Վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանն օրերս ունեցած ելույթում այդ մոտեցումը ձևակերպեց առավել ամբողջական կերպով՝ 29,743 քառակուսի կիլոմետրը կապելով Հայաստանի միջազգային լեգիտիմության, սահմանների ճանաչման և անվտանգության համակարգի հետ։
Նրա խոսքով՝ Հայաստանի արտաքին անվտանգության կարևոր շերտը «միջազգային լեգիտիմությունն» է։ Հայաստանի դիրքորոշումները պետք է տեղավորվեն միջազգայնորեն ճանաչված իրավական շրջանակում, իսկ 29,743 քառակուսի կիլոմետրն այդ շրջանակի տարածքային արտահայտությունն է։
Սրա հիմքում բավական պարզ ռազմավարական հաշվարկ կա։
Պետության պաշտպանունակությունը կազմված է բանակից, սպառազինությունից, դաշնակիցներից, տնտեսությունից և աշխարհագրությունից։ Կա նաև ավելի քիչ տեսանելի, բայց կարևոր մի ռեսուրս՝ միջազգային այն ընկալումը, որ Հայաստանի սահմանները ճանաչված, օրինական և պաշտպանության արժանի են։
Հելսինկյան անվտանգության համակարգը հենց այս սկզբունքի վրա էր կառուցված։ 1975-ին 35 պետություններ համաձայնեցին հարգել միմյանց ինքնիշխանությունը, սահմանների անձեռնմխելիությունն ու տարածքային ամբողջականությունը և վեճերը կարգավորել խաղաղ ճանապարհով։ Այդ սկզբունքները ռազմական ուժը չվերացրին՝ դրանք սահմանեցին այն իրավական միջավայրը, որի ներսում ուժի կիրառումը գնահատվում է։
Փաշինյանի նոր անվտանգային բանաձևը փորձում է նույն կապը կիրառել Հայաստանի դեպքում՝ հնարավորինս նվազեցնել այն տարածքը, որը հակառակորդը կարող է օգտագործել հայկական քաղաքականության լեգիտիմությունը վիճարկելու համար։
Այս տրամաբանության ամենազգայուն թեման անկլավներն են։ Փաշինյանի ներկայացմամբ՝ 29,743 քառակուսի կիլոմետր տարածքի մեջ ներառվում է Արծվաշենը, իսկ խորհրդային շրջանի ադրբեջանական անկլավները՝ ոչ։ Նրա համոզմամբ՝ այս սահմաններից դուրս տարածքային պահանջը կարող է թուլացնել Հայաստանի սեփական իրավական դիրքը և վնասել միջազգային լեգիտիմությանը։ Միևնույն ժամանակ սահմանազատման կոնկրետ լուծումները դեռ պահանջում են իրավական, քարտեզագրական և երկկողմ համաձայնեցման ամբողջական գործընթաց։
Ներքաղաքական բանավեճում այս թեման հաճախ հանգում է «զիջում–չզիջում» պարզեցված հակադրությանը։ Կառավարության հաշվարկը ավելի լայն է՝ Հայաստանի պաշտպանունակությունը կապել նաև նրա միջազգային իրավական դիրքի ամրության հետ և հնարավորինս սահմանափակել արտաքին ուժի կիրառման համար ստեղծվող քաղաքական ու իրավական հիմնավորումները։
Փաշինյանն այս տրամաբանության հետ կապեց նաև Հայաստանի սպառազինության հնարավորությունների ընդլայնումը։ Նրա գնահատմամբ՝ 2022-ից առաջ Երևանը բախվում էր զենքի մատակարարման զգալի սահմանափակումների, իսկ Ալմա-Աթայի հռչակագրի հիմքով տարածքային ամբողջականության փոխադարձ ճանաչումից և ՀԱՊԿ-ի հետ հարաբերությունների սառեցումից հետո այդ սահմանափակումների մի մասը նվազել է։ Վերջին տարիներին Հայաստանի սպառազինության աշխարհագրության դիվերսիֆիկացումը դարձել է անվտանգության քաղաքականության հստակ ուղղություններից մեկը։
Այս մոտեցման խորքային փոփոխությունն այն է, որ Հայաստանի անվտանգությունը այլևս չի կապվում որևէ գերակա արտաքին հենարանի հետ։ Կառավարությունը փորձում է այն կառուցել երեք հիմքի վրա՝ միջազգայնորեն ճանաչված սահմաններ, բազմակողմ գործընկերություններ և սեփական պաշտպանունակություն։ Այս տրամաբանության մեջ Հայաստանի իրավական դիրքը դառնում է անվտանգության նույնքան կարևոր բաղադրիչ, որքան բանակն ու արտաքին կապերը։
Այս մոդելի հնարավորություններն ու սահմանները պետք է նույնքան հստակ տեսնել։ Լեգիտիմությունը ուժ է տալիս դիվանագիտությանը, զենքի ձեռքբերմանը, գործընկերների աջակցությանը և ագրեսիայի միջազգային գնահատմանը։ Լեգիտիմությունը տանկ չի կանգնեցնում։ Ուկրաինայի փորձը դրա ամենակոշտ հիշեցումն է։ Միջազգայնորեն ճանաչված սահմանների առկայությունը չկանխեց պատերազմը։ Այն ստեղծեց միջազգային աջակցության շատ ամուր իրավական հիմք։ Հետևաբար Հայաստանի համար 29,743-ը կարող է արդյունավետ լինել միայն պաշտպանունակ բանակի, դիվերսիֆիկացված արտաքին կապերի և գործունակ պետական ինստիտուտների հետ միասին։ Փաշինյանն էլ իր ելույթում պաշտպանունակ բանակը ներկայացրեց որպես ագրեսիայի գայթակղությունը նվազեցնող գործոն՝ այն կապելով ճանաչված տարածքի պաշտպանության հետ։
Այս մոտեցումը Հայաստանի անվտանգության մասին բանավեճը տեղափոխում է նոր հարթություն։ Հարցն այլևս միայն զենքի քանակը կամ դաշնակցի անունը չէ։ Հարցը Հայաստանի ուժի իրավական, ռազմական և քաղաքական բաղադրիչների համադրությունն է։
29,743 քառակուսի կիլոմետրը կարող է դառնալ անվտանգության հենարան միայն այն դեպքում, երբ ճանաչված սահմանը պաշտպանվում է ուժեղ պետությամբ։ Իրավունքը մեծացնում է ուժի արժեքը, ուժը՝ իրավունքի կենսունակությունը։
Կարդացել են
3 անգամ