Գրեթե, ողջ տարին հայ գիտնականները շարունակեցին իրենց հետազոտությունները՝ հիմնականում տարբեր դրամաշնորհների միջոցներով։ Նրանց հետազոտությունների մեծ մասը հաջողությամբ տպագրվեց միջազգային տարբեր վարկանիշային ամսագրերում։ Նրանց մի մասը հայտնի դարձավ Հայաստանում, բայց հիմնական մասը, թերևս, մնաց միջազգային տարբեր ամսագերերում գրված հոդվածների տեսքով։
Եվ այսպես, եթե մի քանի տասնամյակ առաջ որևէ մեկն ասեր, որ հնարավոր է մարդու մարմնի մեջ որևէ արհեստական մաս տեղադրել, որն էլ ժամանակի ընթացքում կքայքայվի ու կվերականգվի և կաճի ոսկորը, շատերիս դա պարզապես կթվար գիտաֆանտաստիկ ժանրից։ Բայց ժամանակին զուգահեռ ֆանտաստիկ բառը դուրս է գալիս, մնում են գիտությունն ու ժամանակից մեթոդները։ Արդյունքում հայ գիտնականները փորձում են կենդանական ոսկորներից իմպալնտ ստանալ։
Վիկտորյա Ռստակյանը քիմիական ֆիզիկայի ինստիտուտի գիտաշխատող է, «Կերամիկական կենսանյութերի» խմբի ղեկավարը։ Պատմում է՝ հիդրոքսի ապատիտ էին ցանկանում ձեռք բերել, բայց ձեռք բերման ճանապարհը երկար էր, ուստի որոշեցին հետազոտություններ սկսել․ «Ընտրել ենք կովի, խոզի, ջայլամի ոսկորներ։ Խոզն անատոմիապես մոտ է մարդուն, կովը՝ քանի որ սննդի մեջ շատ հաճախ ենք օգտագործում, իսկ ջայլամն ընտրեցինք, որ համեմատենք թռչունների ու կաթնասունների ոսկորները»։
Անսովոր հատկանիշներով քվանտային համակագչի նոր մոդել՝ հայ գիտնականներից
Առաջարկը Ա. Ալիխանյանի անվան ազգային գիտական լաբորատորիայի քվանտային տեխնոլոգիաների բաժնի գիտնականներինն է։ Ղեկավար Արմեն Ալլահվերդյանը մանրամասնում է. «Շատ անսովոր հատկություններ ունի։ Ավելի հեշտ է շահագործել, քան այն մոդելները, որոնք մինչ օրս կային։ Մենք երկար ենք աշխատել, մարդկանց հետաքրքրությունները տարբեր են»։
Ժամանակի հրամայականը թելադրում է ունենալ ոչ միայն ավանդաբար օգտագործվող կարծր տակդիրների հիման վրա պատրաստված գազային սենսորներ, այլ ճկուն և գերթեթև սենսորային համակարգեր: Նմանատիպ համակարգերում կիրառվում են միաչափ և երկչափ նանոկառուցվածքներ, որոնք աչքի են ընկնում գազազգայունության պարամետրերի հիանալի համադրությամբ:
Այս կառուցվածքներից առավել նախընտրելի են ածխածնի նանոխողովակները և դրանց կոմպոզիտային միացություններն իրենց բարձր ճկունության, էլաստիկության, դյուրակիրության և էլեկտրաքիմիական պարամետրերի կայունության շնորհիվ: Հայ գիտնականներին հաջողվեց սինթեզել ածխածնի նանոխողովակներ և նանոկոմպոզիտ միացություններ և դրանց հիման վրա պատրաստել ճկուն տակդիրով գազային սենսորներ՝ պայթյունավտանգ, դյուրավառ, թունավոր գազերի և ցնդող օրգանական միացությունների հայտնաբերման համար:
Միկրոջրիմուռները հանդիպում են երկրագնդի բոլոր աշխարհամասերում և ջրային ավազաններում, աճում են ցամաքում, քաղցրահամ և աղի ջրերում։ Հայաստանում այդ հատվածը դեռ ուսումնասիրված չէ և կենսատեխնոլոգիական ներուժն այնքան էլ բացահայտված չէ։ Ուստի գիտական խումբը նպատակահարմար գտավ զարգացնել հենց այդ ուղղությունը։
Անհրաժեշտ թափոնները վերցնում են գարեջրի գործարաններից մեկից։ Գիտական փորձերի ընթացքում կարևոր են բոլոր սարքերը։ Լաբորատորիայում դրանք թարմացվում են պարբերաբար։ Սարքերի ձեռքբերումը հիմնականում տեղի է ունենում բարձրագույն գիտության ու կրթության կամ ներքին դրամաշնորհների հաշվին։ Հետազոտություններ արվում են, սակայն, դրանց զուգահեռ կարևոր է նաև այդ առաջարկները տնտեսության մեջ կիրառելը։ Գիտնականներն արձանագրում են՝ իրենց առաջարկները գործնական կյանք ունեննալու ռեալ հնարավորություն ունեն։
Մատչելի, հեշտ արտադրվող, փորձարկված Հայաստանի բոլոր բնահողային գոտիներում։ Կարճ ու հնչեղ «Սիս» անունը կրող պարարտանյութը, որը Հայաստանի ազգային ագրարային համալսարանի «Հրանտ Պետրոսյանի անվան հողագիտության, ագրոքիմիայի և մելիորացիայի գիտական կենտրոն»-ում է ստեղծվել, արդեն գտել է իր նոր «բարեկամներին»։ Կենտրոնի տնօրենի պաշտոնակատար Գայանե Գասպարյանն ընդգծում է․
«Այն միանգամից մի քանի հարց է լուծում։ Ֆերմերի համար արտադրել այդպիսի կենսահումուս և կիրառել, բարդ չէ։ Դրա հիմնական բաղադրամասը բուսական թափոն է՝ կանաչ տերևների զանգվածը, բույսերի մնացորդները, որոնք կարող են լավ հումք հանդիսանալ կենսահումուսի համար։ Այն նաև մատչելի է։ Մենք հիմա հաշվարկներ ենք անում, բայց մատչելի է լինելու։ Բացի այդ, կենսահումուսն ունի էկոլոգիական կարևոր նշանակություն։ Այն օրգանիկ է, չի փչացնում հողի որակը, այլ բարելավում է այն։ Այնտեղ առկա միկրոմասնիկները նպաստում են դրան»։
ԵՊՀ-ում ցրված սկլերոզն ու աուտոիմունային հիվանդությունները նախ կհետազոտեն, ապա կփորձեն միջոցներ գտնել ընթացքը մեղմելու, եթե ստացվի՝ նաև կանխելու համար։ Մասնագետները փաստում են՝ իմունային համակարգի հիմնական դերը մեր օրգանիզմն օտարածին տարբեր նյութերից, օրգանիզմ մուտք գործող վնասակար ու օտարածին գործոններից պաշտպանելն է։ Երբեմն օտարածին կարող են դառնալ սեփական բջիջները, եթե մուտացիայի ենթարկվեն և ուռուցքածին դառնան։ Իմունային համակարգը պաշտպանում է օրգանիզմն արտաքին ու ներքին ծագում ունեցող վիրուսներից, բակտերիաներից ու ներքին գործոններից, երբ սեփական բջիջները ձևափոխվում են, սկսում են աշխատել սեփական օրգանիզմի դեմ։
ԵՊՀ համալսարանում գիտական մի խումբ զբաղվում է ցրված սկլերոզի նեյրոդեգեներատիվ վնասվածքների հյուսվածքաախտաբանական բնութագրով։ Հետազոտում են կենդանիների մոդելներում։ Ցրված սկլերոզը աուտոիմունային հիվանդությոնների շարքին է դասվում: Գիտական խումբը երկու ուղղություն է վերցրել՝ աուտոիմունային հիվանդության տեսակներն ու ցրված սկլերոզը, որը նյարդահետադիմական հիվանդություններից է։
Եզակի հետազոտություն գլխուղեղի ուռուցքի՝ գլիոբլաստոմայի մոդելներում․
Գիտական բոլոր փորձերն ու բուժման նոր մեթոդները գիտնականները սկսում են կենդանիներին հետազոտելով։ Մոլեկուլային կենսաբանության ինստիտուտի բջջային տեխնոլոգիաների լաբորատորիան էլ բացառություն չէ։ Այստեղ ուսումնասիրում են բջջային կուլտուրաները։
Դրանք օրգանիզմներից ստացված բջիջներ են։ Պաթոլոգիական բջիջներից առանձնացվում են, հետագայում առանձին փորձանոթներում աճեցվում և սառեցվում։ Դրանք օգտագործվում են տարբեր բնույթի հետազոտությունների համար։ Ճառագայթային թերապիաները սկզբնական փուլում կատարում են հենց բջջային կուլտուրաների վրա։
Գայանե Ղազարյանը գիտական խմբի ղեկավարն է, Մոլեկուլային կենսաբանության ինստիտուտի բջջային տեխնոլոգիաների լաբորատորիայի գիտաշխատող։ Նա է համակարգում հետազոտության բոլոր փուլերը: Նախնական աշխատանքներում LD 50 չափաբաժնով կենդանիների ճառագայթման արդյունքում երրորդ օրը նրանց օրգանիզմում նկատել են ԴՆԹ-ի վնասում, օթսիդատիվ սթրեսի բարձրացում, բայց 28-րդ օրն այն արդեն կարգավորվում է։
Ալերգիա և լակտոզային անհանդուրժողականություն․
Այս երևույթը, որը լայնորեն տարածված է առողջապահության ոլորտում, նկատվում է նաև Հայաստանում։ Մարդկանց հիմնական խնդիրներից մեկը կապված է կաթնամթերքի օգտագործման հետ։ Եվ ահա, Հայաստանում գիտական մի խումբ փորձում է լուծել այս խնդիրը՝ առաջարկելով բուսական կաթնային արտադրանք այն մարդկանց, ովքեր ունեն զգայնություն կամ առողջական սահմանափակումներ։ Առաջարկը, բնականաբար, հիմնված է գիտական ուսումնասիրությունների վրա։
Լուսինե Դանիելյանը «Հայկենսատեխնոլոգիա» գիտաարտադրական կենտրոնի կաթնաթթվային բակտերիաների հետազոտման լաբորատորիայի վարիչն ու հետազոտական խմբի ղեկավարն է։ Նրա համակարգմամբ իրականացվող աշխատանքները նպատակ ունեն մշակել տեղական հումքով ստացվող բուսական կաթի տեխնոլոգիա՝ որպես կովի կաթի առողջարար և մատչելի այլընտրանք։
Լուսինե Բաղդասարյանը նույնպես ներգրավված է գիտական աշխատանքներում։ Նա նշում է, որ սոյայի կաթի ստացումը հեշտ գործընթաց չէ։ Կարևոր է հասկանալ, թե ինչպես և ինչ պայմաններում է այն պատրաստվում։ Սոյայի կաթի պատրաստման գործընթացում դժվարություն էր առաջանում ճիշտ տոկոսային հարաբերությունը որոշելու մեջ։ Բարդ էր նաև այն կովի կաթի խտությանը առավել մոտ ստանալու գործընթացը։ Արդյունքում՝ երբեմն այն ստացվում էր ավելի թույլ, հատկապես, երբ կաթը ստերիլիզացվում էր, քանի որ այդ փուլում կաթը փոխում է իր բաղադրությունը։
Բակտերիալ ջրալույծ մելանինի կենսապաշտպանիչ ազդեցությունը նեյրոդեգեներատիվ հիվանդություների դեպքում, թերապևտիկ օգտագործման հեռանկարները․ թեման ավելի քան արդիական է։ Բակտերիալ ջրալույծ մելանինն ուսումնասիրում են հայ գիտնականները՝ ավելի քան երկու տասնամյակ։ Այս անգամ մելանինի օգտագործումն ուսումասիրում են նեյրոդեգեներատիվ հիվանդություների կանխման կամ դանդաղեցման ենթատեքստում։
Գիտական խմբում ընգրկված, երկարամյա փորձ ունեցող գիտնական Անիչկա Հովսեփյանը ջրալույծ մելանինի տեխնոլոգիայի մշակմամբ է զբաղված։ Նա նաև «Հայկենսատեխնոլոգիա» գիտաարատադրական կենտրոնի սպիտակուցային տեխնոլոգիաների լաբորատորիայի առաջատար գիտաշխատող է։ Պատմում է՝ հետագայում պետք է արդյունքն առաջարկեն որպես դեղամիջոց՝ ստանալով ցածր ինքնարժեք ունեցող ջրալույծ մելանին։ Այն պետք է ընդունելի լինի նաև ամբողջ աշխարհում։ Նշում է՝ միջավայրի բաղադրության և պայմանների օպտիմալացման շնորհիվ կրճատվել է նաև ջրալույծ մելանինի ստացման ժամանակը։ Թեման գիտական խումբն ուսումնասիրում է՝ այն կապելով նեյրոդեգեներատիվ հիվանդություների հետ։ Այս ուղղությամբ աշխատանքներ է տանում գիտնական Տիգրան Պետրոսյանը։
Այլընտրանքային էներգիայի զարգացումը կարևորագույն ուղղություն՝ տնտեսության համար․ Թեման արդիական ու հետաքրքիր է դառնում, երբ հետազոտվում են տարբեր օրգանական թափոնները՝ գարեջրից մինչև կաթնամթերք։ Այս դեպքում և հետազոտություն է կատարվում, և շրջակա միջավայրը զերծ է մնում թափոններից։ Տարբեր հաշվարկներով՝ աշխարհում ամեն տարի գեներացվում է շուրջ 200 մլն տոննայից ավելի թափոն։
ԵՊՀ կենսաբանության ֆակուլտետի կենսաքիմիայի, մանրէաբանության և կենսատեխնոլոգիայի ամբիոնում գիտական մի խումբ՝ ամբիոնի վարիչ Աննա Փոլադյանի ղեկավարությամբ, կենսաբանաքիմիական տեսանկյունից հետազոտում է տարբեր կենսաբանական թափոններ։ Էլեկտրաքիմիական համակարգում մոբլիզիացնում են մանրէային բջիջներ կամ մանրէներից անջատված ֆերմետներ, որոնք յուրացնում են որևէ սուբստրակտ, օրինակ՝ մոլեկուլային ջրածին կամ հիդրոգենազ։ Ավելի պարզ՝ փորձում են ևս մեկ քայլ առաջ գնալ ու այլընտրանքային էլեկտրականության ստեղծման համար հիմքեր ստեղծել:
Աննա Փոլադյանը պատմում է․ «Փորձում ենք մոլեկուլային ջրածինը վերածել պրոտոնի ու էլեկտրոնի, ապա ուղղորդում ենք էլեկտրոնները դեպի էլեկտրական շղթա։ Սա բերում է էլեկտրականության ստեղծման։ Կարևոր է, որ մանրէային զանգվածները ստանում ենք թափոններից»։
Գիտական 2025-ին այլ առաջարկներ էլ են եղել։ Դրանց մեծ մասը կշարունակվեն նաև 2026-ին։