը հնարավոր չէ կատարել գործատուից անկախ պատճառներով, ապա դրանք վճարվում են աշխատողի կողմից նման պահանջ ներկայացնելուց հետո՝ հինգ աշխատանքային օրվա ընթացքում։
Այս դրույթը պետք է ճիշտ հասկանալ։ Հինգ աշխատանքային օրը ընդհանուր վերջնահաշվարկի ժամկետ չէ։ Այն կիրառվում է միայն օրենքում նշված բացառիկ իրավիճակում։
«Հաշվապահությունը չի հասցրել»․ արդյո՞ք սա բավարար պատճառ է
130-րդ հոդվածը պահանջում է, որ վճարումը վերջնահաշվարկի օրը հնարավոր չլինի կատարել գործատուից անկախ պատճառներով։
Հետևաբար միայն այն փաստը, որ հաշվապահությունը չի հասցրել կատարել հաշվարկը, աշխատակիցը բացակայել է հաշվապահությունից, կամ գործատուի ներքին կազմակերպչական գործընթացը չի ավարտվել, ինքնին դեռ չի նշանակում, որ օրենքով նախատեսված բացառությունն առկա է։ Կոնկրետ իրավիճակում պետք է պարզել՝ ինչ հանգամանք է իրականում խոչընդոտել վճարմանը և արդյոք այն գործատուից անկախ էր։ Սա հատկապես կարևոր է, քանի որ գործատուի մեղքով վճարման ժամկետի խախտման դեպքում կարող է առաջանալ նաև տուժանք վճարելու պարտականություն։
Վերջնահաշվարկից կարող են կատարվել պահումներ
Վերջնահաշվարկի վերաբերյալ մեկ այլ կարևոր հանգամանք ևս պետք է հաշվի առնել։ Օրենսգիրքը չի նշանակում, որ գործատուն բոլոր դեպքերում պարտավոր է աշխատողին փոխանցել հաշվարկված գումարի ամբողջ համախառն չափը՝ առանց որևէ պահման։
ՀՀ աշխատանքային օրենսգրքի 213-րդ հոդվածը սահմանում է այն դեպքերը, երբ աշխատավարձից կարող են կատարվել պահումներ կամ գանձումներ։ Դրանց թվում են օրենքով նախատեսված որոշ պարտքեր, հաշվարկային մեխանիկական սխալի հետևանքով ավել վճարված գումարները, որոշ կանխավճարներ, աշխատողի մեղքով գործատուին պատճառված վնասի հատուցումը և օրենքով նախատեսված որոշ դեպքերում չաշխատած օրերի համար վճարված գումարները։
Միաժամանակ 214-րդ հոդվածը սահմանափակում է պահումների և գանձումների ընդհանուր չափը․ այն չի կարող գերազանցել աշխատողի մեկ ամսվա աշխատավարձի 50 տոկոսը՝ օրենքով նախատեսված կարգով։
Ուստի վերջնահաշվարկի ժամանակ աշխատողին վճարման ենթակա գումարը պետք է տարբերել հաշվարկված գումարից, որից օրենքով թույլատրելի պահումներ կարող են կատարվել։
Պե՞տք է գործատուն աշխատողին ներկայացնի հաշվարկային թերթիկ
Աշխատողն ունի այդ հնարավորությունը։ Աշխատանքային օրենսգրքի 193-րդ հոդվածի համաձայն՝ գործատուն աշխատավարձը վճարելիս աշխատողի պահանջով ներկայացնում է հաշվարկային թերթիկ։ Հաշվարկային թերթիկում նշվում են հաշվարկված, աշխատողին վճարված և պահված գումարները։ Հետևաբար եթե աշխատողը ցանկանում է ստուգել, թե ինչպես է ձևավորվել իր վերջնահաշվարկը, կարող է գործատուից պահանջել համապատասխան հաշվարկային թերթիկը։ Սա հնարավորություն է տալիս պարզել, թե ինչ գումար է հաշվարկվել, ինչ գումար է փաստացի վճարվել և ինչ պահումներ են կատարվել։
Ի՞նչ է լինում, եթե վերջնահաշվարկը ուշացել է գործատուի մեղքով
Աշխատանքային օրենսգրքի 198-րդ հոդվածի 1-ին մասը նախատեսում է տուժանք այն դեպքի համար, երբ գործատուի մեղքով աշխատավարձի և գործատուի կողմից վճարման ենթակա այլ գումարների վճարումը կատարվում է օրենքով, կոլեկտիվ կամ աշխատանքային պայմանագրով կամ կողմերի գրավոր համաձայնությամբ սահմանված ժամկետների խախտմամբ։
Այդ դեպքում գործատուն վճարման կետանցված յուրաքանչյուր օրվա համար վճարում է տուժանք՝ վճարման ենթակա գումարի 0,15 տոկոսի չափով, բայց տուժանքի ընդհանուր չափը չի կարող գերազանցել վճարման ենթակա գումարի չափը։
Օրինակ՝ եթե վճարման ենթակա գումարը 500 հազար դրամ է, ապա 0,15 տոկոսը կազմում է 750 դրամ յուրաքանչյուր կետանցված օրվա համար։ Սակայն այս տուժանքը պետք չէ ներկայացնել որպես ցանկացած ուշացման ավտոմատ հետևանք․ օրենքը դրա կիրառումը կապում է գործատուի մեղքի հետ։
Իսկ եթե գործատուն սնանկացել է
Գործատուի սնանկության դեպքում աշխատողի պահանջների համար գործում է առանձին կարգավորում։
Աշխատանքային օրենսգրքի 196-րդ հոդվածը սահմանում է, որ գործատուի սնանկության դեպքում աշխատողների աշխատավարձի և դրան հավասարեցված այլ վճարումների հետ կապված պահանջները բավարարվում են օրենքով սահմանված կարգով։
Այս իրավիճակը չի կարելի նույնացնել սովորական աշխատանքային հարաբերության պայմաններում վերջնահաշվարկի հետ, քանի որ սնանկության դեպքում աշխատողի պահանջի բավարարումը ենթարկվում է սնանկության օրենսդրությամբ սահմանված հատուկ կանոններին։
Ի՞նչ անել, եթե գործատուն չի վճարել վերջնահաշվարկը
Եթե աշխատանքային պայմանագրի լուծման օրը աշխատողին հասանելիք գումարները չեն վճարվել, նպատակահարմար է նախ գրավոր կերպով դիմել գործատուին՝ պահանջելով կատարել վերջնահաշվարկը և վճարել հասանելիք գումարները։
Պահանջում ցանկալի է հստակ նշել՝
- աշխատանքային պայմանագրի լուծման ամսաթիվը,
- վերջնահաշվարկի չվճարված գումարները,
- չօգտագործված արձակուրդի առկայությունը,
- անհրաժեշտության դեպքում՝ արձակման նպաստի իրավունքը,
- վճարման ուշացման փաստը,
- իսկ համապատասխան հիմքերի առկայության դեպքում՝ 198-րդ հոդվածով նախատեսված տուժանքի պահանջը։
Գրավոր պահանջը կարևոր է նաև ապացուցման տեսանկյունից, հատկապես 130-րդ հոդվածի այն դեպքերում, երբ գործատուն պնդում է, որ վճարումը հնարավոր չէր կատարել լուծման օրը գործատուից անկախ պատճառով, քանի որ այդ դեպքում օրենքը հինգ աշխատանքային օրվա ժամկետի մեկնարկը կապում է աշխատողի կողմից պահանջ ներկայացնելու հետ։
Կարո՞ղ է աշխատողը դիմել դատարան
Այո։ Աշխատանքային օրենսգրքի 265-րդ հոդվածը նախատեսում է դատարան դիմելու հատուկ ժամկետներ այն դեպքերի համար, երբ աշխատողը համաձայն չէ աշխատանքի պայմանների փոփոխման կամ աշխատանքային հարաբերությունների դադարեցման հետ։
Մասնավորապես, նման դեպքերում աշխատողն անհատական իրավական ակտն ստանալու օրվանից հետո երկու ամսվա ընթացքում իրավունք ունի դիմելու դատարան՝ օրենքով նախատեսված պայմաններով։
Սակայն այստեղ պետք է տարբերել աշխատանքից ազատման իրավաչափության վիճարկումը և չվճարված վերջնահաշվարկի գումարի պահանջը․ դրանց նկատմամբ կիրառելի իրավական կարգավորումները և ժամկետները նույնը պարտադիր չէ, որ լինեն։
Հետևաբար վերջնահաշվարկի չվճարման դեպքում դատարան դիմելու հարցում պետք է հաշվի առնել տվյալ պահանջի բնույթը և դրա նկատմամբ կիրառելի վաղեմության կամ դատավարական ժամկետը։
Կարևոր է նաև՝ ինչ եղանակով պետք է վճարվի գումարը
Աշխատավարձի վճարման եղանակը ևս կարգավորվում է օրենքով։
«Անկանխիկ գործառնությունների մասին» ՀՀ օրենքը սահմանում է աշխատավարձերի անկանխիկ վճարման պարտադիր անցումը՝ տարբեր ժամանակներից սկսած Երևանում, մարզերի վարչական կենտրոններում և այլ բնակավայրերում գործունեություն իրականացնող համապատասխան գործատուների համար։ 2024 թվականի հուլիսի 1-ից այդ պահանջը տարածվում է նաև ՀՀ այլ բնակավայրերում գործունեություն իրականացնող կազմակերպությունների, անհատ ձեռնարկատերերի, փաստաբանների և նոտարների վրա։
Օրենքը նախատեսում է նաև համապատասխան բացառություններ։
Ուստի վերջնահաշվարկի «վճարման օրը» պետք է տարբերել «կանխիկ կամ անկանխիկ վճարման եղանակից»․ վճարման եղանակը չի փոխում 130-րդ հոդվածով սահմանված հիմնական ժամկետը։
Եթե վերջնահաշվարկը չի կատարվել, աշխատողը պետք է նաև պարզի՝ ինչ պատճառով է գործատուն ուշացրել վճարումը, քանի որ դրանից կարող է կախված լինել 130-րդ հոդվածով նախատեսված հնգօրյա բացառության և 198-րդ հոդվածով նախատեսված տուժանքի կիրառումը։
Կարևոր է հիշել
Աշխատանքից ազատվելիս վերջնահաշվարկի ընդհանուր ժամկետը 5 աշխատանքային օրը չէ։
ՀՀ աշխատանքային օրենսգրքի 130-րդ հոդվածի 1-ին մասի համաձայն՝ գործատուն պարտավոր է աշխատողի հետ կատարել լրիվ վերջնահաշվարկ աշխատանքային պայմանագրի լուծման օրը։
5 աշխատանքային օրվա ժամկետը գործում է միայն բացառիկ դեպքում, երբ վերջնահաշվարկի օրը աշխատավարձը և դրան հավասարեցված վճարումները հնարավոր չէ կատարել գործատուից անկախ պատճառներով, և աշխատողը ներկայացրել է համապատասխան պահանջ։ Այդ դեպքում վճարումը պետք է կատարվի պահանջից հետո հինգ աշխատանքային օրվա ընթացքում։
Եթե վճարման ժամկետը խախտվել է գործատուի մեղքով, կարող է առաջանալ նաև յուրաքանչյուր կետանցված օրվա համար վճարման ենթակա գումարի 0,15 տոկոսի չափով տուժանք, որը ընդհանուր առմամբ չի կարող գերազանցել վճարման ենթակա գումարի չափը – տեղեկացնում է Iravaban.net-ը։
Ծանուցում. սույն նյութը պատրաստված է միայն իրավական իրազեկման նպատակով և չի հանդիսանում իրավաբանական խորհրդատվություն։