Վերջին տարիներին Հայաստանի տեղեկատվական միջավայրը զգալի փոփոխությունների է ենթարկվել։ Սոցիալական ցանցերը դարձել են տեղեկատվություն ստանալու հիմնական աղբյուրներից մեկը, հատկապես երիտասարդների համար։ Միևնույն ժամանակ, թվային հարթակների աճող ազդեցությունը նպաստել է ոչ միայն տեղեկատվության արագ տարածմանը, այլև ապատեղեկատվության և կեղծ լուրերի շրջանառությանը։
Ընտրական գործընթացների ընթացքում այս խնդիրը ձեռք է բերում առանձնահատուկ կարևորություն, քանի որ կեղծ կամ մանիպուլյատիվ տեղեկությունները կարող են ազդել քաղաքացիների պատկերացումների, քաղաքական դիրքորոշումների և որոշումների վրա։ Երիտասարդները, լինելով սոցիալական ցանցերի ամենաակտիվ օգտատերերը, հաճախ հայտնվում են նման տեղեկատվական հոսքերի ազդեցության ներքո։
Հայկական ազգային վիճակագրության տվյալների համաձայն՝ Հայաստանում ինտերնետի ներթափանցման մակարդակը 2025 թվականին հասնում է մոտ 80 % բնակչության, այսինքն՝ շուրջ 2,37 միլիոն օգտվող։ Բջջային ներթափանցման մակարդակը նույնիսկ ավելի բարձր է։ Հայաստանում գրանցվել է մոտ 4,35 միլիոն ակտիվ բջջային միացում, ինչը կազմում է բնակչության մոտ 147 %, պայմանավորված մեկ անձի կողմից մի քանի SIM քարտերի հաճախակի օգտագործմամբ։
Հայաստանում սոցիալական ցանցերի օգտագործումը շարունակում է արագ աճել. ըստ Digital 2025 Armenia զեկույցի՝ 2025 թվականի սկզբին գրանցվել է մոտ 1,6 միլիոն սոցիալական ցանցերի ակտիվ օգտատեր, ինչը կազմում է ազգային բնակչության շուրջ 54 %-ը։ Գերիշխող հարթակները շարունակում են մնալ Facebook-ը, Instagram-ը և YouTube-ը, մինչդեռ TikTok-ը երիտասարդ լսարանների շրջանում արագ աճ է գրանցում։ Facebook-ը մնում է թվային տեղեկատվության հիմնական աղբյուրը հայ օգտատերերի կեսից ավելիի համար, հատկապես 35 և ավելի տարեկանների շրջանում, մինչդեռ Instagram-ը, TikTok-ը և Telegram-ը ավելի շատ օգտագործվում են 18–34 տարեկանների կողմից։
Հաճախ ապատեղեկատվությունը ներկայացվում է որպես «արտահոսած փաստաթուղթ», «գաղտնի տեղեկություն» կամ «վստահելի աղբյուրից ստացված տվյալ»։ Որոշ դեպքերում օգտագործվում են մանիպուլացված լուսանկարներ, տեսանյութեր կամ իրական տեղեկությունների մասնակի ներկայացումներ, որոնք կարող են ստեղծել կեղծ պատկերացում։
Մեդիա հետազոտողները նաև ընդգծում են, որ ապատեղեկատվության տարածմանը նպաստում է տեղեկատվության սպառման արագ տեմպը։ Շատ օգտատերեր կարդում են միայն վերնագիրը կամ դիտում կարճ տեսանյութերը՝ առանց տեղեկատվության աղբյուրը ստուգելու։
Երիտասարդները հանդիսանում են ընտրական ապատեղեկատվության առավել խոցելի թիրախը, քանի որ տեղեկատվության զգալի մասը ստանում են սոցիալական ցանցերից, որտեղ դրա հավաստիության ստուգումը հաճախ երկրորդ պլան է մղվում։
24-ամյա ուսանող Արամը (անունը փոխված է) հիշում է մի դեպք նախորդ ընտրական շրջանից՝ 2021-ից, երբ սոցիալական ցանցում տեսել էր հրապարակում, ըստ որի՝ ընտրությունների արդյունքներն արդեն նախապես որոշված են։
«Սկզբում վստահեցի հրապարակմանը, որովհետև այն տարածել էին ընկերներս։ Հետո պարզվեց, որ հրապարակված «փաստաթուղթը» կեղծ է։ Բայց մինչև այդ արդեն հասցրել էի քննարկել այն ընտանիքիս ու ընկերներիս հետ։ Հետագայում հասկացա, թե որքան արագ կարող է կեղծ տեղեկությունը տարածվել»։
Արամի պատմությունը ցույց է տալիս, որ անգամ կրթված և ակտիվ երիտասարդները կարող են ենթարկվել ապատեղեկատվության ազդեցությանը, հատկապես երբ տեղեկությունը տարածվում է իրենց վստահելի սոցիալական շրջաններում։
Տեղեկատվական անվտանգության և մեդիա գրագիտության ոլորտում աշխատող հասարակական կազմակերպության ներկայացուցիչ Լիլիթի (անունը փոխված է) խոսքով՝ խնդիրը միայն կեղծ տեղեկությունների առկայությունը չէ։ «Մարդիկ հաճախ չեն ստուգում տեղեկատվության սկզբնաղբյուրը։ Եթե տեղեկությունը համընկնում է իրենց արդեն գոյություն ունեցող համոզմունքների հետ, նրանք ավելի հակված են այն ընդունելու որպես ճշմարտություն։ Սա համաշխարհային միտում է, որը նկատվում է նաև Հայաստանում»։
Նրա խոսքով՝ սոցիալական ցանցերի ալգորիթմները ևս դեր են խաղում, քանի որ օգտատերերին հաճախ ցուցադրում են այնպիսի բովանդակություն, որը համապատասխանում է նրանց հետաքրքրություններին և նախընտրություններին։ «Մեդիա գրագիտությունը չի նշանակում պարզապես կարդալ լրատվամիջոցներ։ Այն նշանակում է կարողանալ հասկանալ՝ ով է տեղեկատվության հեղինակը, ինչ նպատակով է այն տարածվում և արդյոք կան դրա հաստատման անկախ աղբյուրներ»։
Երևանի մեկ այլ բնակիչ՝ 21-ամյա Անին (անունը փոխված է), պատմում է, որ TikTok-ում հանդիպել էր մի տեսանյութ, որտեղ ներկայացվում էին ընտրությունների վերաբերյալ աղմկահարույց պնդումներ։ «Տեսանյութը շատ համոզիչ էր պատրաստված։ Այն ուներ հազարավոր դիտումներ և մեկնաբանություններ։ Միայն հետո իմացա, որ ներկայացված տեղեկությունների մի մասը սխալ էր, իսկ որոշ պնդումներ ընդհանրապես չէին հիմնավորվում»։
Նման դեպքերը ցույց են տալիս, որ տեղեկատվության ներկայացման ձևը հաճախ նույնքան ազդեցիկ է, որքան բովանդակությունը։ Կարճ տեսանյութերը, հուզական երաժշտությունը և ազդեցիկ վերնագրերը կարող են մեծացնել ապատեղեկատվության տարածման հավանականությունը։
Մասնագետների դիտարկմամբ՝ ընտրական ապատեղեկատվության տարածումը պայմանավորված է մի շարք գործոններով։
- Առաջինը տեղեկատվական գերծանրաբեռնվածությունն է։ Օրական հարյուրավոր հրապարակումների պայմաններում օգտատերերը հաճախ չեն հասցնում մանրամասն ուսումնասիրել տեղեկատվության աղբյուրը։
- Երկրորդ գործոնը կրթական և մեդիա գրագիտության մակարդակն է։ Թեև վերջին տարիներին այս ուղղությամբ իրականացվել են տարբեր ծրագրեր, շատ քաղաքացիներ դեռևս դժվարանում են տարբերակել փաստը կարծիքից կամ ճանաչել մանիպուլյատիվ բովանդակությունը։
- Երրորդ կարևոր գործոնը տեխնոլոգիական միջավայրն է։ Սոցիալական ցանցերի ալգորիթմները խրախուսում են ակտիվ ներգրավվածություն առաջացնող բովանդակությունը, իսկ զգացմունքային և աղմկահարույց հրապարակումները սովորաբար ավելի արագ են տարածվում, քան հավասարակշռված և ստուգված տեղեկությունները։
Հայաստանում սոցիալական ցանցերի աճող ազդեցությունը ստեղծել է նոր հնարավորություններ տեղեկատվության հասանելիության համար, սակայն միաժամանակ մեծացրել է ապատեղեկատվության տարածման ռիսկերը։ Հատկապես երիտասարդները, որոնք իրենց տեղեկատվության զգալի մասը ստանում են թվային հարթակներից, հաճախ հայտնվում են ընտրական գործընթացների վերաբերյալ կեղծ կամ մանիպուլյատիվ տեղեկությունների ազդեցության էպիկենտրոնում։
Հոդվածի շրջանակում ներկայացված պատմությունները և մասնագիտական դիտարկումները ցույց են տալիս, որ խնդիրը բազմաշերտ է և պայմանավորված է ինչպես տեխնոլոգիական, այնպես էլ սոցիալական ու կրթական գործոններով։ Միևնույն ժամանակ, բաց է մնում կարևոր հարցը՝ ինչպես է փոխվելու ապատեղեկատվության բնույթը արհեստական բանականության և նոր թվային գործիքների զարգացման պայմաններում, և ինչ ազդեցություն կունենա դա ապագա ընտրական գործընթացների վրա։
Սույն հոդվածը պատրաստվել է «Իրավաբանների հայկական ասոցիացիա» ՀԿ-ի կողմից՝ «Նոր ժողովրդավարություն» հիմնադրամի (NDF) ֆինանսական աջակցությամբ իրականացվող «Ընտրական բարեվարքության և տեղեկատվական դիմակայունության ամրապնդում Հայաստանի մարզերում» ծրագրի շրջանակներում: Բովանդակության համար պատասխանատվություն է կրում նյութի հեղինակը՝ Մարի Ավետիսյանը և պարտադիր չէ, որ այն արտահայտի «Նոր ժողովրդավարություն» հիմնադրամի, Իրավաբանների հայկական ասոցիացիայի և Iravaban.net-ի տեսակետները։